TRIPP layihəsi Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhü sürətləndirəcəkmi?
Cənubi Qafqazda nəqliyyat marşrutlarının gələcəyi, böyük dövlətlərin regiondakı maraqları və Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh danışıqları bir-biri ilə sıx bağlı olan məsələlərdir. Ermənistan parlamentinin TRIPP layihəsini ratifikasiya etməsi bu proseslərə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi baxılması üçün əsas yaratsa da, qarşıda hələ bir sıra siyasi və hüquqi maneələr qalır. Layihənin həyata keçirilməsi Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında quru bağlantısının yaradılması, Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi və Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, ABŞ-nin layihədə iştirakı Rusiyanın və İranın regional maraqları, eləcə də Ermənistanın gələcək siyasi seçimi ilə bağlı suallar doğurur.
Bəs TRIPP layihəsinin ratifikasiyası Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanmasını yaxınlaşdıra bilərmi? ABŞ-nin regionda fəallaşması Moskva və Tehranın mövqelərinə necə təsir edəcək? 2027-ci ildə sülh prosesində hansı ssenarilər reallaşa bilər?
Politoloq Züriyə Qarayeva bu məsələlərlə bağlı News365.az-a açıqlamasında fikirlərini bölüşüb.
TRIPP Azərbaycanın nəqliyyat imkanlarını genişləndirə bilər
Politoloqun sözlərinə görə, Ermənistan parlamentinin TRIPP sazişini ratifikasiya etməsi regional nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması istiqamətində mühüm hüquqi addımdır. Azərbaycan üçün layihənin əsas strateji əhəmiyyəti ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında dayanıqlı quru bağlantısının yaradılmasıdır.
Züriyə Qarayeva hesab edir ki, layihənin reallaşması Azərbaycanın Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələrini möhkəmləndirməklə yanaşı, Orta Dəhlizin beynəlxalq tranzit imkanlarını da genişləndirə bilər.
O bildirib ki, ABŞ-nin təşəbbüsdə birbaşa iştirak etməsi layihənin siyasi və iqtisadi əhəmiyyətini artırır. Razılaşmaya əsasən, yaradılması nəzərdə tutulan inkişaf şirkətində ABŞ tərəfinin 74, Ermənistanın isə 26 faiz paya sahib olması Vaşinqtonun bu layihəyə uzunmüddətli marağının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.
Bununla belə, politoloq vurğulayıb ki, ratifikasiya layihənin artıq fəaliyyətə başlaması demək deyil. Növbəti mərhələdə texniki məsələlərin, maliyyələşmə şərtlərinin və inzibati mexanizmlərin razılaşdırılması vacib olacaq.
ABŞ-nin iştirakı Rusiya və İranı narahat edə bilər
TRIPP layihəsinin əhəmiyyətini yalnız nəqliyyat infrastrukturu ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Züriyə Qarayevanın fikrincə, təşəbbüs Cənubi Qafqazda geosiyasi təsir imkanlarının dəyişməsi baxımından da diqqət çəkir.
Politoloq qeyd edib ki, ABŞ-nin Ermənistan ərazisindən keçəcək strateji nəqliyyat marşrutunun inkişafında iştirakı Vaşinqtonun regiondakı iqtisadi və siyasi mövcudluğunu gücləndirə bilər.
Onun qənaətinə görə, Rusiya üçün əsas məsələlərdən biri ənənəvi təsir dairəsi hesab etdiyi Cənubi Qafqazda alternativ beynəlxalq tərəfdaşlıq mexanizmlərinin genişlənməsidir. İran isə Ermənistanla sərhədinin strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq ABŞ-nin bu istiqamətdə fəallaşmasını öz regional maraqları baxımından həssas məsələ kimi qiymətləndirə bilər.
Bununla yanaşı, politoloq hesab edir ki, TRIPP-in reallaşması Moskva və Tehranın regiondan tamamilə kənarlaşdırılması anlamına gəlmir. Hər iki dövlətin Cənubi Qafqazda iqtisadi və siyasi maraqları qalmaqdadır.
Züriyə Qarayevanın fikrincə, Azərbaycan üçün ən məqsədəuyğun yanaşma nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasını geosiyasi qarşıdurma vasitəsinə çevirmədən, regional əməkdaşlıq və milli iqtisadi maraqlar çərçivəsində inkişaf etdirməkdir.
Sülh sazişinin imzalanması üçün hansı maneələr qalır?
Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun sülh sazişinin yekunlaşdırılmasına dair mövqeyini şərh edən politoloq bildirib ki, Bakı yekun razılaşmaya siyasi hazırlığını nümayiş etdirir. Lakin burada əsas məsələ sənədin sadəcə imzalanması deyil, uzunmüddətli sülhü təmin edəcək hüquqi və siyasi mexanizmlərin formalaşdırılmasıdır.
Züriyə Qarayeva qeyd edib ki, Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı məsələ Azərbaycanın irəli sürdüyü əsas tələblərdən biri olaraq qalır. Ermənistan hakimiyyəti isə mümkün konstitusiya dəyişikliklərinin ölkə daxilində doğura biləcəyi siyasi nəticələri, ictimai münasibəti və müxalifətin mövqeyini nəzərə almalıdır.
Politoloqun fikrincə, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan hökumətinin sülh sazişinin imzalanması ilə bağlı müxtəlif müddətlər səsləndirməsi prosesin yalnız xarici siyasət məsələsi olmadığını göstərir. Danışıqların gələcəyi, eyni zamanda, Ermənistanın daxili siyasi qərarlarından da asılıdır.
O vurğulayıb ki, Azərbaycan konstruktiv mövqeyini qorumaqla yanaşı, sülhün hüquqi əsaslarının dəqiq müəyyənləşdirilməsini prioritet hesab edir.
TRIPP layihəsi 2027-ci ildə sülhə yol aça bilərmi?
Politoloq hesab edir ki, TRIPP sazişinin ratifikasiyası Azərbaycanla Ermənistan arasında praktiki əməkdaşlığın genişlənməsi üçün imkanlar yarada bilər. Nəqliyyat əlaqələrinin qurulması hər iki ölkənin iqtisadi maraqlarını yaxınlaşdıraraq sülhün qorunmasında qarşılıqlı marağı gücləndirə bilər.
Bununla belə, Ermənistan parlamentində layihənin 63 səslə qəbul edilməsi, 32 deputatın isə əleyhinə səs verməsi təşəbbüs ətrafında daxili siyasi fikir ayrılıqlarının mövcudluğunu göstərir.
Züriyə Qarayevanın diqqətə çatdırdığı digər məqam Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın TRIPP layihəsinin yekun sülh sazişindən əvvəl də həyata keçirilə biləcəyinə dair açıqlamasıdır. Politoloqun fikrincə, bu mövqe rəsmi İrəvanın nəqliyyat layihəsi ilə sülh danışıqlarını paralel şəkildə aparmaq niyyətindən xəbər verir.
Onun qənaətinə görə, 2027-ci ildə Ermənistanın konstitusiya məsələsində irəliləyiş əldə etməsi və nəqliyyat layihəsinin icrası ilə bağlı konkret razılaşmaların formalaşması sülh sazişinin imzalanması üçün daha əlverişli şərait yarada bilər.
Əks halda, regional kommunikasiyaların açılması istiqamətində müəyyən irəliləyişlər əldə olunsa belə, yekun sülh sazişinin taleyi Ermənistanın daxili siyasi qərarlarından və tərəflər arasında qalan prinsipial fikir ayrılıqlarının həllindən asılı olacaq.
