Dostluğun fəlsəfəsi
Aktual
09:35
Bəzən insan həyatının müəyyən bir məqamında dayanıb geriyə baxır və anlayır ki, illər boyu əldə etmək üçün mübarizə apardığı bir çox şey əslində düşündüyü qədər qiymətli deyilmiş. Pul qazanılır və xərclənir, evlər dəyişir, vəzifələr gəlib keçir, şöhrət zamanla unudulur, maddi əşyalar köhnəlir. Lakin elə bir sərvət var ki, onun qiymətini nə pulla ölçmək, nə də hər hansı tərəziyə qoymaq mümkündür. Bu, insanın həyatında rast gəldiyi doğru insanlardır. Bəzən bir insanın həyatınıza daxil olması bütün həyatınızın mənasını dəyişə bilir. Onun bir sözü sizi ümidsizlikdən çıxara, bir davranışı sizə insanlığın nə olduğunu göstərə, ən çətin gününüzdə yanınızda dayanması isə illərlə topladığınız bütün maddi sərvətlərdən daha böyük mənəvi dayaq ola bilər. İnsan zahirən müstəqil görünən, amma daxilən başqa insanlara ehtiyacı olan bir varlıqdır. İnsan sevinəndə sevincini bölüşmək, kədərlənəndə dərdini danışmaq, çətinliyə düşəndə güvənəcəyi bir çiyin axtarır. Bəzən heç bir məsləhətə ehtiyac olmur; sadəcə qarşınızda sizi mühakimə etmədən dinləyən bir insanın olması kifayətdir. Bəzən “narahat olma, mən sənin yanındayam” cümləsi uzun-uzadı nəsihətlərdən daha böyük təsir göstərir. Çünki insanın psixoloji gücünün mühüm mənbələrindən biri özünü tək hiss etməməsidir. İnsan bilir ki, onun varlığı kiminsə üçün əhəmiyyətlidir, dərdi kiminsə üçün dərddir, sevinci kiminsə üçün sevincdir. Bu hiss insanın ruhuna güc verir. Psixologiya da insan münasibətlərinin həyat keyfiyyətinə böyük təsir etdiyini göstərir. Güvənilən və sağlam münasibətlər insanın stresslə mübarizə aparmasına, emosional sabitliyinə və özünü daha güvənli hiss etməsinə kömək edir. Bu baxımdan yaxşı dostluq sadəcə vaxt keçirmək, söhbət etmək və əylənmək deyil. Yaxşı dostluq insanın psixoloji dayaqlarından biridir. İnsan bəzən öz gücünü itirdiyi zaman onu yanında olan insanın inamından alır. Elə buna görə tarix boyu ən çətin dövrlərdən keçən cəmiyyətlərdə insanlar bir-birinə dayaq olaraq ayaqda qala biliblər. Müharibələrdə, aclıqlarda, xəstəliklərdə, köçlərdə və böyük sosial sarsıntılarda insanı yaşadan yalnız fiziki imkanlar olmayıb; həm də birlik, etibar və bir-birinə sahib çıxmaq hissi olub.
Həyatda dostluğun əsl qiyməti isə rahat günlərdə deyil, çətin zamanlarda üzə çıxır. İnsan xoşbəxt, imkanlı, nüfuzlu və sağlam olduğu zaman ətrafında çoxlu insan görə bilər. Süfrəsi bol olanın qonağı, uğurlu olanın təbrikçisi, vəzifəsi olanın tanışı çox olar. Lakin həyatın ağır günləri gələndə insanın ətrafındakı izdiham yavaş-yavaş seyrəlir. Məhz onda məlum olur ki, kim sizinlə həqiqətən insan olduğunuz üçün dostluq edib, kim isə sahib olduqlarınıza görə yaxınlaşıb. Rahat gündə yanında olmaq asandır, çətin gündə yanında qalmaq isə xarakter tələb edir. Əsl dostluğun ölçüsü də məhz burada başlayır. Həqiqi dost hər zaman sizi tərifləyən insan deyil. Bəzən sizi itirmək bahasına həqiqəti söyləyən, səhvinizi üzünüzə deyən və yanlış yola getdiyiniz zaman qarşınızı kəsən insandır. Çünki yaltaqlıq insanın eqosunu oxşayır, həqiqət isə xarakterini formalaşdırır. Hamı sizi alqışlayanda “sən burada səhv edirsən” demək cəsarət istəyir. Əsl dost sizin xoşunuza gələn sözləri deyil, eşitməli olduğunuz sözləri deyə biləndir. O, sizi alçaltmaq üçün yox, qorumaq üçün xəbərdarlıq edir. Bəzən onun sözləri ağır olur, amma niyyəti ağır olmur. Belə insanlar həyatın ən qiymətli nemətlərindəndir. Lakin yaxşı insanları həyatımıza gətirmək qədər onları tanımaq da mühümdür. Hər gülərüz insan səmimi deyil, hər yaxın görünən insan doğma deyil, hər birlikdə gülən insan sizin sevincinizi ürəkdən bölüşmür. İnsanları sözlərindən çox, zamanın içində göstərdikləri davranışlarla tanımaq lazımdır. Çünki insanın əsl xarakteri rahat günlərdə deyil, marağı olmadığı zaman, qarşılıq gözləmədiyi halda və heç kim onu izləmədiyi anda üzə çıxır. Sədaqət sözlə deyil, davranışla sübut olunur. Mərdlik iddia ilə deyil, çətin vəziyyətdə verilən qərarla görünür. İnsanlıq isə heç bir mənfəət olmadığı halda edilən yaxşılıqda özünü göstərir. Bununla yanaşı, insan öz çevrəsinə baxarkən bir şeyi də unutmamalıdır: ətrafımızdakı insanların keyfiyyəti müəyyən mənada bizim öz daxili dünyamızla da əlaqəlidir. İnsan yaxşılıq axtarırsa, əvvəlcə özündə yaxşılığı böyütməlidir. Sadiq dost istəyən özü sədaqətli olmalıdır. Dürüst insan axtaran özü dürüst davranmalıdır. Hörmət görmək istəyən əvvəlcə hörmət etməyi bacarmalıdır. Çünki insan çox vaxt özündə olan xüsusiyyətlərin izlərini başqalarında axtarır. Qəlbi şübhə ilə dolu olan insan səmimiyyəti belə şübhə ilə qarşılayır, paxıl insan başqasının uğurundakı gözəlliyi görə bilmir, yalnız mənfəət güdən insan qarşılıqsız yaxşılığa inanmaqda çətinlik çəkir. Mərhəmətli insan isə kiçik bir yaxşılığın belə qiymətini bilir. Bu baxımdan yaxşı insanları tanımaq yalnız göz məsələsi deyil, həm də qəlb məsələsidir. İnsan öz daxilində nə qədər gözəllik daşıyırsa, başqasındakı gözəlliyi də bir o qədər asan görə bilir. Bəzən eyni insan iki fərqli adamın qarşısına çıxır və hər ikisi onu fərqli cür görür. Biri onun yaxşılığını görür, digəri isə qüsurunu. Çünki insan dünyaya yalnız gözləri ilə baxmır; xarakteri, keçmişi, təcrübələri və niyyəti ilə baxır. Ona görə də yaxşı insanlarla qarşılaşmaq qədər yaxşı insanları görə bilmək də mənəvi yetkinlik tələb edir. Qurani-Kərimdə insanlar arasında yaxşılıq, ədalət, mərhəmət, qardaşlıq və qarşılıqlı yardım dəfələrlə ön plana çəkilir. “Hucurat” surəsində istehza etmək, bir-birini alçaltmaq, pis zənn bəsləmək, qeybət etmək və insanların eyiblərini axtarmaq qadağan olunur. Bunlar yalnız dini hökmlər kimi deyil, həm də insan münasibətlərini qoruyan böyük mənəvi prinsiplər kimi başa düşülə bilər. Çünki münasibətləri dağıdan ən böyük səbəblərdən biri insanın qarşısındakını kiçiltməsi, ona etibar etməməsi, arxasınca danışması və onun qüsurlarını özünə üstünlük vasitəsinə çevirməsidir. Bir insanın etibarını qazanmaq illər çəkə bilər, amma onu itirmək bəzən bir neçə söz qədər qısa zaman tələb edir. Məhəmməd Peyğəmbər (s.a.s) yaxşı və pis yoldaş haqqında verdiyi məşhur bənzətmədə insanın yanında olduğu şəxslərdən necə təsirlənə biləcəyi çox dərin şəkildə ifadə olunur. Yaxşı yoldaş ətir satan insana, pis yoldaş isə dəmirçiyə bənzədilir; biri insana xoş qoxu bəxş edə, digəri isə tüstü və qığılcımla zərər verə bilər. Bu bənzətmənin arxasında böyük psixoloji həqiqət dayanır: insan birlikdə olduğu insanların düşüncələrindən, davranışlarından və həyat tərzindən istər-istəməz təsirlənir. Bəzən insan fərqinə varmadan dostunun danışıq tərzini, dünyagörüşünü, münasibətini, hətta həyata baxışını mənimsəyir. Buna görə insanın dost seçimi əslində yalnız dost seçimi deyil, həm də gələcək xarakterinin müəyyən hissəsini seçməkdir. Tarixə nəzər saldıqda da böyük işlərin arxasında həmişə insanların birliyi, əməkdaşlığı və qarşılıqlı etimadı dayanıb. Böyük şəhərlər, elm mərkəzləri, universitetlər, sənət məktəbləri, dövlətlər və sivilizasiyalar yalnız ayrı-ayrı istedadlı insanların hesabına yaranmayıb. Bir insan fikir irəli sürə bilər, amma həmin fikri gələcəyə daşıyan başqa insanlar olur. Bir alim kəşf edə bilər, amma onun biliyini qoruyan, inkişaf etdirən və gələcək nəsillərə çatdıran insanlar olur. Bir müəllim bir şagirdin həyatını dəyişə bilər, həmin şagird isə illər sonra yüzlərlə başqa insanın həyatına təsir göstərə bilər. Beləliklə, insanın etdiyi yaxşılıq bəzən onun öz ömründən daha uzun yaşayır. Bəlkə də buna görə insanın həyatda qoyduğu ən böyük iz sahib olduğu əşyalar deyil, toxunduğu qəlblərdir. İnsan dünyadan gedəndə onun evləri, maşınları, pulları və vəzifələri bir gün başqasının əlinə keçir. Lakin onun bir insana verdiyi ümid, çətin günündə etdiyi yaxşılıq, vaxtında söylədiyi bir söz, öyrətdiyi bilik və göstərdiyi mərhəmət yaddaşlarda yaşaya bilər. Bəzən insan illər əvvəl ona edilmiş kiçik bir yaxşılığı heç vaxt unutmur. Həmin yaxşılığı edən insan üçün bu, adi bir davranış olmuş ola bilər, amma qarşı tərəf üçün bütün həyatının ən qiymətli xatirələrindən birinə çevrilmişdir.
İnsanların bir-birinə münasibətində ən böyük səhvlərdən biri də sahib olduğumuz insanların qədrini onların yoxluğundan sonra anlamağımızdır. Yanımızda olan insanın zəngini cavabsız qoyuruq, görüşünü təxirə salırıq, “sonra danışarıq” deyirik, “vaxt tapanda görüşərik” deyirik. Halbuki həyatın ən böyük aldatmacalarından biri də hər şeyə “sonra” vaxtının çatacağını düşünməkdir. Bəzi görüşlərin sonuncu görüş olduğunu əvvəlcədən bilmirik. Bəzi söhbətlərin son söhbət olduğunu bilmirik. Bəzi insanların həyatımızdan birdəfəlik çıxacağını heç düşünmürük. Buna görə insan yanında olanların qədrini onların yoxluğuna buraxmamalıdır. Dostluq da digər bütün gözəl münasibətlər kimi qayğı istəyir. Münasibətlər öz-özünə yaşamır. Onları insan yaşadır. Bir dostluğun davam etməsi üçün zaman ayırmaq, dinləmək, bağışlamaq, anlayış göstərmək, lazım gələndə susmaq və lazım gələndə həqiqəti söyləmək lazımdır. Dostluq yalnız yaxşı günlərin paylaşılması deyil; qarşı tərəfin ağır yükünü bir müddət öz çiynində daşıya bilməkdir. İnsan bəzən dostunun dərdini həll edə bilməz, amma onun dərdini tək çəkməsinə imkan verməyə bilər. Əsl dostluqda hesab kitab az olur. Orada “mən sənə bunu etdim, sən mənə nə etdin?” sualı münasibətin əsasına çevrilmir. Çünki bəzi şeylər qarşılıq üçün edilmir. Əsl yaxşılıq hesablanmır. Əsl sədaqət ölçülmür. Əsl dostluqda insan qarşısındakının yanında olduğu üçün özünü borclu hiss etmir. Çünki münasibətin özü mənəvi bir dəyərə çevrilir. Ancaq burada ən vacib sual budur ki, biz özümüz kiminsə həyatında necə insanıq? Həmişə yaxşı dost axtarırıq, amma bəzən özümüzün yaxşı dost olub-olmadığımızı soruşmuruq. Kiminsə çətin günündə yanında olmuşuqmu? Dostumuzun uğuruna paxıllıq etmədən sevinə bilirikmi? Onun sirrini qoruya bilirikmi? Yoxluğunda onun haqqında yaxşı danışa bilirikmi? Heç bir mənfəətimiz olmadığı halda onun əlindən tuta bilirikmi? O, bizə əvvəlki kimi fayda verməyəndə münasibətimizi dəyişirikmi? Əgər bütün bunların cavabı vicdanımız qarşısında müsbətdirsə, deməli, biz sadəcə yaxşı insan axtarmırıq, özümüz də kiminsə həyatında yaxşı bir insan olmağa çalışırıq. İnsanın həyatda qazandığı ən böyük mənəvi sərvətlərdən biri də məhz budur: başqalarının həyatında yaxşı xatirəyə çevrilmək. Elə yaşamaq ki, adımız çəkiləndə kiminsə üzündə təbəssüm yaransın. Elə insan olmaq ki, kiminsə ən ağır günündə “o, mənim yanımda olar” deyə bilsin. Elə dost olmaq ki, heç bir maddi imkanımız olmasa belə, varlığımızın özü qarşı tərəfə güvən versin. Çünki həyatın sonunda insanın nə qədər qazandığından daha çox, nə qədər insanın həyatına yaxşılıqla toxunduğu əhəmiyyət daşıyır. Bəlkə də insanın dünyadakı ən böyük mirası onun qəlbində saxladığı deyil, başqalarının qəlbində qoyduğu izdir.
Həyat çox şeyi bizdən alır. Gəncliyi alır, vaxtı alır, bəzi arzuları dəyişir, bəzi yolları bağlayır, bəzi insanları bizdən uzaqlaşdırır. Amma insanın həyatında həqiqətən qiymətli olan insanlar varsa, həyatın bütün çətinliklərinə baxmayaraq insan yenə də özünü varlı hiss edə bilər. Çünki insanı varlı edən yalnız sahib olduğu şeylər deyil, həyatının hansı insanlarla mənalandığıdır. Buna görə insan həm dost seçərkən, həm də özünü başqalarının dostluğuna təqdim edərkən diqqətli olmalıdır. Çünki bəzi insanlar həyatınıza gəlir və sizi dəyişdirir. Bəziləri isə həyatınıza gəlir və sizi özünüzdən uzaqlaşdırır. Bəziləri yaralarınızı dərinləşdirir, bəziləri isə yaralarınızın sağalmasına səbəb olur. Bəziləri sizi kiçildir, bəziləri isə sizə öz dəyərinizi xatırladır. İnsan ömrü boyunca çox şey axtarır. Bəzən sərvət, bəzən şöhrət, bəzən rahatlıq, bəzən də xoşbəxtlik. Amma zaman keçdikcə anlayır ki, xoşbəxtliyin ən böyük hissəsi insan münasibətlərində gizlənir. Bir süfrənin bolluğu deyil, o süfrə ətrafında oturan insanların səmimiyyəti; evin böyüklüyü deyil, içindəki insanların istiliyi; dostların çoxluğu deyil, onların etibarı; həyatın uzunluğu deyil, o həyatın kimlərlə mənalandığı insanın həqiqi zənginliyini müəyyən edir. İnsanın ömrünün sonunda özünə verəcəyi suallar arasında bəlkə də ən mühümü “Nə qədər topladım?” olmayacaq. Daha dərin sual bu olacaq: “Mənim varlığım kiminsə həyatını yaxşılaşdırdımı? Kim mənim sayəmdə ümid tapdı? Kim çətin günündə mənim yanımda olduğumu hiss etdi? Mən kimin yaddaşında yaxşı insan kimi qaldım?” Çünki insan bu dünyadan gedəndə arxasında yalnız əşyalarını qoymur. O, öz davranışlarının izini, sözlərinin təsirini, etdiyi yaxşılıqların xatirəsini və toxunduğu insanların yaddaşını da qoyub gedir.
Əsl sərvət bəzən gözlə görünmür. Onun bank hesabı yoxdur, qiyməti yazılmayıb, bazarda satılmır. O sərvət insanların qəlbində yaşayır. Və insanın həyatda əldə edə biləcəyi ən böyük zənginliklərdən biri budur ki, yanında həqiqi insanların olması, onların qədrini bilmək və özü də başqalarının həyatında qədrini itirmək istəmədiyi bir insan kimi yaşamaq. Çünki zaman hər şeyi dəyişir, amma insanın başqa bir insanın qəlbində yaratdığı yaxşılıq bəzən zamana belə qalib gəlir.
Həsən Nağıyev, filosof
