Boşanmış qadın
Aktual
09:10
Bəzən insanın kim olduğunu anlamaq üçün onun öz həyatı haqqında danışdıqlarına deyil, başqalarının həyatı haqqında necə danışdığına diqqət yetirmək kifayətdir. Çünki insanın başqalarına verdiyi qiymət çox vaxt onun öz düşüncə səviyyəsini, mənəvi dünyasını və daxili ziddiyyətlərini üzə çıxarır. Elə insanlar var ki, bir qadının həyatında baş vermiş ayrılığı müzakirə obyektinə çevirir, onun keçmişini özünə hökm vermək fürsəti hesab edir, lakin öz davranışlarına gələndə min cür bəhanə tapırlar. Başqasının həyatındakı ən kiçik qüsuru belə böyüdən, öz yanlışlarını isə müxtəlif səbəblərlə ört-basdır edən insan unudur ki, mənəviyyat başqalarının həyatına nə qədər sərt hökm verməklə deyil, öz vicdanının qarşısında nə qədər dürüst dayanmaqla ölçülür. Bəlkə də insanlığın ən böyük ziddiyyətlərindən biri budur: başqalarının həyatını mühakimə etməkdə özünü hakim hesab edənlər, öz həyatını sorğulamağa gələndə həmin cəsarəti göstərə bilmirlər. Bir qadının həyat hekayəsini bilmədən onun haqqında hökm vermək, yaşadığı ayrılığı onun mənəvi dəyərinin göstəricisinə çevirmək, keçmişini gələcəyinə vurulan damğa kimi təqdim etmək nə ağılın, nə də ədalətin tələbidir. Çünki heç kim başqa bir insanın həyatını onun yerinə yaşamayıb. Heç kim onun hansı ümidlərlə ailə qurduğunu, hansı çətinliklərlə qarşılaşdığını, hansı məyusluqları yaşadığını, nələri qorumağa çalışdığını və hansı səbəblərdən ayrılmaq qərarına gəldiyini tam şəkildə bilməyə bilər. Bəlkə də həmin qadın illərlə münasibətini qorumaq üçün mübarizə aparıb, bəlkə də dəfələrlə hər şeyin düzələcəyinə inanıb, bəlkə də övladlarının gələcəyini düşünərək öz narahatlıqlarını arxa plana keçirib. Bəlkə də iki insan zaman keçdikcə bir-birindən uzaqlaşıb və yollarını ayırmağın daha doğru olduğunu anlayıb. Hər bir münasibətin özünəməxsus hekayəsi var. Ancaq kənardan baxanların bir qismi hekayənin yalnız sonunu görür və bütün həyat haqqında hökm çıxarmağa tələsir. Halbuki bir insanın həyatında baş verən hadisə onun bütün şəxsiyyətini müəyyən etmir. Bir ailənin dağılması ilə bir insanın mənəvi dəyərinin dağılması eyni şey deyil. Ailə müqəddəs dəyərlərdən biri sayıla bilər, lakin ailənin müqəddəsliyini yalnız onun mövcudluğu ilə ölçmək doğru deyil. Ailəni dəyərli edən onun daxilindəki sevgi, hörmət, etibar, sədaqət və qarşılıqlı məsuliyyətdir. İki insanın eyni evdə yaşaması onların bir-birini anladığını, eyni süfrə arxasında oturması bir-birinə hörmət etdiyini, nikahlarının davam etməsi isə münasibətlərinin sağlam olduğunu sübut etmir. Bəzən zahirən qorunan ailənin daxilində sevgi çoxdan tükənmiş, etibar sarsılmış, insanlar bir-birinə yadlaşmış olur. Bəzən isə ayrılıq insanın həyatında yeni bir başlanğıcın, özünü yenidən tanımağın və daha sağlam gələcəyə doğru addım atmağın başlanğıcına çevrilir. Əlbəttə, hər ayrılıq düzgün qərar demək deyil, necə ki, hər evlilik də xoşbəxtlik zəmanəti vermir. Əsas məsələ insanın ailəli və ya boşanmış olması deyil, münasibətdə necə bir insan olmasıdır. Çünki nikah insanın əxlaqını avtomatik olaraq yüksəltmədiyi kimi, boşanma da onun ləyaqətini əlindən almır.
Təəssüf ki, cəmiyyətin müəyyən təbəqələrində qadının ailə vəziyyəti onun mənəviyyatını ölçmək üçün əsas meyarlardan birinə çevrilib. Ailəlidirsə, guya hər şey qaydasındadır, boşanıbsa, sanki mütləq onun özündə bir qüsur var. Halbuki bu yanaşma insan həyatının mürəkkəbliyini nəzərə almayan səthi düşüncənin nəticəsidir. Bir qadının boşanması onun əxlaqsız olduğunu göstərmədiyi kimi, bir kişinin ailəli olması da onun sədaqətli və məsuliyyətli olduğunu sübut etmir. Əxlaq nikah şəhadətnaməsində yazılmır, insanın davranışlarında görünür. Əsl xarakter insanın verdiyi sözün arxasında dayanmasında, başqasının etibarını qorumasında, çətin vəziyyətdə məsuliyyətdən qaçmamasında və heç kim onu izləmədiyi zaman necə davranmasında üzə çıxır. İnsan cəmiyyət qarşısında nümunəvi görünə bilər, lakin ən yaxınındakı insanın qəlbini qıra, onun etibarını sarsıda və bütün bunları heç kim bilmədiyi üçün özünü haqlı hesab edə bilər. Deməli, zahiri nüfuzla mənəvi dəyər həmişə eyni olmur. Məsələn, İngiltərədə 1857-ci il boşanma qanunvericiliyində qadının xəyanəti boşanma üçün əsas sayıla bildiyi halda, kişinin xəyanəti ilə bağlı eyni nəticəyə gəlmək üçün əlavə şərtlər tələb olunurdu. Bu hüquqi bərabərsizlik 1923-cü ildə qəbul edilən qanunla aradan qaldırıldı. Bu nümunə göstərir ki, qadın və kişinin eyni davranışına fərqli qiymət verilməsi müəyyən dövrlərdə yalnız ictimai düşüncədə deyil, hüquqi sistemlərdə də öz əksini tapıb. Cəmiyyətin uzun müddət qəbul etdiyi hər düşüncə mütləq ədalətli olmur. Bir fikrin qədimdən mövcud olması onun doğru olduğunu, çoxluğun həmin fikri müdafiə etməsi isə onun mənəvi baxımdan əsaslı olduğunu sübut etmir. Bəzən cəmiyyətin ən çox qoruduğu adətlərdən bəziləri məhz yenidən düşünülməyə ən çox ehtiyac duyulan məsələlər olur. Ənənəyə hörmət etmək mümkündür, lakin ənənəni ədalətdən üstün tutmaq insanı düşüncənin əsirinə çevirə bilər. İnsan mürəkkəb hadisələri anlamaqda çətinlik çəkəndə bəzən onları sadə izahlarla əvəz edir. Bir ailənin niyə dağıldığını araşdırmaq, iki insanın münasibətindəki problemləri anlamağa çalışmaq və müxtəlif ehtimalları nəzərə almaq müəyyən düşüncə zəhməti tələb edir. Ancaq bir qadının boşanmasını onun xarakterindəki guya dəyişməz bir qüsurla izah etmək daha asan görünür. Beləliklə, həqiqəti anlamaq cəhdi hazır stereotiplərlə əvəz olunur. İnsan bir dəfə müəyyən qənaətə gəldikdən sonra həmin qənaəti təsdiqləyən məlumatları daha çox görməyə, ona zidd olan faktları isə nəzərə almamağa meyil göstərə bilər. Psixologiyada bu hal təsdiqləmə qərəzi adlanır. İnsan bəzən həqiqəti axtarmır, sadəcə əvvəldən inandığı fikrin doğru olduğuna inanmaq üçün sübutlar axtarır. Ən təhlükəli məqam isə budur ki, insan öz qərəzini ədalət, öz mühakiməsini isə əxlaq hesab etməyə başlayır. Bununla yanaşı, insanın özünə qarşı yumşaq, başqalarına qarşı amansız davranması da düşündürücü psixoloji ziddiyyətdir. Öz səhvlərini şəraitlə, çətinliklərlə və qarşısına çıxan maneələrlə izah edən insan başqasının səhvini çox vaxt onun xarakterinin göstəricisi kimi qəbul edir. Özü yanlış qərar verdikdə anlayış gözləyir, başqası eyni vəziyyətə düşdükdə isə ona mərhəmət göstərməyi zəiflik hesab edir. Bəzən insan başqasını alçaltmaqla özünü daha üstün hiss etməyə çalışır. Çünki başqasının qüsurunu qabartmaq insana müvəqqəti üstünlük hissi verə bilər. Lakin bu, həqiqi üstünlük deyil. İnsan başqasının dəyərini azaltmaqla öz dəyərini artıra bilməz. Başqasının keçmişini müzakirə etməklə öz keçmişini təmizləyə bilməz. Başqasının səhvlərini saymaqla öz vicdanındakı sualları yox edə bilməz. Əsl mənəvi yetkinlik insanın özünə də başqalarına tətbiq etdiyi ölçü ilə yanaşmağı bacarmasıdır. Məsələnin ən ciddi tərəflərindən biri isə qadının keçmişinə həssas yanaşan bəzi insanların kişinin bugünkü davranışlarına eyni həssaslıqla yanaşmamasıdır. Bir qadının ailə həyatında yaşadığı uğursuzluq uzun müddət müzakirə edilir, lakin bir kişinin münasibətdə olduğu qadına xəyanət etməsi bəzən zarafatla qarşılanır, onun kişiliyi ilə əlaqələndirilir və ya təbii davranış kimi təqdim olunur. Bu əxlaqın deyil, ikili standartların təzahürüdür. Əgər sədaqət mənəvi dəyərdirsə, o, yalnız qadından tələb edilə bilməz. Əgər xəyanət etibarı sarsıdan davranışdırsa, onu edən şəxsin kişi və ya qadın olması həmin hərəkətin mahiyyətini dəyişdirmir. Əxlaq insanın cinsinə görə dəyişən qaydalar toplusu deyil. İnsan dürüstlüyü müdafiə edirsə, özü də dürüst olmalıdır; sədaqəti tələb edirsə, özü də sədaqətli davranmalıdır; hörmət gözləyirsə, başqasının ləyaqətinə hörmət etməlidir. Əks halda, onun müdafiə etdiyi prinsiplər mənəvi dəyərdən çox şəxsi maraqlarına xidmət edən vasitəyə çevrilir. Sədaqət haqqında danışarkən bir həqiqəti anlamaq lazımdır ki, bir insanın çoxsaylı münasibətlər qurmaq imkanına sahib olması onun mənəvi üstünlüyünü göstərmir. Başqalarının diqqətini cəlb etmək, yeni tanışlıqlar qurmaq və insanlarda maraq oyatmaq başqa, qurduğun münasibətin məsuliyyətini daşımaq isə tamam başqa məsələdir. Bəziləri ətrafında çoxlu insanın olmasını öz dəyərinin göstəricisi hesab edir, sanki neçə nəfərin onları bəyəndiyi onların xarakterini müəyyən edir. Halbuki insanın dəyəri ona maraq göstərənlərin sayından deyil, başqalarına göstərdiyi münasibətin keyfiyyətindən də asılıdır. Bir insanın ətrafında çoxlu adam ola bilər, lakin o, heç birinin etibarını qorumağı bacarmaya bilər. Başqa bir insanın isə çevrəsi kiçik olsa da, onun sözü, davranışı və sədaqəti ətrafındakılar üçün güvən mənbəyi ola bilər. Çoxlu seçimə sahib olmaq insanı böyük etmir; seçimlərinin nəticələrini anlayaraq məsuliyyətli qərar vermək insanı yetkinləşdirir. Həqiqi sədaqət insanın ətrafında başqa heç kimin olmaması demək deyil. Sədaqət başqalarının mövcud olduğu, fərqli imkanların yarandığı və insanın seçim edə bildiyi şəraitdə də verdiyi sözə hörmət etməsidir. İnsan xarakterini ən çox istəkləri ilə prinsipləri arasında seçim etməli olduğu məqamlarda göstərir. Hər istədiyini əldə etmək iradə deyil, bəzən sadəcə istəyin ardınca getməkdir. İnsanın mənəvi gücü isə hər istəyin həyata keçirilməsinin doğru olmadığını anlamaqda, öz davranışının başqasına vuracağı zərəri nəzərə almaqda və məsuliyyət daşımaqda üzə çıxır. Başqasının hisslərini öz həzzinin vasitəsinə çevirmək, verdiyi sözün arxasında dayanmamaq, bir insanın etibarından istifadə edib sonra heç nə baş verməmiş kimi davranmaq azadlıq deyil. Azadlıq məsuliyyətsizliklə qarışdırılmamalıdır. İnsan öz seçimlərində azaddır, lakin həmin seçimlərin başqalarının həyatına təsirinə görə də məsuliyyət daşıyır. Bir insanın xarakteri haqqında fikir söyləmək üçün onun neçə münasibət yaşadığını deyil, həmin münasibətlərdə necə davrandığını bilmək daha əhəmiyyətlidir. Çünki münasibətlərin sayı insanın bütün mənəvi xüsusiyyətlərini müəyyən etmir. Əsas məsələ dürüstlük, qarşılıqlı razılıq, məsuliyyət və başqasının hisslərinə hörmətdir. Eyni zamanda, insanın keçmiş münasibətlərinə görə onu alçaltmaq da doğru deyil. Keçmiş hər kəsin həyat hekayəsinin bir hissəsidir, lakin heç kimin gələcəyini əvvəlcədən müəyyən edən hökm deyil. İnsan yaşadıqlarından öyrənə, düşüncələrini dəyişə, səhvlərini anlaya və münasibətlərə daha yetkin yanaşmağı bacara bilər. İnsan yalnız keçmişdə etdiyi seçimlərdən ibarət olsaydı, onda inkişaf, təcrübə və özünü dəyişdirmək anlayışlarının mənası qalmazdı. İnsan olmağın əsas xüsusiyyətlərindən biri məhz düşünmək, nəticə çıxarmaq və daha doğru seçimlər etməyi öyrənməkdir. Qurani-Kərimin Hucurat surəsinin 11-12-ci ayələrində insanları məsxərəyə qoymaq, alçaldıcı adlarla çağırmaq, əsassız şübhələrə qapılmaq və qeybət etmək barədə xəbərdarlıqlar yer alır. Bu prinsiplərin mahiyyəti yalnız müəyyən dini qaydaları sadalamaq deyil, insanın başqasının həyatına müdaxilə edərkən sözünün və davranışının məsuliyyətini anlamasıdır. Bir insan haqqında məlumat eşitmək həmin məlumatın bütün həqiqətini bilmək demək deyil. Bir insanın həyatında baş verən hadisəni görmək də onun səbəblərini tam anlamaq demək deyil. Buna görə də mənəvi yetkinlik başqasının səhvini axtarmaqdan əvvəl öz davranışını sorğulamağı, başqasının həyatını alçaltmaq əvəzinə onun ləyaqətini qorumağı bacarmaqdır. Dini dəyərlər yalnız başqalarının üzərinə qoyulan tələblərə çevriləndə öz mənəvi mahiyyətini itirmək təhlükəsi ilə üzləşir. Çünki insanın öz nəfsini sorğulamadan başqalarının həyatına hökm verməsi mənəviyyatın deyil, ikili standartların təzahürüdür.
Bir insan cəmiyyətin gözündə nümunəvi görünə bilər, amma öz şəxsi münasibətlərində dürüst olmaya bilər. Başqa biri isə cəmiyyətin gözləntilərinə uyğun yaşamadığına görə qınaqla qarşılaşa bilər, lakin davranışlarında məsuliyyətli və ədalətli ola bilər. Deməli, ictimai nüfuzla əxlaq eyni anlayış deyil. Əgər insanın dəyəri yalnız başqalarının onun haqqında söylədiklərindən asılı olsaydı, onda həqiqət çoxluğun fikrinə tabe olardı. Halbuki çoxluğun fikri dəyişə bilər, həqiqət haqqında təsəvvürlər genişlənə bilər, bir vaxtlar normal hesab edilən davranışlar sonradan ədalətsiz kimi qiymətləndirilə bilər. İnsan düşüncəsinin inkişafı da məhz öz qənaətlərini yenidən nəzərdən keçirmək bacarığı ilə bağlıdır. Cəmiyyətin mənəvi səviyyəsi qadınları nə qədər sərt mühakimə etməsi ilə deyil, insanları nə qədər ədalətli qiymətləndirməsi ilə müəyyən olunur. Bir qadının boşanması onun həyatının bitməsi demək deyil. Onun yenidən ailə qurması, tək yaşamağı seçməsi, təhsilinə və işinə üstünlük verməsi və ya həyatını başqa istiqamətdə qurması onun şəxsi seçimləri ilə bağlıdır. Bu seçimlərin hər birinin öz məsuliyyəti və nəticələri ola bilər, lakin heç biri insanın hörmətə layiq olmaq haqqını əlindən almır. Qadının dəyəri bir kişinin onu seçməsi ilə yaranmadığı kimi, bir kişinin həyatından çıxması ilə də yox olmur. O, başqasının həyatındakı mövqeyindən asılı olmayaraq, öz düşüncəsi, iradəsi, şəxsiyyəti və ləyaqəti olan insandır. Eyni həqiqət kişiyə də aiddir: insanın dəyəri onun neçə münasibət yaşaması ilə deyil, həmin münasibətlərdə necə bir insan olması ilə ölçülməlidir. Bəzən insanlara elə gəlir ki, başqasının keçmişini müzakirə etməklə onun haqqında həqiqəti üzə çıxarırlar. Əslində isə onlar çox vaxt öz düşüncə tərzlərini nümayiş etdirirlər. Çünki ədalətli insan hökm verməzdən əvvəl anlamağa çalışır, düşüncəli insan eşitdiyi hər məlumatı həqiqət hesab etmir, mənəvi cəhətdən yetkin insan isə başqasının həyatını alçaltmağın ona heç bir üstünlük qazandırmadığını bilir. İnsan haqqında fikir söyləmək asandır, onun yaşadıqlarını anlamaq isə daha çətindir. Ən asan yol başqasına ad qoymaqdır; ən çətin yol isə öz qərəzlərini tanımaq, yanlış qənaətlərini dəyişmək və insanlara daha ədalətli yanaşmağı öyrənməkdir. Bütün bunların sonunda hər birimiz özümüzə bir sual verməliyik: biz insanları həqiqətən onların əməllərinə görə qiymətləndiririk, yoxsa onların həyatının bizim düşüncə qəliblərimizə uyğun gəlib-gəlməməsinə görə? Bir qadının keçmişini sorğulayan insan öz davranışlarını da eyni diqqətlə təhlil edirmi? Kişinin xəyanətini müxtəlif bəhanələrlə izah edən insan qadının eyni davranışına da həmin ölçü ilə yanaşa bilirmi? Əgər eyni əmələ görə birinə bəraət, digərinə isə ömürlük damğa vurulursa, burada əxlaqdan çox, kök salmış ikili standartlardan danışmaq lazımdır. Çünki ədalət insanın kimliyinə görə dəyişməyən, hər kəsə eyni məsuliyyət və eyni hörmət çərçivəsində yanaşmağı tələb edən prinsipdir. Unutmayaq ki, insanın həyat hekayəsi başqalarının mühakiməsindən daha böyükdür. Bir qadının keçmişi onun gələcəyinə qapı bağlamaq üçün əsas deyil. Bir kişinin çoxsaylı münasibətləri onun mənəvi üstünlüyünün sübutu deyil. Evliliyin davam etməsi sədaqətin, ayrılığın baş verməsi isə günahın avtomatik göstəricisi sayıla bilməz. İnsanları cinsinə, ailə vəziyyətinə və keçmişinə görə deyil, konkret davranışlarına, dürüstlüyünə, məsuliyyətinə və başqalarına münasibətinə görə qiymətləndirmək lazımdır. Çünki əsl nəciblik başqasının keçmişini araşdırıb ona hökm verməkdə deyil, onun ləyaqətini qorumağı bacarmaqdadır. Əsl sədaqət çoxsaylı seçimlər arasında verdiyin sözə hörmət etməkdir. Əsl əxlaq isə başqalarından tələb etdiyin dəyərləri öz həyatında da yaşatmaqdır. İnsanın mənəvi səviyyəsi başqasının həyatına vurduğu damğada deyil, öz vicdanının qarşısında nə qədər dürüst dayana bilməsində üzə çıxır.:
Başqasının keçmişini mühakimə etməzdən əvvəl öz bu gününə baxmaq lazımdır. Çünki insan başqalarının həyatına hansı ölçü ilə yanaşırsa, əslində, öz mənəviyyatının ölçüsünü də məhz orada nümayiş etdirir.
Həsən Nağıyev, filosof
