İnsanı əsir edən görünməz zəncirlər

İnsanı əsir edən görünməz zəncirlər
13:37
İnsan həyatında elə görünməz zəncirlər var ki, onları nə gözlə görmək, nə də əllə qırmaq mümkündür. Bu zəncirlər bəzən qorxulardan, bəzən cəmiyyətin mühakimələrindən, bəzən ailənin gözləntilərindən, bəzən də insanın özünə yadlaşdırılmış düşüncələrdən yaranır. İnsan zahirən sərbəst görünür, istədiyi yerə gedir, danışır, işləyir, insanlarla ünsiyyət qurur, lakin həyatının ən mühüm qərarlarını verərkən başqalarının nə düşünəcəyini nəzərə alır. Beləliklə, öz həyatının sahibi olmalı olan insan tədricən başqalarının gözləntilərinin icraçısına çevrilir. Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi öz ömrünü yaşadığı halda, həmin ömrün həqiqi sahibi ola bilməməsidir. Azadlıq insanın həyatında ən qiymətli anlayışlardan biridir, lakin çox vaxt onun mənası yanlış başa düşülür. Bəziləri azadlığı heç bir qaydaya tabe olmamaq, istədiyini etmək, heç kimə hesabat verməmək kimi qəbul edir. Halbuki bu, azadlığın deyil, məsuliyyətsizliyin təzahürü ola bilər. Əsl azadlıq insanın öz iradəsinə, düşüncəsinə, vicdanına və şəxsiyyətinə sahib çıxmasıdır. İnsan başqasının hüquqlarını pozmadan öz həyatını müəyyənləşdirə, inanclarını seçə, fikirlərini ifadə edə və gələcəyinə dair qərarlar verə bilməlidir. Çünki insanın həyatı başqalarının mülkiyyəti, şəxsiyyəti isə cəmiyyətin istədiyi formaya salacağı bir əşya deyil. Təsəvvür edin, bir insan sevmədiyi peşədə yalnız ailəsinin arzusu olduğu üçün çalışır, qəbul etmədiyi fikirləri ətrafındakılar narazı qalmasın deyə müdafiə edir, istəmədiyi münasibətləri cəmiyyətin qınağından qorxduğu üçün davam etdirir. O, bəlkə də heç kimin qarşısında etiraz etmir, hamının gözündə yaxşı insandır, lakin öz daxilində hər gün bir az da uzaqlaşdığı bir şəxsiyyətə çevrilir. Psixologiyada insanın öz davranışlarını daxili iradəsi və şəxsi dəyərləri əsasında müəyyənləşdirməsi muxtariyyət anlayışı ilə izah olunur. Psixoloqlar Edvard Desi və Riçard Rayanın öz müqəddəratını təyin etmə nəzəriyyəsində muxtariyyət insanın əsas psixoloji ehtiyaclarından biri hesab edilir. Bu ehtiyacın qarşılanması insanın özünü daha bütöv və mənalı hiss etməsinə kömək edir. Deməli, azadlıq yalnız hüquqi məsələ deyil, həm də insanın psixoloji sağlamlığı və şəxsiyyət bütövlüyü ilə bağlı məsələdir. İnsan daim başqalarının razılığını qazanmağa çalışdıqda bir müddət sonra öz istəklərini müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir. "Mən nə istəyirəm?" sualının yerini "Məndən nə istəyirlər?" sualı tutur. Bu çox təhlükəli mənəvi vəziyyətdir. Çünki insan hər kəsi razı salmaq üçün özünü dəyişdikcə, sonda özünü tanımamağa başlayır. Başqalarının gözündə yaxşı görünmək naminə öz həqiqətindən imtina etmək isə insanın öz şəxsiyyətinə etdiyi ən böyük haqsızlıqlardan biridir. Unutmaq olmaz ki, hər kəsin razılığını qazanmaq insanın həyat qarşısında vəzifəsi deyil. İnsan bəzən başqalarının narazılığı bahasına da olsa, öz ləyaqətini və mənəvi sərhədlərini qorumalıdır. Qədim yunan filosoflarından müasir dövrün ekzistensialistlərinə qədər insanın iradəsi, seçimləri və məsuliyyəti haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülüb. Jan-Pol Sartr insanın öz seçimləri ilə şəxsiyyətini formalaşdırdığını vurğulayırdı. Con Stüart Mill isə 1859-cu ildə nəşr olunan «Azadlıq haqqında» əsərində fərdin azadlığının qorunmasını cəmiyyətin inkişafı üçün mühüm şərt hesab edirdi. Millin yanaşmasına görə, insanın azadlığına müdaxilənin əsaslandırılması üçün başqalarına zərərin qarşısını almaq kimi ciddi səbəb olmalıdır. Bu fikir bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Çünki insanın fərqli düşünməsi, fərqli seçim etməsi və başqalarının qəbul etdiyi həyat modelindən kənara çıxması özlüyündə heç bir təhlükə yaratmır. Təhlükə insanın öz azadlığını başqasının azadlığını məhdudlaşdırmaq vasitəsinə çevirdiyi zaman meydana çıxır. 1215-ci ildə İngiltərədə qəbul edilən Magna Carta hakimiyyətin hüquqi məhdudiyyətlərə tabe olması ideyasının inkişafında mühüm mərhələ oldu. 1789-cu il Fransa İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi azadlıq və bərabərlik prinsiplərini hüquqi müstəvidə ifadə etdi. 1948-ci ildə qəbul edilən Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi isə hər bir insanın ləyaqətinin və hüquqlarının qorunmasını beynəlxalq səviyyədə təsbit etdi. Bu tarixi sənədlərin arxasında mühüm bir həqiqət dayanır: hakimiyyət, cəmiyyət, ailə və ya hər hansı başqa qüvvə insanın təməl hüquqlarını öz istəklərinə uyğun müəyyənləşdirə bilməz. Azadlıq insanın ləyaqətindən ayrılmazdır. Lakin burada başqa bir məqam da var. İnsan yalnız siyasi və hüquqi baxımdan azad olmaqla kifayətlənməməlidir. Onun düşüncəsi də azad olmalıdır. Çünki bəzən insanı ən çox məhdudlaşdıran qüvvə xarici dünya deyil, daxilində formalaşmış qorxulardır. "Camaat nə deyər?", "Məni necə qəbul edərlər?", "Fərqli düşünsəm, məni qınayarlarmı?" kimi suallar insanın iradəsini zəiflədə bilər. Halbuki insanın həyatını başqalarının mühakiməsinə uyğun qurması onu heç vaxt həqiqi mənada xoşbəxt edə bilməz. Cəmiyyətin rəğbəti dəyişkəndir, insanların fikirləri isə bir-birindən fərqlidir. Bu gün alqışlanan insan sabah tənqid edilə bilər. Deməli, həyatını yalnız başqalarının münasibəti üzərində quran insan heç vaxt sabit mənəvi dayaq əldə edə bilməz. Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 256-cı ayəsində «Dində məcburiyyət yoxdur» prinsipi ifadə olunur. Bu yanaşma inancın zorla deyil, insanın daxili qənaəti və iradəsi ilə əlaqəli olduğunu göstərir. İnsanın qəlbindəki inamı təzyiqlə yaratmaq mümkün deyil. Zahiri davranışı məcbur etmək olar, lakin səmimi etiqadı zorla formalaşdırmaq olmaz. İnsanın inancı, düşüncəsi və vicdanı onun daxili dünyasının bir hissəsidir. Bu səbəbdən dini dəyərlərdən danışarkən də məcburiyyətlə səmimiyyət arasındakı fərqi unutmamaq lazımdır. Mənəviyyat insanı daha mərhəmətli, daha ədalətli və daha vicdanlı etməlidir, başqasının həyatına hökm etmək üçün ona bəhanə verməməlidir. Azadlıq ailə münasibətlərində də özünü göstərməlidir. Valideynin övladına yol göstərməsi, təcrübəsini bölüşməsi, onu təhlükələrdən qorumağa çalışması təbiidir. Ancaq övladın həyatını valideynin həyata keçirilməmiş arzularının davamına çevirmək düzgün deyil. Valideyn övladına istiqamət göstərə bilər, amma onun şəxsiyyətini əlindən almamalıdır. Eyni qayda ər-arvad münasibətlərinə, dostluğa və digər insan əlaqələrinə də aiddir. Sevgi nəzarət mexanizmi, qayğı isə məcburiyyət vasitəsi olmamalıdır. Bir insan digərini sevirsə, onun şəxsiyyətinə də hörmət etməyi bacarmalıdır. Çünki sevgi insanın nəfəs almasına imkan verməlidir, onu görünməz qəfəsə salmamalıdır.
Cəmiyyətimizdə bəzən fərqli geyim, fərqli düşüncə, fərqli inanc və fərqli həyat tərzi insanlara qarşı mühakimə vasitəsinə çevrilir. Halbuki insanın dəyəri onun hansı geyimi seçməsində, hansı həyat modelinə üstünlük verməsində və ya hansı fikri müdafiə etməsində deyil, insanlara necə münasibət göstərməsində, nə qədər vicdanlı, ədalətli və məsuliyyətli olmasındadır. Bir insanın seçimi mənim seçimimdən fərqlidirsə, bu, onun yanlış, mənim isə haqlı olduğum anlamına gəlmir. Mən öz həyatımı necə yaşamaq istəyirəmsə, başqasının da öz həyatını müəyyənləşdirmək haqqını qəbul etməliyəm. Azadlıq yalnız özümüz üçün tələb etdiyimiz zaman deyil, başqalarına da tanıdığımız zaman həqiqi dəyər qazanır. Burada çox mühüm bir fərqə diqqət yetirmək lazımdır ki, azadlıq insanın istədiyi hər şeyi etmək hüququ deyil, seçimlərinin nəticələrinə görə məsuliyyət daşımaq şərti ilə yaşamaq imkanıdır. Mənim azadlığım başqasının hüququnun başladığı yerdə məsuliyyətlə qarşılaşır. Heç kimin təhqir etmək, alçaltmaq, zorakılıq göstərmək və başqasının iradəsini əlindən almaq haqqı yoxdur. İnsan öz həyatının sahibi olduğu kimi, digər insan da öz həyatının sahibidir. Bu qarşılıqlı sərhədlərə hörmət edilmədikdə azadlıq anlayışı öz mənasını itirir. Bəzən insanın ən böyük cəsarəti hamıya qarşı çıxmaq deyil, öz daxilindəki qorxulara qalib gəlməkdir. Öz fikrini sakit və əsaslı şəkildə ifadə etmək, qəbul etmədiyi münasibətə etiraz etmək, yanlış hesab etdiyi davranış qarşısında susmamaq, başqasının təzyiqinə baxmayaraq vicdanına sadiq qalmaq da azadlığın təzahürləridir. Azad insan mütləq hamıdan fərqli görünməyə çalışan insan deyil. O, fərqli olmaqdan qorxmayan, eyni zamanda başqalarının fərqliliyinə də hörmət edən insandır. Bir cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini yalnız iqtisadi göstəricilərlə, binaların hündürlüyü ilə, texnologiyanın inkişafı ilə ölçmək olmaz. Həmin cəmiyyətdə insanın nə dərəcədə sərbəst düşündüyü, fərqli fikrə necə münasibət göstərildiyi, insanların şəxsi seçimlərinə nə qədər hörmət edildiyi də mühüm göstəricidir. Çünki düşünməkdən qorxan, sual verməyə cəsarət etməyən, fərqliliyi qəbul etməyən cəmiyyətin inkişafı zahiri tərəqqidən o yana keçə bilməz. Həqiqi tərəqqi insanın həm maddi imkanlarının, həm də mənəvi müstəqilliyinin inkişafı ilə mümkündür. Mənim qənaətimcə, insanın həyatında ən böyük sərvətlərdən biri öz iradəsinə sahib olmasıdır. Pul itirilə, vəzifə əldən çıxa, şöhrət unudula, zaman geri qaytarılmaya bilər. Ancaq insan öz şəxsiyyətini qorumağı bacarırsa, həyatın ən mühüm dəyərlərindən birini qorumuş olur. Çünki başqalarının istəkləri ilə yaşayan insan çox şey əldə edə bilər, amma özünü itirdikdən sonra qazandıqlarının mənasını da itirə bilər. Unutmayaq ki, insan dünyaya kiminsə kölgəsi olmaq üçün gəlmir. Onun öz düşüncəsi, öz yolu, öz seçimi və öz məsuliyyəti var. Heç kim başqa bir insanın qəlbinə, vicdanına və həyatına sahiblik iddiası irəli sürməməlidir. Məsləhət vermək olar, fikir bildirmək olar, müzakirə aparmaq olar, amma məcbur etmək olmaz. Hörmət etmək olar, amma hökmranlıq etmək olmaz. Sevmək olar, amma insanın şəxsiyyətini əlindən almaq olmaz. Çünki azadlıq insanın başqaları üzərində hakimiyyət qurması deyil, öz həyatında başqasının hakimiyyətinə çevrilməməsidir. Ən böyük azadlıq isə insanın öz vicdanına xəyanət etmədən yaşaması, öz seçiminə sahib çıxması və başqasının da eyni hüquqa malik olduğunu qəbul etməsidir. İnsan yalnız öz həyatını yaşamağa başladığı zaman deyil, başqalarının da öz həyatını yaşamaq haqqına hörmət etdiyi zaman həqiqi mənada azad olur.
Həsən Nağıyev, filosof

Sizin reklam burada
Sizin reklam burada