İnsan yoxluqla nə zaman üzləşir?

İnsan həyatında elə həqiqətlər var ki, onları anlamaq üçün böyük bir fəlsəfi əsər oxumağa, uzun illər təcrübə toplamağa ehtiyac yoxdur. Bəzən bir məzarın önündə dayanmaq, bir vaxtlar hər gün eşitdiyin səsin artıq eşidilmədiyini anlamaq, yaxud telefon kitabçanda adı hələ də qalan, amma zəng edə bilməyəcəyin bir insanı xatırlamaq kifayətdir. Həmin an insan zamanın nə qədər amansız, münasibətlərin nə qədər kövrək, bəzi fürsətlərin isə nə qədər geri dönməz olduğunu bütün ağırlığı ilə dərk edir. Ən qəribəsi budur ki, biz çox vaxt həyatımızda olan insanlarla yaşamağı öyrənirik, amma onların yoxluğuna hazırlaşmağı heç vaxt bacarmırıq. Yanımızda olduqları müddətdə varlıqlarına alışır, səslərini gündəlik həyatın adi bir hissəsi hesab edir, diqqətlərini təbii haqqımız kimi qəbul edirik. Halbuki heç bir insanın varlığı bizim üçün əbədi təminat deyil. Bəzən bir insanın həyatımızdakı sonuncu görüşü, sonuncu söhbəti və sonuncu salamı başa çatdıqdan sonra belə, biz bunun fərqinə varmırıq. Həyatın ən ağır həqiqətlərindən biri də budur ki, bəzi anların sonuncu olduğunu yalnız onlar keçmişə çevrildikdən sonra anlayırıq. İnsan təbiətində qəribə bir psixoloji mexanizm mövcuddur: sahib olduqlarımızı zaman keçdikcə adiləşdirir, itirdiklərimizi isə yaddaşımızda böyüdürük. Psixologiyada bu hadisənin mühüm tərəflərindən biri hedonik adaptasiya anlayışı ilə izah edilir. Bu anlayış insanın müsbət və mənfi həyat şəraitində baş verən dəyişikliklərə müəyyən müddətdən sonra uyğunlaşmasını ifadə edir. Bir vaxtlar böyük sevinc bəxş edən hadisə gündəlik həyatın adi hissəsinə çevrilə bilər. Eyni proses münasibətlərdə də müşahidə olunur. Hər gün gördüyümüz insanın diqqətini, qayğısını, səmimiyyətini zaman keçdikcə fərq etməməyə başlayırıq. Onun varlığına alışır, göstərdiyi yaxşılıqları xüsusi hadisə kimi deyil, həyatımızın dəyişməz reallığı kimi qəbul edirik. Lakin həmin insanın yoxluğu ilə qarşılaşdıqda, əvvəllər adi hesab etdiyimiz bütün xırdalıqların əslində nə qədər qiymətli olduğunu anlayırıq. Bəlkə də insanın ən böyük psixoloji yanılğılarından biri sabitliyi əbədiliklə qarışdırmasıdır. Hər gün danışdığımız insanın sabah da danışacağımız insan olacağını düşünürük. Həmişə yanımızda olan birinin bundan sonra da yanımızda qalacağını zənn edirik. Bu düşüncə bizi münasibətlərdə diqqətsizləşdirir. Zəngləri təxirə salırıq, görüşləri sonraya saxlayırıq, bir xoş sözü demək üçün münasib məqam axtarırıq. Bəzən də qürurumuz, incikliyimiz, kiçik mübahisələrimiz və əsassız inadımız bizi sevdiyimiz insanlardan uzaqlaşdırır. Halbuki həyatın bizə verdiyi zamanın nə qədər olduğunu bilmirik. İnsan bəzən bir neçə dəqiqəlik qüruruna görə illərlə davam edən münasibətini zədələyir, bir xoş sözü əsirgəyərək qarşı tərəfin qəlbində böyük bir boşluq yaradır. Sonra isə zaman keçdikcə anlayır ki, bəzi mübahisələrdə haqlı olmaq münasibəti qorumaqdan daha vacib deyilmiş. İnsan keçmişdə baş vermiş hadisələri yalnız xatırlamır, həm də onları yenidən qiymətləndirir. Psixologiyada kontrafaktual düşüncə adlandırılan bu proses insanın baş vermiş hadisələrin alternativ variantlarını təsəvvür etməsi ilə əlaqədardır. İnsan öz-özünə suallar verir: Kaş o gün zəng edərdim, kaş bir az artıq vaxt ayırardım, kaş həmin sözləri deyərdim, kaş son görüşümüzdə daha diqqətli olardım... Bu düşüncələr keçmişi dəyişdirmir, lakin insanın indiki emosional vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilir. Əslində, peşmanlıq insanın keçmişlə apardığı səssiz mübahisədir. Bu mübahisədə insan həm hakim, həm şahid, həm də ittiham olunan tərəfdir. Özünü keçmişdəki qərarlarına görə sorğu-suala tutur, lakin artıq dəyişdirə bilməyəcəyi hadisələrin qarşısında aciz qalır. Çünki peşmanlığın ən ağır tərəfi edilən səhvin özü deyil, onu düzəltmək imkanının artıq mövcud olmamasıdır. Qədim yunan və Roma düşüncəsində insanın ölüm haqqında düşünməsi yalnız kədər və qorxu məsələsi deyil, həm də həyatın dəyərini anlamağın vasitəsi hesab edilirdi. Stoik filosof Seneka özünün zaman haqqında düşüncələrində insanın həyatının qısalığından çox, ona verilmiş vaxtın necə istifadə edilməməsindən bəhs edirdi. Onun yanaşmasından belə bir nəticə çıxarmaq olar: insanın ömrünü yalnız illərin sayı deyil, həmin illərin hansı mənəvi məzmunla yaşanması müəyyən edir. Bu düşüncə bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki müasir insan texnologiyanın, sürətin və informasiya bolluğunun içərisində yaşasa da, bəzən ən sadə insani münasibətlərə vaxt ayırmaqda çətinlik çəkir. Telefonlarımızda yüzlərlə insanın nömrəsi var, sosial şəbəkələrdə minlərlə insanla əlaqə saxlamaq mümkündür, lakin bəzən doğma bir insanın halını soruşmağa belə vaxt tapmırıq. Ünsiyyət imkanlarımız artdıqca, ünsiyyətin mənəvi dərinliyi həmişə eyni sürətlə artmır. İnsan münasibətlərində ən böyük mənəvi sərvətlər çox vaxt maddi ölçülərlə qiymətləndirilə bilməyən şeylərdir. Bir insanın sənə ayırdığı vaxt, səni diqqətlə dinləməsi, çətin anında yanında olması, uğuruna səmimi sevinməsi, səhv etdikdə səni alçaltmadan doğru yolu göstərməsi... Bunların heç birinin bazar qiyməti yoxdur. Lakin insan həyatının mənəvi keyfiyyətini məhz belə münasibətlər müəyyənləşdirir. Biz bəzən bahalı hədiyyələrin, böyük məclislərin, təmtəraqlı mərasimlərin arxasınca qaçır, amma sadə bir diqqətin nə qədər dəyərli olduğunu unuduruq. Halbuki bir insan üçün ən böyük hədiyyə bəzən onunla maraqlanmaq, sözünü kəsmədən dinləmək, yorğunluğunu hiss etmək və heç bir xüsusi səbəb olmadan yanında olmaqdır. Qurani-Kərimin İsra surəsinin 23–24-cü ayələrində valideynlərə qarşı kobudluq etməmək, onlara xoş söz söyləmək və mərhəmətlə davranmaq tövsiyə olunur. Bu ayələrin mənəvi məzmununda çox mühüm bir həqiqət var: insanın mənəviyyatı yalnız inandığını söylədiyi dəyərlərlə deyil, ən yaxınlarına necə davrandığı ilə də ölçülür. Əsl mənəviyyat nümayiş üçün deyil, yaşanmaq üçündür. Bir insanın ruhuna ehtiram göstərmək istəyiriksə, onun sağlığında qəlbini qırmamağa çalışmaq, onun haqqını tapdalamamaq və ona insan kimi dəyər vermək daha əsaslı yanaşmadır. Çünki dini və mənəvi dəyərlərin mahiyyəti yalnız müəyyən mərasimləri yerinə yetirməkdən ibarət deyil; bu dəyərlər insanın davranışında, mərhəmətində, ədalətində və başqalarına münasibətində özünü göstərməlidir. Qədim Misirdə məzar mədəniyyəti və xatirə ənənələri insanın ölümündən sonrakı həyat haqqında təsəvvürləri ilə sıx bağlı idi. Qədim Yunanıstanda qəbirüstü yazılar mərhumun həyatını, xarakterini və yaxınlarının ona münasibətini ifadə edirdi. Müxtəlif xalqlarda məzarların üzərinə çiçək qoymaq, xatirə lövhələri hazırlamaq, mərhumun adını yaşatmaq kimi ənənələr formalaşıb. Bu ənənələrin arxasında ortaq bir insani ehtiyac dayanır: insan sevdiyi şəxsin yoxluğunu qəbul etməkdə çətinlik çəkir və onun xatirəsini qorumağa çalışır. Lakin burada bir fəlsəfi ziddiyyət meydana çıxır. İnsan dünyasını dəyişdikdən sonra onun haqqında deyilən xoş sözlər, göstərilən ehtiram və yad edilmə mərasimləri artır. Bir vaxtlar adi hesab edilən xüsusiyyətləri xüsusi məna qazanır. Onun etdiyi yaxşılıqlar xatırlanır, mərhəməti, səxavəti, zəhməti və insanlığı haqqında danışılır. Sanki insanın yoxluğu onun haqqında düşüncələrimizi dəyişir. Bəzən bir insanın sağlığında eşitmədiyi təriflər ölümündən sonra onun xatirəsinə söylənilir. Halbuki həmin sözlər vaxtında deyilsəydi, bəlkə də onun həyatına daha çox sevinc qatardı. Çiçəklərin də bu mövzuda özünəməxsus simvolik mənası var. Çiçək gözəlliyin, zərifliyin, sevginin və ehtiramın rəmzidir. İnsanlar onu sevdiklərinə hədiyyə edir, xüsusi günlərdə təqdim edir, bəzən də dünyasını dəyişmiş insanların məzarları üzərinə qoyurlar. Ancaq çiçəyin mənası onu nə zaman və hansı niyyətlə təqdim etməyimizdən asılı olaraq dəyişir. Sağ insana verilən çiçək sevinc yarada, onun üzündə təbəssüm doğura, özünü dəyərli hiss etməsinə səbəb ola bilər. Məzar üzərinə qoyulan çiçək isə artıq olmayan bir insanın xatirəsinə ehtiramın ifadəsinə çevrilir. Hər iki halda çiçək gözəldir, lakin birində sevgi hiss olunur, digərində isə sevgi ilə yanaşı, yoxluğun yaratdığı nisgil də var. Ən acı həqiqət budur ki, məzarın üzərinə qoyulan çiçəklər insanın artıq görə bilmədiyi, eşidə bilmədiyi və hiss edə bilmədiyi ehtiramın simvoluna çevrilir. Bir zamanlar onunla bölüşülə biləcək sevinc indi yalnız xatirələrdə yaşayır. Vaxtilə onun üçün hazırlana biləcək hədiyyə artıq bir xatirə əşyasına çevrilir. Birlikdə içilə biləcək çay, edilə biləcək söhbət, bölüşülə biləcək sevinc keçmişin içində qalır. İnsan isə bütün bunların qarşısında bir həqiqəti anlayır: bəzi yaxşılıqların vaxtı var və həmin vaxt keçdikdən sonra onların mənası dəyişir. Bununla belə, dünyasını dəyişmiş insanı xatırlamaq, onun məzarını ziyarət etmək və xatirəsinə çiçək qoymaq mənasız deyil. Bunlar insanın sevgi, bağlılıq və ehtiram hisslərinin təbii ifadələridir. Məsələ bu ənənələri tənqid etməkdə deyil, onların yanında başqa bir məsuliyyəti də xatırlatmaqdır: insanlara ehtiramı yalnız yoxluqlarında göstərməməliyik. Xatirəni qorumaq nə qədər dəyərlidirsə, insanın sağlığında ona dəyər vermək də bir o qədər vacibdir. 2025-ci ildə dərc edilmiş və 28 ölkədən 24 mindən çox iştirakçını əhatə edən geniş tədqiqatların meta-analizi minnətdarlıq təcrübələrinin insanların rifahına müsbət təsir göstərə bildiyini ortaya qoyub. Bu nəticə minnətdarlığın sadəcə gözəl söz deyil, insanın emosional və sosial həyatında əhəmiyyət daşıyan bir davranış olduğunu göstərir. Minnətdarlıq yalnız bizə edilən böyük yaxşılıqlara görə təşəkkür etmək deyil. Bəzən insanın həyatımızda yaratdığı kiçik rahatlığı, göstərdiyi diqqəti, verdiyi mənəvi dəstəyi görmək və qiymətləndirməkdir. Bir insanın illərlə bizim üçün etdiyi fədakarlığı bircə dəfə belə dilə gətirməmək, onun varlığını adi qəbul etmək münasibətlərdə görünməyən bir mənəvi borc yaradır. Halbuki təşəkkür etmək insanı kiçiltmir, əksinə, onun mənəvi yetkinliyini göstərir. Üzr istəmək zəiflik deyil, səhvini dərk etməkdir. Sevgini ifadə etmək asılılıq deyil, insani səmimiyyətdir. Qayğı göstərmək isə mənəvi seçimdir. Bütün bunların fonunda cəmiyyət olaraq özümüzə daha ciddi sual verməliyik: Niyə insanın dəyərini onun həyatda tutduğu mövqeyə, maddi imkanlarına və bizə verdiyi faydaya görə ölçürük?, Niyə bəzən bir insanın zəhmətini yalnız o artıq bizim üçün heç nə edə bilmədikdə xatırlayırıq?, Niyə sağlığında diqqət göstərmədiyimiz insanın yoxluğunda onun haqqında uzun-uzadı danışırıq? Bu suallar yalnız ailə münasibətlərinə deyil, müəllimə, dostluğa, qonşuluğa, iş yoldaşlığına və ümumilikdə insan münasibətlərinə aiddir. Bəzən bir müəllimin illərlə şagirdləri üçün çəkdiyi zəhmət yalnız təqaüdə çıxdıqdan və ya dünyasını dəyişdikdən sonra xatırlanır. Bəzən bir valideynin ailəsi üçün etdiyi fədakarlıqlar onun yoxluğunda daha dərindən dərk edilir. Bəzən bir dostun sədaqəti, bir insanın mərhəməti, bir qonşunun yaxşılığı yalnız artıq həmin münasibətləri yaşatmaq mümkün olmadıqda qiymətləndirilir. Halbuki insanın əməyinə, şəxsiyyətinə və mənəvi keyfiyyətlərinə ehtiram göstərmək üçün onun həyatdan köçməsini gözləmək nə qədər yanlışdır.

İnsan münasibətlərinin ən böyük faciəsi bəzən sevgisizlik deyil, sevginin vaxtında ifadə olunmamasıdır. Biz sevdiklərimizə onların bizim üçün nə qədər dəyərli olduğunu söyləməkdən çəkinməməliyik. Bir insanın üzündə təbəssüm yaratmaq, qəlbini almaq, onunla söhbət etmək, uğuruna sevinmək və çətinliyində yanında olmaq üçün xüsusi bir səbəb axtarmamalıyıq. Çünki həyatın ən gözəl anları çox vaxt böyük hadisələrdən deyil, kiçik, lakin səmimi münasibətlərdən yaranır. İnsan ömrünün sonuna qədər özü ilə apardığı ən böyük sərvət nə topladığı pul, nə sahib olduğu mülk, nə də qazandığı şöhrətdir. Onun geridə qoyduğu əsl miras insanların yaddaşında yaratdığı mənəvi izdir. Bir insanın haqqında illər sonra necə danışılacağı, onun kimlərin həyatına yaxşılıq gətirdiyi, kimlərin qəlbində sevgi və ehtiram qazandığı ilə bağlıdır. Lakin bu mənəvi mirasın ən qiymətli tərəfi onun yalnız xatirələrdə deyil, insanın sağlığında da yaşadılmasıdır. İnsanlara dəyər vermək üçün onların yoxluğunu gözləmək, sevgini ifadə etmək üçün ayrılığı, minnətdarlıq bildirmək üçün peşmanlığı, ehtiram göstərmək üçün məzarı bəhanə etmək lazım deyil. Həyatın bizə verdiyi ən böyük fürsət bir insanın hələ yanımızda olduğu müddətdə onun qəlbinə toxuna bilməkdir. Gəlin, bir-birimizin qədrini yalnız xatirələrə çevrildikdən sonra bilməyək. Sağlığında halını soruşaq, uğurunu təbrik edək, zəhmətini qiymətləndirək, səhvini bağışlamağı bacaraq, könlünü alaq. Bir xoş sözü sabaha saxlamayaq. Çünki sabahın gəlib-gəlməyəcəyini bilmirik, amma bu gün kiməsə yaxşılıq etmək imkanımız var. Unutmayın insanın yoxluğunda söylənilən ən gözəl söz belə, onun sağlığında eşidə biləcəyi bircə səmimi cümlənin yerini həmişə doldura bilməz. Bəzən bir insanın gözlədiyi şey nə böyük hədiyyədir, nə də təmtəraqlı mərasim. Sadəcə xatırlanmaq, anlaşılmaq, dəyər görmək və sevilməkdir. Və bəlkə də insanlığın ən böyük sınağı məhz budur: bir insanın qədrini onun xatirəyə çevrilməsindən əvvəl bilmək.