Gecikmiş üzrxahlıq, sonrakı peşmançılıq: itirilən etimadı bir telefon zəngi ilə qaytarmaq olmaz!

Bəzən bir telefon zəngi min sözə bərabər olur. Bəzən isə ən yüksək səviyyədə edilən zəng belə, vaxtında deyilən bir sözün, göstərilən bir həssaslığın və qorunan bir etimadın yerini verə bilmir. Dövlətlərarası münasibətlərdə də belədir: dostluq yalnız xoş bəyanatlarla deyil, ən çətin məqamlarda nümayiş etdirilən mövqe, qarşılıqlı hörmət və prinsipial davranışla ölçülür.

Rəcəb Tayyib Ərdoğanın İlham Əliyevə telefon zəngi ətrafında yaranan siyasi müzakirələrə də məhz bu prizmadan yanaşmaq lazımdır. Əgər hər hansı bir məsələdə gecikmiş münasibət, vaxtında göstərilməyən həssaslıq və ya yol verilmiş siyasi səhv sonradan düzəldilməyə çalışılırsa, burada əsas sual zəngin edilib-edilməməsi deyil, *nə üçün bu addımın daha əvvəl atılmamasıdır.*

Çünki siyasətdə bəzən bir anın qiyməti illərlə ölçülür. Vaxtında göstərilən mövqe dostluğu möhkəmləndirir, gecikmiş addım isə istər-istəməz suallar doğurur. Ən başlıcası, sonradan deyilən xoş sözlər əvvəlki davranışın yaratdığı təəssüratı avtomatik olaraq silmir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri adi diplomatik münasibətlər deyil. Bu əlaqələrin arxasında ortaq tarix, milli yaddaş, dil, mədəniyyət, ağır sınaqlardan keçmiş qardaşlıq və strateji tərəfdaşlıq dayanır. Məhz buna görə də bu münasibətlərə aid hər bir addımın siyasi çəkisi daha böyükdür. Qardaşlıq iddiası nə qədər yüksək səslənirsə, davranışdan gözləntilər də bir o qədər artır.

Qardaşlıq yalnız xoş günlərdə deyil, həssas məqamlarda da sınaqdan keçir.* Çətin anda susmaqla, hadisələrə gec reaksiya verməklə, sonradan isə münasibətləri əvvəlki məcraya qaytarmağa çalışmaq arasında ciddi fərq var. Siyasi etimadın həssaslığı da məhz buradan qaynaqlanır.

Telefon zəngi deyil, vaxtında göstərilən mövqe əsasdır

Dövlət başçılarının telefon danışığı diplomatik protokolun adi elementi deyil. Belə təmaslar bəzən gərginliyi azaldır, anlaşılmazlıqları aradan qaldırır, tərəflərin bir-birinə münasibətini nümayiş etdirir. Lakin hər bir telefon danışığının siyasi mənası onun nə vaxt baş tutmasından və hansı şəraitdə həyata keçirilməsindən asılıdır.

Əgər münasibətlərdə narazılıq doğuran məqamlar yaranıbsa, sonradan edilən zəng onların aradan qaldırılması üçün bir fürsət ola bilər. Ancaq fürsət hələ nəticə demək deyil. Etimadın bərpası sözlə deyil, ardıcıl və konkret davranışla mümkündür.

Burada emosiyalara qapılmadan bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır: siyasi münasibətlərdə gecikmiş addım həmişə faydasız olmur, lakin onun faydası əvvəlki vəziyyətin tamamilə unudulacağı anlamına da gəlmir. Bəzən üzrxahlıq münasibətləri xilas edir, bəzən isə yalnız yaranmış problemin miqyasını etiraf etməyə imkan verir. Hansı nəticənin əldə olunacağını isə sonrakı davranış müəyyənləşdirir.

Ərdoğanla İlham Əliyev arasındakı münasibətlər də şəxsi ünsiyyət çərçivəsindən daha geniş məna daşıyır. Bu münasibətlər iki dövlətin strateji maraqları, regional təhlükəsizlik, nəqliyyat və enerji layihələri, eləcə də türk dünyasının gələcəyi ilə bağlıdır. Ona görə də hər hansı bir anlaşılmazlığın aradan qaldırılması təkcə iki liderin münasibətləri baxımından deyil, bütövlükdə Azərbaycan-Türkiyə tərəfdaşlığı baxımından əhəmiyyətlidir.

Lakin strateji tərəfdaşlığın mövcudluğu bir tərəfin bütün hallarda susmalı, digər tərəfin isə istənilən davranışının avtomatik qəbul edilməli olduğu mənasına gəlmir. Həqiqi qardaşlıq qarşılıqlı hörmət tələb edir. Qarşılıqlı hörmət isə tərəflərin həssaslıqlarını nəzərə almağı, milli maraqlarına sayğı göstərməyi və problemləri vaxtında müzakirə etməyi zəruri edir.

Azərbaycan öz mövqeyini kənar təzyiqlərlə müəyyənləşdirmir

Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin son onillikləri göstərir ki, ölkə öz milli maraqlarını qorumaq, müstəqil siyasət yürütmək və beynəlxalq münasibətlərdə suveren mövqeyini müdafiə etmək prinsipindən çıxış edir. Bu siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri də dost və tərəfdaş ölkələrlə münasibətləri qarşılıqlı hörmət üzərində qurmaqdır.

Azərbaycan Türkiyənin uğurlarına sevinən, onunla strateji əməkdaşlığı yüksək qiymətləndirən dövlətdir. Lakin Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı Azərbaycanın milli maraqlarının arxa plana keçirilməsi demək deyil. Əksinə, bu qardaşlıq hər iki dövlətin müstəqil qərarlarına, suveren hüquqlarına və qarşılıqlı həssaslıqlarına hörmət edilməsini tələb edir.

İki ölkə arasında hər hansı məsələyə dair fikir ayrılığı yarana bilər. Bu, beynəlxalq münasibətlərin təbii reallığıdır. Əsas məsələ həmin fikir ayrılığının necə idarə olunmasıdır. Əgər narazılıq yaranıbsa, onu vaxtında müzakirə etmək, yanlış anlaşılmanın qarşısını almaq və münasibətlərin zədələnməsinə imkan verməmək daha doğru yoldur. Problemin böyüməsindən sonra diplomatik təmaslara ehtiyac yaranması isə istər-istəməz gecikmiş reaksiyanın səbəbləri barədə suallar doğurur.

Burada əsas prinsip aydındır: Azərbaycanla münasibətlərdə qardaşlıq ritorikası konkret davranışlarla təsdiqlənməlidir. Çünki siyasi etimad şüarlardan deyil, sınaq anlarında verilən qərarlardan formalaşır.

Sonrakı peşmançılıq əvvəlki səhvi silmir

Xalq arasında çox işlədilən bir deyim var: sonrakı peşmançılıq fayda verməz. Bu fikir diplomatiyada da öz aktuallığını qoruyur. Vaxtında atılmayan addımın yaratdığı boşluğu sonradan edilən zənglə doldurmaq həmişə mümkün olmur. Düzdür, dialoq üçün qapını bağlamaq da doğru deyil. Lakin dialoqun mövcudluğu ilə etimadın tam bərpası eyni şey deyil.

Əgər Ərdoğanın İlham Əliyevə telefon zəngi əvvəlki anlaşılmazlıqları aradan qaldırmaq və münasibətləri möhkəmləndirmək məqsədi daşıyırsa, bunun müsbət nəticə verməsi üçün növbəti addımlar da həmin niyyətə uyğun olmalıdır. Əks halda, ən səmimi görünən diplomatik jest belə, davamlı siyasi nəticə yaratmaqda çətinlik çəkəcək.

Bu məsələdə emosional qiymətləndirmədən daha vacib olan prinsipial nəticədir: heç bir dövlət digərinin dostluğunu öz-özünə mövcud olan, hər şəraitdə dəyişməz qalacaq bir təminat kimi qəbul etməməlidir. Dostluq qorunmalı, etimad möhkəmləndirilməli, narazılıqlar isə vaxtında aradan qaldırılmalıdır.

Ərdoğanla İlham Əliyev arasında dialoqun davam etməsi həm Azərbaycan, həm də Türkiyə üçün əhəmiyyətlidir. Ancaq münasibətlərin gücü telefon zənglərinin sayı ilə deyil, bu zənglərin arxasında dayanan siyasi iradə ilə ölçülür. Əsl sınaq deyilən sözlərin sonrakı qərarlarda öz əksini tapmasıdır.

Nəticə etibarilə, gecikmiş telefon zəngi diplomatik körpünü yenidən qurmaq üçün bir imkan ola bilər, amma itirilmiş etimadın öz-özünə geri qayıdacağına zəmanət deyil.* Siyasi səhvlərdən nəticə çıxarmaq, həssas məqamlarda vaxtında mövqe göstərmək və qarşı tərəfin milli maraqlarına hörmət etmək vacibdir. Çünki dövlətlərarası münasibətlərdə üzrxahlığın dəyərini sözlər deyil, davranış müəyyənləşdirir.

Qardaşlıq böyük sərvətdir. Amma bu sərvəti qorumaq üçün onu yalnız bəyanatlarda xatırlamaq kifayət deyil. Onu hər addımda təsdiqləmək lazımdır. Əks halda, gecikmiş zənglər, izahlar və peşmançılıqlar nə qədər səmimi olsa da, vaxtında göstərilməli olan mövqenin yerini tam verə bilməz.

Redaksiya qeydi: Məqalənin emosional və tənqidi xətti saxlanılıb. Konkret telefon danışığının tarixi, səbəbi və məzmunu təsdiqlənmiş faktlarla dəqiqləşdirilmədiyi üçün üzrxahlıq fakt kimi deyil, şərti siyasi qiymətləndirmə kimi təqdim olunub.

News365.az