İsraildə hakimiyyət uğrunda mübarizə: Netanyahu rəqiblərinin parçalanmasından yararlana bilər?

İsraildə seçkilərin nəticələri siyasi mənzərədə qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq əvəzinə, hakimiyyət uğrunda mübarizəni daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Baş nazir Benyamin Netanyahunun rəhbərlik etdiyi siyasi düşərgənin parlamentdə üstünlük əldə etmək imkanları qalsa da, müxalifətin onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq cəhdləri hələlik vahid strategiya ətrafında birləşə bilməyib. Bu vəziyyətdə əsas məsələ seçkilərdə hansı siyasi qüvvənin daha çox səs toplaması deyil, hökumət qurmaq üçün zəruri parlament çoxluğunun necə formalaşdırılacağıdır.

Maraqlıdır, müxalifət Netanyahunu hakimiyyətdən uzaqlaşdıra biləcəkmi? İsraildə mümkün hökumət dəyişikliyi ölkənin regional siyasətinə və Azərbaycanla münasibətlərinə təsir göstərə bilərmi?

Politoloq Turan Rzayev bu barədə News365.az-a açıqlamasında danışıb.

Netanyahu rəqiblərinin parçalanmasından yararlana bilər

Politoloqun fikrincə, İsraildə hökumətin gələcək taleyini müəyyənləşdirəcək əsas amillərdən biri müxalifətin vahid siyasi mövqe formalaşdırmaq qabiliyyətidir.

Belə ki, Netanyahunun siyasətinə qarşı çıxan qüvvələrin mövcudluğu hələ onların eyni koalisiyada birləşməyə hazır olduqları anlamına gəlmir. Müxalifət düşərgəsində təmsil olunan siyasi fiqurların hakimiyyət dəyişikliyi ilə bağlı ortaq maraqları olsa da, təhlükəsizlik, dövlət idarəçiliyi və koalisiya tərəfdaşlarının seçilməsi kimi məsələlərdə fikir ayrılıqları yarana bilər.

Turan Rzayev hesab edir ki, Netanyahunun əsas üstünlüyü də məhz bu parçalanmadan qaynaqlanır. Onun rəhbərlik etdiyi siyasi düşərgədə ideoloji ziddiyyətlər və maraq toqquşmaları mövcud olsa da, sağ və dini partiyalar arasında uzun müddət ərzində formalaşmış əməkdaşlıq təcrübəsi var.

Bu partiyalar üçün Netanyahu ilə ittifaq yalnız siyasi seçim deyil, həm də öz elektoratlarının maraqlarını hökumət səviyyəsində qorumaq vasitəsidir. Xüsusilə ultraortodoks yəhudi partiyalarının dini icmaların hüquqları, hərbi xidmətdən azadolma və dövlət resurslarının bölüşdürülməsi ilə bağlı tələbləri koalisiya münasibətlərində mühüm rol oynayır.

Politoloqun yanaşmasına görə, hakim düşərgənin mövqeləri zəifləsə belə, onun daxilindəki siyasi əlaqələrin müxalifətlə müqayisədə daha oturuşmuş olması Netanyahunun manevr imkanlarını artıra bilər.

Müxalifətin əsas problemi alternativ hökumət qurmaqdır

Turan Rzayevin fikrincə, müxalifətin qarşısında duran əsas vəzifə yalnız Netanyahunun siyasətini tənqid etmək deyil, onun yerinə hansı hökumətin və hansı prinsiplərlə fəaliyyət göstərəcəyini müəyyənləşdirməkdir.

Qadi Eyzenkot, Naftali Bennett və digər siyasi fiqurların Netanyahuya alternativ yaratmaq marağı ortaq olsa da, bu, onların bütün məsələlərdə eyni mövqedən çıxış etdikləri demək deyil.

Dünyəvi sağ qüvvələrlə liberal düşərgənin, eləcə də ərəb partiyalarının mümkün əməkdaşlığı ətrafında fikir ayrılıqları müxalifətin imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Ərəb partiyalarının parlamentdə hökumətin formalaşdırılmasına təsir imkanları olsa da, onların dəstəyinin hansı formada təmin ediləcəyi İsrail siyasətində həssas məsələ olaraq qalır.

Politoloqun qənaətinə görə, Netanyahuya qarşı olmaq onun yerinə sabit hökumət qurmaq üçün kifayət etmir. Müxalifət liderləri baş nazir postuna kimin namizəd olacağı, koalisiya tərəfdaşlarına hansı güzəştlərin ediləcəyi və ərəb partiyalarının dəstəyinin necə təmin olunacağı barədə razılığa gəlməlidirlər.

Əks halda, seçkilərdə əldə edilən nəticələr real hakimiyyət dəyişikliyinə çevrilməyə bilər.

Təhlükəsizlik məsələləri seçicilərin qərarına necə təsir edir?

İsraildə siyasi mübarizənin əsas istiqamətlərindən biri də təhlükəsizlik məsələləridir. 7 oktyabr 2023-cü ildə baş verən hücumlar hökumətin təhlükəsizlik siyasəti və dövlət institutlarının fəaliyyəti ilə bağlı cəmiyyətdə ciddi müzakirələr yaradıb. Qəzza müharibəsi, Livan istiqamətindəki hərbi əməliyyatlar və İranla qarşıdurma riski də təhlükəsizlik mövzusunu İsrailin siyasi gündəmində saxlayır.

Turan Rzayevin təhlilinə əsasən, bu vəziyyət siyasi qüvvələr üçün fərqli imkanlar yaradır. Bir tərəfdən, hökuməti baş verənlərə görə məsuliyyətli hesab edən seçicilər hakimiyyət dəyişikliyini dəstəkləyə bilərlər. Digər tərəfdən, regionda təhlükələrin davam etməsi sərt təhlükəsizlik siyasəti və güclü rəhbərlik arqumentini ön plana çıxara bilər.

Netanyahu uzun siyasi fəaliyyəti ərzində təhlükəsizlik amilindən öz mövqelərini möhkəmləndirmək üçün istifadə edib. Buna görə də müxalifətin yalnız hökuməti tənqid etməsi kifayət etməyəcək. O, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi sahələrində cəmiyyətə inandırıcı alternativ təqdim etməlidir.

Politoloqun yanaşmasına görə, seçicilərin hakimiyyətdən narazı olması ilə müxalifətin təklif etdiyi alternativə etimad göstərməsi fərqli məsələlərdir. Bu iki amilin üst-üstə düşməməsi Netanyahu hökumətinin siyasi mövqelərini qorumasına şərait yarada bilər.

Hərbi xidmət məsələsi hökumət daxilində gərginlik yaradır

İsrail siyasətində hökumətin gələcəyinə təsir göstərə biləcək digər məsələ ultraortodoks yəhudilərin hərbi xidmətə cəlb olunmasıdır.

Bu mövzu dini icmalarla dövlət arasındakı münasibətlərdən daha geniş məna daşıyır. Söhbət, eyni zamanda, ölkənin təhlükəsizlik sistemində yükün cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında necə bölüşdürülməsindən gedir.

Hərbi xidmətin təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti fonunda müəyyən qrupların xidmətdən azad olunması cəmiyyətin digər hissələrində narazılıq yarada bilər. Netanyahu isə dini partiyaların dəstəyini qorumaqla hökumətinin parlament dayaqlarını saxlamaq arasında çətin seçimlə üzləşir.

Turan Rzayevin fikrincə, bu ziddiyyət bir tərəfdən Netanyahunun koalisiya daxilində manevr imkanlarını məhdudlaşdırır, digər tərəfdən isə müxalifət üçün hakimiyyətə alternativ təqdim etmək imkanı yaradır.

Bununla belə, siyasi narazılığın avtomatik olaraq hakimiyyət dəyişikliyinə gətirib çıxaracağını düşünmək düzgün olmaz. Müxalifətin uğuru cəmiyyətdəki narazılıqları vahid siyasi proqram ətrafında birləşdirə bilməsindən asılıdır.

İsraildə yenidən seçki keçirilə bilərmi?

İsraildə hökumətin formalaşdırılması üçün parlamentdə çoxluğun dəstəyini qazanmaq əsas şərtlərdəndir. 120 deputatdan ibarət Knessetdə hökumət qurmaq üçün ən azı 61 mandatlıq dəstək tələb olunur.

Heç bir siyasi düşərgə bu həddi müstəqil şəkildə keçə bilmədikdə koalisiya danışıqları həlledici əhəmiyyət qazanır. Bu mərhələdə ayrı-ayrı partiyaların hansı tərəflə əməkdaşlığa üstünlük verməsi seçkilərin nəticələrindən az əhəmiyyət daşımır.

Turan Rzayevin qiymətləndirməsinə görə, Netanyahu sağ və dini partiyalarla əməkdaşlıq imkanlarını qorumağa çalışacaq. Eyzenkot və digər müxalifət liderləri isə hakimiyyət dəyişikliyini real siyasi nəticəyə çevirmək üçün bir-birindən fərqli qüvvələr arasında razılıq əldə etməlidirlər.

Ərəb partiyalarının mövqeyi də bu prosesdə əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Lakin onların dəstəyinin hansı formada təmin olunacağı və müxalifətin bütün iştirakçılarının belə əməkdaşlığa razılıq verib-verməyəcəyi açıq sual olaraq qalır.

Tərəflər kompromisə nail ola bilməsələr, yeni hökumətin formalaşdırılması prosesi uzana və növbədənkənar seçkilər məsələsi yenidən gündəmə gələ bilər.

İsrailin xarici siyasətində nə dəyişə bilər?

İsraildə mümkün hakimiyyət dəyişikliyinin ölkənin regional siyasətinə təsiri də diqqət çəkən məsələlərdəndir.

Turan Rzayev hesab edir ki, İsraildə hökumət dəyişsə belə, ölkənin xarici siyasətində köklü dönüş baş verəcəyi gözlənilmir. Onun fikrincə, İranın regional təsirinin məhdudlaşdırılması, ABŞ-la strateji tərəfdaşlığın qorunması və İsrailin təhlükəsizlik maraqlarının təmin edilməsi müxtəlif siyasi düşərgələr arasında ortaq məqamlar olaraq qalır.

Fərqlər daha çox bu məqsədlərə hansı vasitələrlə nail olunacağı, diplomatiyaya nə qədər yer ayrılacağı və regional tərəfdaşlarla münasibətlərin necə qurulacağı məsələlərində ortaya çıxa bilər.

Politoloq hesab edir ki, Ankara ilə Təl-Əviv arasında Qəzza müharibəsi və regional təhlükəsizlik məsələləri ətrafında yaranmış ciddi fikir ayrılıqları İsraildə hökumətin dəyişməsi ilə avtomatik aradan qalxmayacaq. Bununla belə, daha praqmatik siyasi yanaşma diplomatik kanalların bərpasına və qarşıdurmanın idarə olunmasına müəyyən imkanlar yarada bilər.

Lakin bu, Türkiyə-İsrail münasibətlərinin mütləq normallaşacağı anlamına gəlmir. Münasibətlərin gələcək istiqaməti yeni hökumətin qərarlarından, regional proseslərdən və tərəflərin qarşılıqlı maraqlarından asılı olacaq.

Azərbaycan-İsrail münasibətlərinə təsir gözlənilirmi?

Azərbaycan-İsrail münasibətlərinə gəlincə, Turan Rzayev hesab edir ki, iki ölkə arasında əməkdaşlığın davamlılığı daha geniş institusional və qarşılıqlı maraqlara əsaslanır.

Müdafiə sənayesi, təhlükəsizlik, enerji və digər istiqamətlərdə formalaşmış əlaqələr İsraildəki siyasi dəyişikliklərdən asılı olmayaraq münasibətlərin əsasını təşkil edir.

Politoloqun fikrincə, İsraildə yeni hökumət formalaşacağı təqdirdə regional siyasətdə müəyyən taktiki dəyişikliklər mümkündür. Bununla belə, Bakı ilə Təl-Əviv arasında əməkdaşlığın davam etməsi üçün qarşılıqlı maraqlar mövcuddur.

Beləliklə, İsraildə seçkilərdən sonra əsas mübarizə parlament çoxluğunun formalaşdırılması ətrafında gedəcək. Netanyahu üçün müxalifətin parçalanması siyasi üstünlük yarada bilər, lakin hakimiyyətdə qalmaq üçün koalisiya tərəfdaşlarının dəstəyini təmin etmək vacibdir. Müxalifət isə hökumətə alternativ olmaq istəyirsə, təkcə dəyişiklik çağırışları ilə kifayətlənməməli, sabit koalisiya və ortaq siyasi proqram formalaşdırmalıdır.