Şagird yetişdirmək, yoxsa şəxsiyyət formalaşdırmaq?

Bəzən insanın həyatında elə bir cümlə, elə bir sual, elə bir münasibət olur ki, onun təsiri illərlə davam edir. Hətta həmin insanın kim olduğunu, hansı gün nə dediyini unuda bilərik, amma bizdə yaratdığı düşüncəni heç vaxt unutmuruq. Bir vaxtlar müəllimin verdiyi sadə bir sual illər sonra insanın həyat fəlsəfəsinə çevrilə bilər. Uşaqlıqda eşidilən bir fikir yetkinlik dövründə veriləcək qərara istiqamət verə bilər. Bəzən insanın gələcəyini dəyişdirən hadisə böyük bir kəşf, möhtəşəm bir uğur və ya qeyri-adi bir fürsət deyil, vaxtında qarşısına çıxmış, onu anlamağı bacarmış bir müəllim olur. Məhz buna görə müəllimlik peşəsinin nəticələrini yalnız dərs saatları, tədris proqramları, imtahan göstəriciləri və şagirdlərin qiymətləri ilə ölçmək böyük bir yanılmadır. Çünki müəllim bəzən insanın bilmədiyi bir məlumatı deyil, özündə mövcudluğundan xəbərsiz olduğu bir qabiliyyəti kəşf etməsinə kömək edir. Müəllimlik, ilk növbədə, insanı anlamaq cəhdidir. Bu peşənin arxasında çox ciddi fəlsəfi suallar dayanır: İnsan nə üçün öyrənir?, Bilik insanı necə dəyişdirir?, Təhsil insanı yalnız cəmiyyətin ehtiyac duyduğu mütəxəssisə çevirməlidir, yoxsa öz həyatının mənasını dərk edən şəxsiyyət yetişdirməlidir?, Müəllimin məsuliyyəti harada başlayır və harada bitir?, Ən əsası, bir insanın düşüncəsinə müdaxilə etmədən onun düşüncə qabiliyyətini necə inkişaf etdirmək mümkündür? Bunlar sadəcə pedaqoji suallar deyil, insanın mahiyyətinə, azadlığına, iradəsinə və mənəvi varlığına aid fəlsəfi problemlərdir. Həqiqi müəllimlik məhz bu sualların qarşısında dayanmağı bacarmaqdan başlayır. Çünki müəllim yalnız proqramı yerinə yetirən, mövzunu izah edən və nəticəni qiymətləndirən şəxsə çevrildikdə peşəsinin ən mühüm tərəfini itirmək təhlükəsi ilə üzləşir. Tədris prosesi texniki baxımdan düzgün qurula bilər, bütün mövzular vaxtında keçilə bilər, şagirdlər yüksək qiymətlər ala bilərlər. Lakin bütün bunların fonunda düşünməkdən çəkinən, fərqli fikrə hörmət etməyən, öz qərarlarını müstəqil verə bilməyən insanlar yetişirsə, burada təhsilin mahiyyəti haqqında ciddi suallar yaranmalıdır. Çünki təhsilin əsas məqsədi yalnız məlumatlı insan yaratmaq deyil, məlumatı dəyərləndirə bilən, nəticə çıxaran, məsuliyyət daşıyan və öz davranışının mənasını anlayan şəxsiyyət yetişdirməkdir. Öyrətmək insanın beyninə məlumat yerləşdirmək deyil, onun düşüncə dünyasında yeni imkanlar açmaqdır. Müəllim şagirdin əvəzinə düşünməməli, ona necə düşünməyi öyrətməlidir. Şagird müəllimin hər fikrini mütləq həqiqət kimi qəbul edirsə, bu, həmişə uğurlu təhsilin göstəricisi sayıla bilməz. Əksinə, şagird müəllimin dediklərini təhlil edir, suallar verir, əsaslandırılmış şəkildə razılaşır və ya etiraz edirsə, deməli, onun düşüncə müstəqilliyi formalaşır. Müəllimin vəzifəsi öz fikrinin surətini yaratmaq deyil, özündən fərqli düşünə bilən insan yetişdirməkdir. Bu yanaşma bizi antik yunan filosofu Sokratın təlim fəlsəfəsinə aparır. Sokratın əsas üsullarından biri dialoq və sual-cavab vasitəsilə insanı öz düşüncəsini yoxlamağa sövq etmək idi. O, insanın hazır qənaətlərlə kifayətlənməsini deyil, həmin qənaətlərin nə dərəcədə əsaslı olduğunu araşdırmasını vacib sayırdı. Bu metodun müasir təhsildə də böyük əhəmiyyəti var. Çünki sual verməyi bacarmayan şagird çox vaxt yalnız verilən məlumatı təkrarlayır. Sual verməyi bacaran şagird isə məlumatın arxasındakı səbəbləri, əlaqələri və nəticələri araşdırmağa başlayır. Sokratın yanaşmasından çıxan mühüm nəticə budur ki, müəllimin intellektual gücü bütün cavabları bilməsində deyil, şagirdin doğru sualları verməsinə şərait yaratmasındadır. Ancaq müəllimin qarşısında dayanan məsələ yalnız intellektual inkişafla məhdudlaşmır. O, eyni zamanda, mürəkkəb psixoloji proseslərin iştirakçısıdır. Hər bir şagird məktəbə yalnız çantası, kitabı və dəftəri ilə gəlmir. O, öz ailəsinin münasibətlərini, evdə eşitdiyi sözləri, yaşadığı qorxuları, sevincini, çatışmazlıqlarını və bəzən heç kimə danışa bilmədiyi problemlərini də özü ilə gətirir. Sinif otağında sakit oturan bir uşaq daxilində böyük narahatlıq yaşaya bilər. Dərsə maraqsız görünən başqa bir şagird, bəlkə də, özünü heç bir sahədə uğurlu hesab etmir. Çox danışan, qaydalara əməl etməkdə çətinlik çəkən bir uşağın davranışının arxasında isə fərqli psixoloji səbəblər dayana bilər.

Müəllimin peşəkarlığı belə vəziyyətlərdə özünü göstərir. O, hər davranışı dərhal tərbiyəsizlik, hər uğursuzluğu tənbəllik, hər etirazı hörmətsizlik kimi qiymətləndirməməlidir. Davranışın görünən tərəfi ilə onun səbəbi həmişə eyni olmur. Psixologiyada insanın öz qabiliyyətlərinə dair təsəvvürünün motivasiyasına və fəaliyyətinə təsiri geniş şəkildə araşdırılıb. Stenford Universitetinin psixoloqu Kerol Dvek tərəfindən inkişaf etdirilən "inkişaf düşüncə tərzi" yanaşması da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu yanaşmaya görə, insan öz qabiliyyətlərini dəyişməz xüsusiyyət kimi deyil, zəhmət, təcrübə, düzgün strategiya və öyrənmə vasitəsilə inkişaf etdirilə bilən imkanlar kimi qəbul etdikdə çətinliklərə münasibəti dəyişə bilər. Deməli, müəllimin şagirdə yanaşması onun öz potensialına münasibətinin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Bir müəllim şagirdə "Sən bunu bacarmırsan" dedikdə, bəzən yalnız həmin tapşırıq haqqında fikir bildirdiyini düşünür. Halbuki uşaq bu ifadəni öz şəxsiyyətinə verilmiş qiymət kimi qəbul edə bilər. "Hələ bacarmırsan, amma öyrənə bilərsən" yanaşması isə tamamilə başqa psixoloji məna daşıyır. Birinci yanaşma qapını bağlayır, ikinci yanaşma inkişaf üçün imkan yaradır. Müəllim şagirdin səhvini göstərməli, lakin səhvi onun şəxsiyyətinə çevirməməlidir. Çünki səhv etmək insanın inkişaf prosesinin təbii hissəsidir. Səhvdən qorxan insan risk etməkdən, araşdırmaqdan və yeni yollar sınamaqdan çəkinir. Səhvini təhlil etməyi öyrənən insan isə uğursuzluğu son nöqtə deyil, təcrübə mənbəyi kimi qəbul edir. Burada müəllim üçün başqa bir fəlsəfi məsuliyyət də meydana çıxır: güclə nüfuz arasındakı fərqi anlamaq. Şagird müəllimdən qorxa bilər, lakin bu, onun müəllimə hörmət etdiyi anlamına gəlmir. Qorxu insanı müvəqqəti itaətə sövq edə bilər, amma düşüncədə etimad yaratmır. Hörmət isə insanın qarşısındakının biliyini, ədalətini, davranışını və şəxsiyyətini dərk etməsindən doğur. Müəllim öz nüfuzunu səs tonunun sərtliyi, cəza imkanları və vəzifə mövqeyi ilə qurmağa çalışırsa, bu nüfuzun dayaqları zəif olacaq. Əsl nüfuz müəllimin ədalətli davranışında, verdiyi sözə əməl etməsində, şagirdlər arasında ayrı-seçkilik etməməsində və öz səhvini etiraf etmək bacarığında formalaşır. Bu baxımdan müəllimlik yalnız pedaqogika deyil, həm də etikadır. Çünki müəllim hər gün ədalət haqqında qərarlar verir. Kimə necə yanaşmalı, hansı davranışı necə qiymətləndirməli, hansı vəziyyətdə müdaxilə etməli, hansı vəziyyətdə şagirdə sərbəstlik tanımalıdır? Bunların hər biri mənəvi seçimdir. Eyni qaydanı hamıya tətbiq etmək bəzən formal bərabərlik yarada bilər, lakin həqiqi ədalət hər bir insanın fərdi vəziyyətini də nəzərə almağı tələb edir. Ədalətli müəllim sevdiyi şagirdə güzəşt edib sevmədiyi şagirdi cəzalandıran deyil, şəxsi münasibətlərini peşəkar qərarlarından ayıra bilən insandır. Təhsil heç vaxt yalnız bilik ötürmək vasitəsi olmayıb. O, cəmiyyətlərin dünyagörüşünü, siyasi düşüncəsini, mədəniyyətini və gələcək inkişaf istiqamətlərini formalaşdıran əsas amillərdən biri olub. Qədim Afinada fəlsəfi məktəblər insanın düşüncə və müzakirə qabiliyyətinin inkişafına xüsusi əhəmiyyət verirdilər. Platonun yaratdığı Akademiya və Aristotelin Likeyi yalnız məlumat öyrədilən məkanlar deyildi; bunlar düşüncə, mübahisə, müşahidə və araşdırma mədəniyyətinin formalaşdığı mühitlər idi. Konfutsinin təlimlərində isə biliklə yanaşı, insanın mənəvi davranışı, ailə və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti xüsusi yer tuturdu. Cəmiyyətin gələcəyi onun hansı biliklərə sahib olmasından əlavə, həmin bilikləri hansı mənəvi və intellektual məqsədlə istifadə etməsindən də asılıdır. Elmi bilik insanın imkanlarını genişləndirir, amma həmin imkanların hansı istiqamətdə istifadə olunacağını mənəvi dəyərlər müəyyənləşdirir. Buna görə də təhsildə intellektual inkişafla əxlaqi inkişaf bir-birindən ayrılmamalıdır.

Şərq düşüncə tarixində də müəllimlik və elm xüsusi mənəvi məna daşıyıb. Nəsirəddin Tusi təhsil və tərbiyə məsələlərinə münasibətində insanın əxlaqi formalaşmasını, ailənin və cəmiyyətin rolunu mühüm hesab edirdi. Onun "Əxlaqi-Nasiri" əsərində insanın davranışının, iradəsinin və mənəvi keyfiyyətlərinin formalaşmasına dair mülahizələr bu gün də düşünmək üçün maraqlı material verir. Bu yanaşma göstərir ki, insanı yetişdirmək yalnız onun zehnini məlumatla doldurmaq deyil, həm də xarakterinin formalaşmasına diqqət yetirməkdir. Azərbaycan maarifçilik tarixində Həsən bəy Zərdabi, Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə və digər ziyalıların fəaliyyəti də təhsilin cəmiyyətin düşüncə tərzini dəyişdirmək gücünü nümayiş etdirir. Onlar savadsızlıqla mübarizəni, elmin yayılmasını, tənqidi düşüncənin inkişafını və insanın dünyanı daha rasional dərk etməsini ictimai tərəqqinin mühüm şərtlərindən sayırdılar. «Əkinçi» qəzetinin 1875-ci ildə nəşrə başlaması yalnız yeni bir mətbuat orqanının yaranması deyildi; bu, Azərbaycan ictimai fikrində maarifçilik ideyalarının geniş yayılması istiqamətində mühüm hadisə idi. Zərdabi başa düşürdü ki, cəmiyyətin inkişafı üçün yalnız idarəçilik mexanizmlərini dəyişmək kifayət deyil, insanın düşüncə tərzi də dəyişməlidir. Quranda ilk nazil olan ayələrin "Oxu!" çağırışı ilə başlaması biliyin və idrakın mənəvi əhəmiyyətini göstərən mühüm məqamdır. Burada diqqət çəkən məsələ yalnız oxumaq əmri deyil, insanın yaradılış, bilik və öyrənmə arasındakı əlaqəyə yönəldilməsidir. Quranda "Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni olarmı?" (Zumər, 39:9) sualı da elmin və idrakın dəyərinə diqqət çəkir. Lakin İslam dinində biliyin dəyəri yalnız çox şey bilməkdə deyil, həmin biliyin insanın davranışında necə təzahür etməsindədir. İnsan ədaləti öyrənib ədalətsiz davranırsa, mərhəmətdən danışıb zəifə qarşı amansızdırsa, dürüstlüyü təbliğ edib özü qeyri-səmimidirsə, burada biliklə əməl arasında ciddi uçurum yaranır. Müəllim şagirdinə mənəvi dəyərləri yalnız nəzəri şəkildə izah etməməli, öz davranışı ilə də onların həyatdakı əhəmiyyətini göstərməlidir. Çünki uşaqlar çox vaxt deyilən sözlərdən əvvəl müşahidə etdikləri davranışları mənimsəyirlər. Bu məqamda başqa bir mühüm məsələ ortaya çıxır: müəllim şagirdin inancına, dünyagörüşünə və fərdi düşüncəsinə necə yanaşmalıdır? Təhsil insanın sual vermək, araşdırmaq və öz qənaətini formalaşdırmaq azadlığını məhdudlaşdırmamalıdır. Müəllim öz şəxsi inanclarını şagirdlər üçün məcburi düşüncə modelinə çevirməməli, fərqli baxışlara qarşı alçaldıcı münasibət göstərməməlidir. Dini və dünyəvi dünyagörüşlər arasında fərq olsa da, təhsilin əsas etik prinsipləri – insan ləyaqəti, vicdan, ədalət, məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət – hamı üçün əhəmiyyətlidir. İnsanın hansı inanca sahib olması onun şəxsiyyətinə avtomatik qiymət vermək üçün əsas ola bilməz. Müəllimin əsas vəzifəsi şagirdə düşüncə azadlığının məsuliyyətlə birlikdə mövcud olduğunu anlatmaqdır.

Müasir dünyada müəllimlik daha bir ciddi sınaqla qarşılaşıb: informasiya bolluğu və texnoloji dəyişikliklər. Əvvəllər şagirdin məlumat əldə etmək imkanları əsasən müəllim, kitab və kitabxana ilə məhdudlaşırdı. İndi isə bir neçə saniyə ərzində minlərlə mənbəyə çıxış mümkündür. Süni intellekt vasitəsilə mətn hazırlamaq, mürəkkəb suallara cavab tapmaq, məlumatları müqayisə etmək və müxtəlif mövzuları araşdırmaq mümkündür. Bəs belə bir şəraitdə müəllimə ehtiyac azalırmı? Əksinə, müəllimin əhəmiyyəti yeni məzmun qazanır. Çünki məlumat əldə etmək ilə məlumatı anlamaq eyni şey deyil. İnternet insana çoxlu cavab təqdim edə bilər, amma həmin cavabların doğru olub-olmadığını yoxlamaq, mənbələri qiymətləndirmək, manipulyasiyanı tanımaq və nəticələri məsuliyyətlə tətbiq etmək ayrıca bacarıq tələb edir. Bu gün müəllim şagirdə yalnız nəyi öyrənməyi deyil, necə öyrənməyi, hansı mənbəyə etibar etməyi və texnologiyadan hansı məqsədlə istifadə etməyi də öyrətməlidir. Texnologiya bilik əldə etməyin yolunu dəyişir, amma insanın vicdan, məsuliyyət və düşüncə ehtiyacını aradan qaldırmır. Bununla belə, müəllimin də daim öyrənməsi zəruridir. Özünü inkişafdan kənarda saxlayan, yeni elmi yanaşmalara qapalı olan, illər əvvəl qazandığı bilikləri dəyişməz həqiqət hesab edən müəllim zamanla şagirdlərin dünyasından uzaqlaşa bilər. Müəllimin təcrübəsi qiymətlidir, lakin təcrübə yenilənmədikdə bəzən vərdişə çevrilir. Vərdiş isə hər zaman inkişaf demək deyil. Həqiqi peşəkarlıq illərin sayında deyil, həmin illər ərzində insanın nə qədər öyrənməsində, hansı səhvlərini düzəltməsində və öz fəaliyyətini nə qədər təhlil etməsindədir. Mənə görə, müəllimlikdə ən böyük təhlükələrdən biri peşənin mənasının formal göstəricilər arasında itirilməsidir. Dərs saatı, hesabat, sənəd, sertifikat, imtahan nəticəsi və statistik göstəricilər təhsil sisteminin müəyyən ehtiyaclarıdır. Lakin bunlar müəllim əməyinin bütün mahiyyətini ifadə edə bilməz. Şagirdin şəxsiyyətində yaranan dəyişiklik, onun müstəqil qərar vermək bacarığı, başqasının hüququna hörməti, vicdanlı davranışı və özünü tanıması çox vaxt rəqəmlərlə ölçülmür. Əgər təhsil yalnız ölçülə bilən nəticələrə üstünlük verirsə, ölçülməsi çətin olan, amma insan həyatında daha dərin iz buraxan keyfiyyətlər diqqətdən kənarda qala bilər. Digər tərəfdən, müəllimdən bütün sosial problemləri həll etməsini gözləmək də doğru deyil. Uşağın tərbiyəsi yalnız məktəbin, yalnız müəllimin və ya yalnız valideynin üzərinə qoyula bilməz. Ailə, məktəb, sosial mühit, dövlət siyasəti və cəmiyyət bir-biri ilə əlaqəli şəkildə uşağın formalaşmasına təsir göstərir. Müəllim valideynin yerini, valideyn isə müəllimin peşəkar rolunu əvəz edə bilməz. Bu iki tərəf bir-birinə rəqib kimi deyil, uşağın inkişafı naminə əməkdaşlıq edən tərəflər kimi yanaşmalıdır. Məktəb ailənin məsuliyyətini üzərinə götürə bilməz, ailə də müəllimin peşəkar bilik və səlahiyyətlərini əvəz edə bilməz. Ən əsası, müəllimə münasibət yalnız bayramlarda deyilən təbriklərlə, sosial şəbəkələrdə paylaşılan təriflərlə və yüksək səslə ifadə edilən şüarlarla ölçülməməlidir. Müəllimə həqiqi hörmət onun ləyaqətli əmək şəraitinin təmin olunması, peşəkar inkişafına imkan yaradılması, əməyinin ədalətli qiymətləndirilməsi və cəmiyyət qarşısında nüfuzunun qorunması ilə ifadə olunmalıdır. Eyni zamanda, müəllimlik adının özü də məsuliyyətdən azad edən bir toxunulmazlıq yaratmamalıdır. Müəllim olmaq insanın hər zaman haqlı olması demək deyil. Müəllim də tənqid olunmalı, fəaliyyəti qiymətləndirilməli, peşə etikası pozulduqda məsuliyyət daşımalıdır. Hörmət kor-koranə itaət deyil; hörmətlə tələbkarlıq bir-birinə zidd anlayışlar deyil. Bütün bunların fonunda müəllimlərin özlərinə verməli olduğu ən mühüm suallar budur ki, mənim bu peşədə mövcudluğumun əsas mənası nədir?, Mən yalnız tədris planını yerinə yetirirəm, yoxsa insan yetişdirməyin məsuliyyətini dərk edirəm?, Mən şagirdin yaddaşında nə qədər məlumat saxladığı ilə maraqlanıram, yoxsa onun necə düşündüyünə, hansı nəticələr çıxardığına və insanlarla necə davrandığına da diqqət yetirirəm?, Mən öz nüfuzumu qorumağa çalışıram, yoxsa şagirdin gələcəkdə məndən daha müstəqil, daha bilikli və daha müdrik olmasını istəyirəm? Bu sualların cavabını hər müəllim öz vicdanında axtarmalıdır. Çünki müəllimlik insanın özünü də daim mühakimə etdiyi peşələrdəndir. Başqasına dürüstlük öyrədən insan öz dürüstlüyünü, ədalətdən danışan insan öz ədalətini, düşünməyi tövsiyə edən insan isə öz düşüncə tərzini mütəmadi yoxlamalıdır. Əks halda, müəllim şagirdlərinə dəyişməyi öyrədib özü dəyişməyən bir insana çevrilə bilər. Unutmaq olmaz ki, müəllimin yetişdirdiyi insan gələcəkdə onun qarşısında oturan şagird kimi deyil, cəmiyyətin müxtəlif sahələrində qərarlar verən müstəqil şəxsiyyət kimi fəaliyyət göstərəcək. Bu gün sinifdə əyləşən uşaq sabah bir xəstənin taleyinə təsir edən həkim, bir ailənin təhlükəsizliyini qoruyan mühəndis, insanların hüquqlarını müdafiə edən hüquqşünas, yeni elmi kəşfə imza atan alim və ya başqa uşaqların gələcəyini formalaşdıran müəllim ola bilər. Deməli, müəllimin bu gün göstərdiyi münasibət sabah minlərlə insanın həyatına dolayı yolla təsir edə bilər. Bu, müəllimlik peşəsinin görünməyən, lakin ən böyük məsuliyyətidir. Müəllim özündən sonra nə qədər insanın onu xatırlayacağını hesablaya bilməz. Bəlkə də bir şagirdi illər sonra onun adını belə xatırlamayacaq, amma vaxtilə müəllimindən öyrəndiyi ədalət prinsipinə bütün həyatı boyu sadiq qalacaq. Başqa biri müəlliminin dediyi bir cümləni unudacaq, amma həmin cümlənin yaratdığı cəsarətlə həyatında mühüm qərar verəcək. Bəzən müəllimin əməyi öz müəllifinin adı olmadan yaşayır. Bu, qəribə görünsə də, insan yetişdirməyin ən möhtəşəm tərəflərindən biridir. Məncə, müəllimin ən böyük uğuru şagirdinin ondan asılı qalması deyil, bir gün müəlliminin yanında olmasına ehtiyac duymadan düzgün düşünə, qərar verə və məsuliyyət daşıya bilməsidir. Müəllim özünü şagirdinin həyatında əvəzolunmaz şəxsiyyətə çevirməyə çalışmamalıdır. O, şagirdin öz ayaqları üzərində dayanmasına, öz həqiqətini axtarmasına, öz səhvlərindən nəticə çıxarmasına və həyatının məsuliyyətini daşımasına kömək etməlidir. Çünki müəllimin böyüklüyü özünü şagirdindən üstün tutmasında deyil, şagirdinin ondan daha irəli gedə bilməsinə sevinməsindədir.

Müəllimlik bir insanın zehninə bilik, düşüncəsinə sual, vicdanına məsuliyyət, xarakterinə isə istiqamət vermək sənətidir. Bu sənətin ən böyük əsəri sinif jurnalında yazılan qiymətlərdə deyil, illər sonra cəmiyyətin içində görünən insan keyfiyyətlərində üzə çıxır. Müəllim şagirdinə yalnız dünyanın necə olduğunu anlatmamalıdır, onun bu dünyada necə bir insan olacağı barədə düşünməsinə də şərait yaratmalıdır. Çünki savadlı insan cəmiyyətə müəyyən biliklər qazandırır, düşünən insan yeni yollar açır, vicdanlı insan isə həmin yolların insanlığa xidmət etməsinə çalışır. Müəllimin əsl missiyası bu üç keyfiyyətin bir insanda birləşməsinə töhfə verməkdir.