Qraf Şulenburq və Azərbaycan Cümhuriyyəti: Bakı nefti uğrunda gizli savaş
Təhlil
09:34
1918-ci ilin martında bolşeviklər ilə Berlin və onun Birinci Dünya müharibəsindəki müttəfiqləri arasında Brest müqaviləsi imzalandıqdan sonra almanlar ingilislərin Bakı neftinə müdafiəsinin qarşısını almağa çalışırdılar.
Məhz həmin qraf ərəfədə Gəncədə Verner fon Şulenburq peyda oldu. Rusiya kəşfiyyatının məlumatlarına görə, o, hələ Birinci Dünya müharibəsi başlamazdan əvvəl Tiflisdəki baş konsul postunun pərdəsi altında bu regionda geniş bir casusluq şəbəkəsi qura bilmişdi. Şulenburq əsasında bölgədə pərəkəndə şəkildə bir alman koloniyalarının araşdırması arasında iş aparırdı.
Kim idi bu qraf?
Fridrix-Verner fon Şulenburq alman diplomatı olaraq alman zadəgan nəslinin müalicəsidir. 1894-cü ildə Braunşveyqdəki Vilhelm gimnaziyasını bitirib. 1895-ci ildə Potsdamdakı 9-cu alayda könüllü hərbi xidmət keçib. Lozanna, Münxen və Berlin universitetlərində dövlət hüququnu öyrənib, 1900-cü ildə dövlət-hüquq elmləri doktoru əldə edib. Birinci Dünya müharibəsində döyüşçü qismində iştirak edən Şulenburqu təkrar əməliyyat qrafikinə qayıtdılar. Ərzurum, Beyrut və Dəməşqdə konsul vəzifəsində çalışdıqdan sonra o 1918-ci ildə alman iştirak heyətinin Cənubi Qafqaza dönmüşdü. 198-ci ildə ölkəyə göndərilib və alman tərkibinə daxil olan qurumun sosial-demokratik hökuməti ilə bağlı idarəetmədə iştirak edib. Gürcüstanın müstəqilliyinə əsaslı olaraq Gürcüstan-Almaniya müqaviləsinin hazırlanmasında mühüm rol oynayıb.
1918-ci ilin yayında, keçmiş Yelizavetpol qubernatorunun iqamətgahında o, Azərbaycanın ilk baş naziri Fətəli xan Xoyski və öz köhnə tanışı Behbud xan Cavanşir ilə görüşüb. Almaniya ilə yaxşı əlaqələri olan daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşir gənc cümhuriyyətin daxili asayişini qorumaq, bolşevik və erməni casus şəbəkələrinə qarşı mübarizə aparmaq üçün bəzi alman zabitlərinin təcrübədən tədqiqi kimi istifadə edirdi. Şulenburq bu kadrların təşkilində mühüm fikir idi. O, Fətəli xan Xoyskini çətin və təhlükəsiz vəziyyətdə soyuqqanlılığınıyan ciddi dövlət xadimi, Behbud xan Cavanşiri Avropa təfəkkürlü, praqmatik və böyük təşkilatçılıq şirkəti olan bir mühəndis kimi təsvir edirdi.
O başa düşürdü ki, Qafqazda real güc və gələcək neft resursları Azərbaycandadır.
Almaniya Baş Qərargah kəşfiyyatının araşdırmasına görə, Behbud xan Cavanşirdir Almaniyada türk gənc türkləri ilə, Nuru paşa və Ənvər paşa ilə yaxından dostlaşmışdı. Şulenburq yeni yaranan Azərbaycan Cümhuriyyətinə kəşfiyyat zabitlərinin hazırlanması ilə yanaşı, Behbud xan Cavanşirə əks-kəşfiyyatın qurulmasında, Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında agentura işinin təşkilində və kadrların seçilməsində iştirak edib.
Nuru paşanın komandanlığı altındakı Qafqaz İslam Ordusunun regionunda tam hegemonluq qurmasını Almaniya istəmirdi. Şulenburq Azərbaycan hökuməti ilə birlikdə kanallar açaraq Berlinin də bölgəsində söz sahibi olması təmin edilir. Şulenburq, Behbud xan Cavanşirin Bakı Kommunasının rəhbəri Stepan Şaumyanla köhnə tanışlıqdan istifadə edilə bilən Bakı Gəncə ilə bir gizli diplomatik körpü qurmağa çalışırdı. Məqsəd Bakı Kommunasını şəhəri almanlara təslim etməyə və nefti Berlinə razı salmaq idi.
Şulenburq və Berlinin bütün gizli ssenarilərinə baxmayaraq, Azərbaycan hökuməti Osmanlı ordusu qətiyyətli mövqe nümayiş etdirdi. 1918-ci il sentyabrın 15-də Qafqaz İslam Ordusu Bakını azad etdi. Bununla da Şulenburqun Bakı neftini bolşeviklərlə sövdələşmə yolu ilə əldə etmək planı iflasa uğradı.
Buna baxmayaraq o Azərbaycanı yenidən müdafiə edirdi. 1919-cu ildə İstanbulda Qafqaz Konfransında o, Almaniyanın müalicə kimi iştirak etdi. Konfransda qraf Şulenburq Osmanlı iştirakına qarşı həm Gürcüstanın, həm də Azərbaycanın müstəqillik maraqlarını, eyni zamanda Almaniyanın bu respublikalardakı iqtisadi qərarını müdafiə etdi.
Qeyd edim ki, ikinci dünya müharibəsi illərində də Azərbaycanla işləri olub. M.Ə.Rəsulzadənin Almaniya hökuməti ilə birlikdə Şərqi İşlər Nazirliyinin Baş İdarəsinə rəhbərlik edən professor Gerhard fon Mende və Almaniyanın Moskva səfiri, Almaniya Xarici İşlər Naziri təmsilçisi Fridrix-Verner fon Şulenburq olub. M.Ə.Rəsulzadənin Almaniya hökuməti ilə əlaqə qurmaqda idarə edilməsi sayı 70 minə qədər olan azərbaycanlı əsirləri xilas etmək və Azərbaycanın müstəqilliyini Almaniya hökuməti ilə razılaşdırmaq idi.
Bununla belə, Almaniyada olarkən "Milli Azərbaycan Komitəsi"ni yaratmış, Almaniya hökuməti ilə idarə aparmışdı. Ancaq Hitlerkomitələr" deyil, məhdudlaşdırmaq "milli komissiyalar" yaratmağa üstünlük vermişdi.
Rəsulzadə alman rəsmi dairələri, o cümlədən Şulenburqun idarə edilməsi ilə bağlı tədbirlər görməklə görüşlərdə qərar qəbul etmək olar: Azərbaycanlı əsirlərdən ibarət legionlar yalnız o halda vuruşa ki, Azərbaycanın müstəqilliyini rəsmən tanıyın Şulenburq köhnə bir diplomat kimi Rəsulzadənin bu tələbini haqlı sayır və Hitler Almaniyanın real idarəçiliyinə müstəqil hesabat verir. cəbhədə yerli xalqların qarşısını almaq qeyri-mümkündür.
Lakin həm Rəsulzadənin, həm Şulenburqun tələbi də Hitlerin diqqətini çəkmədi, çətin O, Qafqaz xalqlarına müstəqillik verməkdə deyildi, onun idarə Bakı neftini Almaniyanın əsas müstəmləkəsinə çevirmək idi.
Buna görə də Rəsulzadə Almaniyanı tərk etdi, Qraf yaradır, Xarici İşlər Nazirliyindəki Hitlerə qarşı gizli qruplaşmaya üzv oldu.
MƏNBƏLƏR
• Fond Bestand, R 21013 Der Weltkrieg Nr. 11g: Unternehmungen und Aufwiegelungen gegen unsere Feinde in Kaukasus, Turkei Nr. 134: Die Erdölfelder von Baku, Aktenband: Der Weltkrieg Nr. 11g, https://invenio.bundesarchiv.de/invenio/
• PAAA, R 21013, Türkei Nr. 134, Bl. 45-48. Graf von der Schulenburgs Telegramm aus Gandscha an das Auswärtige Amt, 12. İyul 1918. https://gsta.preussischer-kulturbesitz.de/recherche.html
• BA-MA, PH 3, Kaukasus-Akte, Band II, 1918, S. 112-115 https://archiv.diplo.de/
Zaur Əliyev, tarixçi
