Bəzən dünyanın gələcəyini dəyişmək üçün milyonlarla insanın iradəsi deyil, bir neçə nəfərin verdiyi qərar kifayət edir. Bir liderin imzaladığı sənəd, verdiyi hərbi əmr və ya diplomatik masada nümayiş etdirdiyi sərt mövqe milyonlarla insanın həyatına təsir göstərə bilər. Beynəlxalq siyasətin ən təhlükəli tərəfi də budur: qərarlar məhdud sayda insan tərəfindən qəbul edilir, onların nəticələrini isə bütöv xalqlar yaşayır.
Noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin lideri Si Cinpin arasında keçirilən üçtərəfli görüş bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünyanın üç böyük gücünün rəhbərinin eyni masa arxasında əyləşməsi yalnız diplomatik hadisə deyil, həm də dəyişən beynəlxalq münasibətlər sisteminin mühüm göstəricisidir.
Bu görüşü 1945-ci ildə keçirilən Yalta konfransı ilə müqayisə etmək müəyyən mənada mümkündür. Həmin vaxt Franklin Ruzvelt, Uinston Çörçill və İosif Stalin müharibədən sonrakı dünyanın siyasi mənzərəsini müzakirə edirdilər. Bu gün isə fərqli geosiyasi şəraitdə üç böyük dövlətin rəhbəri qlobal təhlükəsizlik, nüvə riskləri və beynəlxalq münasibətlərin gələcəyi ilə bağlı məsələləri müzakirə edir. Tarix eyni şəkildə təkrarlanmır, lakin ayrı-ayrı dövrlərdə oxşar sualları yenidən gündəmə gətirir.
Ancaq əsas məsələ liderlərin bir araya gəlməsi deyil, onların hansı nəticələrə nail ola bilməsidir. Çünki Vaşinqton, Moskva və Pekinin dünyaya baxışı, strateji maraqları və siyasi məqsədləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir. Hər üç ölkə beynəlxalq sistemdə öz mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Belə şəraitdə ortaq məxrəcə gəlmək asan deyil.
Bu mənzərənin arxasında daha böyük bir sual dayanır: dünyanı idarə etmək gücünə sahib olan liderlər həmin gücün məsuliyyətini nə dərəcədə dərk edirlər?
Tarix göstərir ki, hakimiyyət və ambisiya arasındakı sərhəd bəzən çox asanlıqla itir. İnsan öz qərarlarını dövlətin maraqları ilə eyniləşdirdikdə, fərqli düşüncələri təhlükə kimi qəbul etməyə başlayır. Belə məqamlarda siyasi müdriklik arxa plana keçir, şəxsi iradə isə dövlət siyasətinin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.
Uilyam Şekspirin «Makbet» əsəri bu məsələnin ədəbi baxımdan ən təsirli nümunələrindən biridir. Hakimiyyət ehtirası ilə hərəkət edən Makbet zamanla öz qorxularının və ambisiyalarının əsirinə çevrilir. O, əldə etdiyi hakimiyyəti qorumaq üçün getdikcə daha ağır cinayətlərə əl atır. Nəticədə arzuladığı güc onun faciəsinin əsas səbəbinə çevrilir.
Makbetin hekayəsi yalnız bir hökmdarın süqutundan bəhs etmir. Əsər hakimiyyətin insanı necə dəyişə biləcəyini və nəzarətsiz ambisiyaların hansı fəlakətlərə yol aça biləcəyini göstərir.
Şekspirin «Yuli Sezar» əsərində də oxşar siyasi dilemma ilə qarşılaşırıq. Sezarın hakimiyyətinə qarşı çıxanlar onun aradan götürülməsi ilə Romanı xilas edəcəklərinə inanırlar. Lakin baş verən hadisələr gözlənilən sabitliyi yaratmır, əksinə, ölkəni daha böyük siyasi qarşıdurmaya sürükləyir.
Burada mühüm bir nəticə ortaya çıxır: siyasi qərarın məqsədi nə qədər doğru görünürsə görünsün, onun doğura biləcəyi nəticələr əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır. Bəzən böhranı aradan qaldırmaq üçün atılan addım daha böyük böhranın başlanğıcına çevrilir.
Lev Tolstoyun «Hərb və sülh» romanı isə tarixi hadisələrin yalnız ayrı-ayrı liderlərin iradəsi ilə formalaşmadığını xatırladır. Napoleon özünü tarixin istiqamətini müəyyən edən böyük şəxsiyyət kimi görür. Lakin Tolstoy göstərir ki, tarixi proseslər milyonlarla insanın davranışı, ictimai şərait, təsadüflər və saysız-hesabsız amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranır.
Bir lider özünü tarixin sahibi hesab edə bilər, amma heç bir dövlət başçısı dünyanın bütün proseslərini təkbaşına idarə etmək imkanına malik deyil.
Müasir beynəlxalq münasibətlərdə bu reallıq daha aydın görünür. Çünki indi bir ölkədə qəbul edilən siyasi və hərbi qərar başqa dövlətlərin iqtisadiyyatına, təhlükəsizliyinə və sosial həyatına birbaşa təsir göstərir. Enerji bazarları, ərzaq təchizatı, maliyyə sistemləri və beynəlxalq ticarət bir-biri ilə sıx bağlıdır. Buna görə də böyük dövlətlər arasında baş verən qarşıdurmanın nəticələri yalnız həmin ölkələrin sərhədləri daxilində qalmır.
Müasir texnologiyalar da vəziyyəti daha mürəkkəb edir. İnformasiya saniyələr ərzində yayılır, hərbi imkanlar sürətlə inkişaf edir, siyasi qərarlara reaksiya vermək üçün ayrılan zaman isə getdikcə azalır. Yanlış qiymətləndirilən bir hərbi manevr, səhv başa düşülən diplomatik mesaj və ya emosional şəkildə verilən qərar gərginliyi daha təhlükəli mərhələyə daşıya bilər.
Ən böyük risk də budur: tərəflərin heç biri genişmiqyaslı müharibə istəmədiyini bildirsə belə, yanlış hesablamalar onları arzuolunmaz qarşıdurmaya sürükləyə bilər.
Erik Mariya Remarkın «Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur» romanı müharibənin insan həyatına vurduğu zərbəni olduqca təsirli şəkildə göstərir. Siyasi qərarların verildiyi kabinetlərlə həmin qərarların nəticələrinin yaşandığı səngərlər arasında böyük fərq var. Müharibəni planlaşdıranlarla onun dəhşətlərini yaşayanlar çox vaxt eyni insanlar olmur.
Müharibənin əsl qiyməti hərbi texnikanın dəyəri və ya xəritədə dəyişən sərhədlərlə ölçülmür. Bu qiymət itirilən həyatlarda, dağılan ailələrdə, evindən didərgin düşən insanlarda və gələcəyini itirən nəsillərdə özünü göstərir.
Məhz buna görə böyük dövlətlərin rəhbərləri qərar verərkən yalnız geosiyasi üstünlükləri deyil, həmin qərarların humanitar nəticələrini də nəzərə almalıdırlar.
Tarixdə bunun mühüm nümunələrindən biri 1962-ci il Karib böhranıdır. ABŞ Prezidenti Con Kennedi və Sovet İttifaqının rəhbəri Nikita Xruşşov arasında yaranan qarşıdurma dünyanı nüvə müharibəsinin astanasına gətirmişdi. Lakin tərəflər son nəticədə diplomatik danışıqlar yolu ilə böhranın qarşısını ala bildilər.
Bu hadisə göstərdi ki, ən kəskin siyasi qarşıdurmalarda belə dialoq imkanını qorumaq mümkündür. Bəzən liderin böyüklüyü qarşı tərəfi məğlub etməkdə deyil, qarşılıqlı fəlakətin qarşısını almaq üçün kompromisə getmək bacarığında üzə çıxır.
Şençjendə keçirilən görüşün əhəmiyyəti də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. ABŞ, Rusiya və Çin rəhbərləri yalnız öz ölkələrinin maraqlarını deyil, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcəyini də nəzərə almaq məcburiyyətindədirlər.
Bu görüşdən sonra yayılan birgə bəyanatda strateji sabitliyin qorunması, nüvə risklərinin azaldılması, enerji təhlükəsizliyi və BMT islahatı kimi məsələlərə toxunulub. Bununla belə, böyük dövlətlər arasında mövcud olan fikir ayrılıqlarının aradan qalxdığını söyləmək hələ tezdir.
Əsas məsələ bəyanatların real siyasi addımlara çevrilib-çevrilməyəcəyidir. Çünki beynəlxalq münasibətlərdə söz vermək asandır, həmin sözün arxasında dayanmaq isə daha böyük siyasi iradə tələb edir.
Bu proseslərin Cənubi Qafqaz üçün də əhəmiyyəti az deyil. Azərbaycan kimi strateji mövqeyə malik ölkələr üçün böyük dövlətlər arasında münasibətlərin hansı istiqamətdə inkişaf etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qlobal güc balansında baş verən dəyişikliklər regional təhlükəsizliyə, enerji marşrutlarına və iqtisadi əməkdaşlığa təsirsiz ötüşmür.
Ona görə də böyük dövlətlər arasında münasibətlərin rəqabət və qarşıdurma üzərində deyil, qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması əsasında qurulması region ölkələrinin də maraqlarına uyğundur.
Əslində, dünya siyasətində ən vacib keyfiyyətlərdən biri gücə sahib olmaq deyil, həmin gücdən necə istifadə etməyi bacarmaqdır. Tarixdə böyük liderlərin adı yalnız qazandıqları müharibələrlə deyil, qarşısını aldıqları fəlakətlərlə də yadda qalıb.
Bir ölkənin rəhbəri üçün siyasi qələbə rəqibini geri çəkilməyə məcbur etmək ola bilər. Lakin bəşəriyyət üçün əsl qələbə müharibənin qarşısını almaq, milyonlarla insanın həyatını qorumaq və gələcək nəsillərə daha təhlükəsiz dünya miras qoymaqdır.
Dünya bu gün daha çox silaha, daha güclü iqtisadiyyata və daha mükəmməl texnologiyalara deyil, sahib olduğu imkanların məsuliyyətini dərk edən liderlərə ehtiyac duyur.
Çünki tarixi dəyişən bəzən verilən qərar deyil, verilməsindən imtina edilən qərar olur. Bəzən ən böyük siyasi qələbə başlanan müharibəni udmaq yox, onun heç başlamamasına nail olmaqdır.
News365.az