Bəzən bir insanı ilk dəfə görəndə onun gözəlliyinə heyran oluruq, amma bir qədər tanıdıqdan sonra həmin heyranlığın səbəbini belə unuduruq. Bəzən isə elə insanlar olur ki, onların zahiri görünüşü yaddaşımızda xüsusi yer tutmasa da, söylədikləri bir fikir, göstərdikləri mərhəmət, nümayiş etdirdikləri ləyaqət illər keçsə belə zehnimizdən silinmir. Deməli insan yaddaşında qalmağın başqa bir yolu da var: gözə deyil, düşüncəyə toxunmaq, baxışları cəlb etməkdən daha çox, mənəviyyatda iz qoymaq. Gözəllik haqqında ən böyük yanlışlarımızdan biri onu yalnız görünən xüsusiyyətlərlə əlaqələndirməyimizdir. Halbuki insanın gözləri gözəlliyi görə bilər, amma onun həqiqi mənasını yalnız düşüncəsi dərk edə bilər. Üz cizgiləri ilk təəssüratı yaradır, geyim zövqü diqqət çəkir, zahiri görünüş maraq oyadır. Ancaq bunların heç biri insanın daxilində hansı dünyanın yaşadığını izah etmir. Bir insanın zahiri görünüşü ilə onun mənəvi aləmi arasında bəzən böyük məsafə olur. Çünki gözəl görünmək estetik seçim, gözəl insan olmaq isə xarakter, vicdan, tərbiyə və dünyagörüşü məsələsidir. Qadın haqqında danışarkən bu fərqi xüsusilə qorumaq lazımdır. Çünki cəmiyyət əsrlər boyu qadının görünüşünə həddindən artıq diqqət ayırıb, onun düşüncəsini, intellektini, iradəsini, istedadını və şəxsiyyətini isə çox vaxt ikinci plana keçirib. Qadını bəzən görünüşünə, bəzən geyiminə, bəzən yaşına, bəzən də başqalarının onun haqqında formalaşdırdığı qənaətlərə görə qiymətləndiriblər. Halbuki qadın kiminsə baxışlarını məmnun etmək üçün yaradılmış bir görüntü deyil. O, öz düşüncəsi, iradəsi, arzuları, seçimləri və həyat fəlsəfəsi olan müstəqil bir şəxsiyyətdir. Qadının makiyaj etməsi, saçına qulluq göstərməsi, gözəl geyinməsi və öz görünüşünə diqqət ayırması onun şəxsi seçimidir. Bunları qınamaq da, mənəvi üstünlük və ya zəiflik göstəricisi hesab etmək də düzgün deyil. Bir qadın makiyaj etməklə özünü daha yaxşı hiss edə bilər, başqa biri isə təbii görünüşünə üstünlük verə bilər. Əsas məsələ insanın hansı seçimi etməsi deyil, həmin seçimin arxasında hansı düşüncənin dayanmasıdır. Problem o zaman başlayır ki, qadın öz təbii görünüşünü qəbul etməməyə, başqalarının yaratdığı süni gözəllik meyarları ilə özünü müqayisə etməyə və başqalarının bəyənisini qazanmaq üçün özündən uzaqlaşmağa başlayır.
Müasir dövrdə gözəllik artıq yalnız estetik anlayış deyil, böyük iqtisadi sənayeyə çevrilib. Kosmetika, moda, estetik xidmətlər və sosial media insanların gözəllik arzularından böyük bazar formalaşdırıb. Əlbəttə, özünə qulluq etmək, gözəl görünmək və estetik zövqə sahib olmaq normaldır. Ancaq insanın özünü daim dəyişdirməyə məcbur hiss etməsi tamam başqa məsələdir. Psixologiyada özünü obyektləşdirmə anlayışı mövcuddur. Bu zaman insan özünü bütöv şəxsiyyət kimi deyil, başqalarının qiymətləndirdiyi zahiri görünüş üzərindən dəyərləndirməyə başlayır. Beləliklə, onun düşüncəsi, istedadı, biliyi və bacarıqları arxa plana keçir, görünüşü isə həyatının əsas müzakirə mövzusuna çevrilir. Sosial şəbəkələr bu vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirib. İnsanlar çox vaxt həyatlarının yalnız seçilmiş, bəzədilmiş və nümayiş etdirməyə uyğun hissəsini paylaşırlar. Şəkillər filtrlərdən keçirilir, görüntülər redaktə olunur, reallıqla nümayiş arasındakı sərhəd zəifləyir. Nəticədə bir qadın öz gündəlik görünüşünü başqasının xüsusi hazırlanmış şəkli ilə müqayisə etməyə başlayır. Özündə olmayanı görür, sahib olduqlarını isə qiymətləndirməyi unudur. Halbuki insanın özünü başqasının görüntüsü ilə müqayisə etməsi, öz həyatını başqasının nümayiş etdirdiyi həyatla ölçməsi ədalətli deyil. Hər kəsin öz siması, öz xarakteri, öz həyat yolu və öz gözəllik anlayışı var. Qədim Misirdə qadınlar göz ətrafını xüsusi boyalarla vurğulayır, müxtəlif kosmetik vasitələrdən istifadə edirdilər. Avropanın ayrı-ayrı tarixi dövrlərində isə bədən quruluşu, geyim və üz görünüşü ilə bağlı tamamilə fərqli gözəllik standartları mövcud olub. Bəzi dövrlərdə dəbdə olan görünüşə uyğunlaşmaq üçün sağlamlığa zərər verən üsullara belə əl atılıb. Bir zamanlar ideal sayılan xüsusiyyət başqa bir dövrdə öz əhəmiyyətini itirib. Bu fakt çox düşündürücüdür: əgər gözəllik meyarları dövrdən-dövrə dəyişirsə, insan nə üçün bütün həyatını dəyişən standartlara uyğunlaşmaq uğrunda sərf etməlidir? Deməli, zahiri gözəllik haqqında hökmlər çox vaxt zamanın, mədəniyyətin və cəmiyyətin təsiri altında formalaşır. Ancaq vicdan, mərhəmət, ədalət, sədaqət və müdriklik kimi mənəvi keyfiyyətlər insanlıq üçün hər dövrdə əhəmiyyətini qoruyur. Mənə görə, qadının gözəlliyini anlamaq üçün onun üzünə baxmaq kifayət deyil; həyata necə baxdığını, insanlara necə yanaşdığını, çətinliklər qarşısında necə dayandığını və öz ləyaqətini necə qoruduğunu da görmək lazımdır. Çünki insanın əsl siması güzgüdə deyil, davranışlarında görünür. Qadının mənəvi gözəlliyi onun danışığında, düşüncəsində, başqasının haqqına münasibətində, çətin anlarda göstərdiyi sədaqətdə və heç kim görmədiyi zaman belə qoruduğu vicdanındadır. Bir insanın xarakteri məhz heç bir alqışın, mükafatın və tamaşaçının olmadığı anlarda daha aydın üzə çıxır. Ağıllı qadın hər deyilənə inanan deyil, deyilənlərin mahiyyətini araşdıran qadındır. Güclü qadın heç vaxt çətinlik yaşamayan deyil, çətinliklərin onun insanlığını əlindən almasına imkan verməyəndir. Ləyaqətli qadın hər kəsə özünü sübut etməyə çalışan deyil, öz dəyərlərini tanıyan və onları qorumağı bacarandır. Onun müdrikliyi yalnız nə qədər danışmasında deyil, nə zaman danışmağı, nə zaman susmağı və hansı məsələdə mövqeyini açıq bildirməyi bacarmasındadır. Çünki susmaq hər zaman zəiflik olmadığı kimi, danışmaq da hər zaman cəsarət deyil. Bəzən insanın ən böyük gücü emosiyalarına hakim olması, bəzən isə hamının susduğu yerdə həqiqəti söyləməsidir. Qurani-Kərimin Hucurat surəsinin 13-cü ayəsində insanlar arasında üstünlüyün zahiri fərqlərlə deyil, təqva ilə əlaqəli olduğu bildirilir. Nəhl surəsinin 97-ci ayəsində isə iman gətirib yaxşı işlər görən qadın və kişilərin yaxşı həyat yaşayacağı vurğulanır. Burada diqqət çəkən mühüm məqam qadın və kişinin mənəvi məsuliyyətinin və yaxşı əməllərinin eyni dəyər çərçivəsində ifadə edilməsidir. Dinin mənəvi mahiyyəti insanı yalnız görünüşünə görə deyil, niyyətinə, əməlinə və vicdanına görə qiymətləndirməyə çağırır. Gözəl geyinən hər kəsin gözəl xarakterli olduğunu, sadə geyinən hər kəsin isə daha üstün mənəviyyata sahib olduğunu iddia etmək olmaz. Qadının geyimini onun vicdanının, imanının və əxlaqının ölçüsünə çevirmək də düzgün deyil. Gözəllik estetik, yaxşılıq isə əxlaqi mühakimədir. Birincisi insanda xoş təəssürat yarada bilər, ikincisi isə onun davranışlarına qiymət verir. Gözəl bir üz insanın vicdanlı olmasına zəmanət vermir. Eyni zamanda adi görünüşlü bir insanın böyük mənəvi keyfiyyətlərə sahib olmasına heç nə mane olmur. Sokratın özünü tanımaq fəlsəfəsi də burada xüsusi məna daşıyır. İnsan özünü tanıdıqca nəyə inandığını, hansı prinsiplərlə yaşadığını, nəyə dəyər verdiyini və həyatdan nə istədiyini daha yaxşı anlayır. Özünü tanımayan insan başqalarının yaratdığı qəliblərdə yaşamağa başlayır. Özünü tanıyan insan isə başqalarının fikirlərini dinləsə də, həyatının istiqamətini yalnız onların mühakimələrinə əsasən müəyyənləşdirmir. Qadının mənəvi gözəlliyindən danışarkən onun münasibətlərdəki davranışına da toxunmaq lazımdır. Sevgi insanı özünə tabe etmək, onun həyatına nəzarət etmək və şəxsiyyətini məhdudlaşdırmaq deyil. Sağlam münasibət iki insanın bir-birinin fərdiliyinə hörmət edərək ortaq həyat qurmasıdır. Sədaqət yalnız bir insana bağlı qalmaqdan ibarət deyil; həm də etibara, verilən sözə, məsuliyyətə və qarşılıqlı hörmətə sahib çıxmaqdır. Bir qadının dəyəri neçə nəfərin diqqətini cəlb etməsi ilə ölçülə bilməz. Eyni zamanda onun bütün həyatını bir münasibətə bağlaması da sevginin şərti deyil. Qadın sevə bilər, ailə qura bilər, sədaqətli ola bilər, amma bütün bunlarla yanaşı öz şəxsiyyətini, arzularını və müstəqil düşüncəsini də qoruya bilər. Əsl sevgi insanı kiçiltmir, böyüdür; düşüncəsini məhdudlaşdırmır, inkişafına şərait yaradır. Cəmiyyətin qadınlara qarşı yaratdığı başqa bir yanlış düşüncə isə onları bir-birinin rəqibi kimi təqdim etməkdir. Sanki bir qadının gözəlliyi digərinin gözəlliyini azaldır, birinin uğuru digərinin uğursuzluğudur. Halbuki gözəllik yarış deyil. Özünə güvənən qadın başqa qadının uğurunu təhlükə hesab etməz, onun gözəlliyindən narahat olmaz. Mənəvi cəhətdən yetkin insan başqasını alçaltmaqla özünü ucaltmağa çalışmaz. Bir qadının digər qadına verə biləcəyi ən böyük dəstək onun xarici görünüşündən əlavə düşüncəsini, zəhmətini, iradəsini və uğurlarını da görə bilməsidir. Çünki qadınların bir-birinə hörmət etdiyi cəmiyyətdə gözəllik mübarizə vasitəsi olmaqdan çıxır, fərdiliyin ifadəsinə çevrilir.
Qadının dəyərini yalnız ana, həyat yoldaşı və ya ailənin bir üzvü olması ilə məhdudlaşdırmaq da doğru deyil. O, bütün bunlardan əvvəl insandır. Öz arzuları, hüquqları, məqsədləri, istedadı və fərdi kimliyi var. Qadının uğuru yalnız ailəsindəki rolu ilə deyil, cəmiyyətə verdiyi töhfə, əldə etdiyi bilik, yaratdığı imkanlar və həyata keçirdiyi məqsədlərlə də ölçülməlidir. O, alim, müəllim, həkim, sənətkar, rəhbər, ana, həyat yoldaşı və ya bunlardan bir neçəsi ola bilər. Əsas məsələ hansı yolu seçməsindən asılı olmayaraq, bu seçimin onun öz iradəsi ilə formalaşmasıdır. Qadının azadlığı başqasının həyatına qarışmaq deyil, öz həyatının sahibi olmaq hüququdur. Həyatın dəyişməz qanunlarından biri də zamanın hər kəsə eyni münasibət göstərməsidir. İnsan nə qədər gözəl, imkanlı və məşhur olsa da, zamanın təsirindən kənarda qala bilməz. Gənclik dəyişir, üz cizgiləri dəyişir, zahiri görünüş əvvəlki formasını itirə bilər. Bunlar həyatın təbii axarıdır. Ancaq insanın daxilində yaratdığı dünya başqa məsələdir. Bir qadın illər ərzində kitab oxuyubsa, dünyagörüşünü genişləndiribsə, insanları anlamağı öyrənibsə, vicdanını qoruyubsa, onun şəxsiyyəti zamanla daha da zənginləşə bilər. Bəzən insanın bir sözü illərlə yadda qalır, verdiyi bir məsləhət başqasının həyat istiqamətini dəyişir, göstərdiyi mərhəmət kiminsə həyata olan inamını gücləndirir. Bunların heç birini kosmetik vasitə ilə əldə etmək mümkün deyil. Mən qadın gözəlliyinə yalnız estetik məsələ kimi baxmıram. Mənim üçün qadının gözəlliyi onun şəxsiyyətinin bütövlüyündə, özünə hörmətində, düşüncə azadlığında, vicdanında və insanlara münasibətində də ifadə olunur. Qadın makiyaj edə bilər, etməyə də bilər; dəbli geyinə bilər, sadə geyinə də bilər. Bunların heç biri onun mənəvi dəyərinin ölçüsü deyil. Əsas məsələ qadının özünü başqalarının gözləntiləri naminə itirməməsidir. O, elə bir şəxsiyyət olmalıdır ki, onunla söhbət edən insan yalnız görünüşünü deyil, düşüncələrini də xatırlasın. Onun yanında olan insan yalnız xoş sözlər deyil, mənəvi rahatlıq da tapsın. Onunla həyat quran insan sevgisi ilə yanaşı qarşılıqlı hörməti də hiss etsin. Bütün bunlarla yanaşı, qadın öz həyatının mərkəzində yalnız başqalarını deyil, öz şəxsiyyətini də görə bilməlidir. Çünki qadın kiminsə həyatını tamamlamaq üçün özünü yarımçıq qoymalı deyil. O, sevə, ailə qura, paylaşa, cəmiyyətə fayda verə və bütün bunları edərkən öz fərdi kimliyini qoruya bilər. İnsan başqasının həyatında dəyərli olmaq üçün əvvəlcə öz həyatına dəyər verməyi bacarmalıdır. Gözəllik güzgüdə görünən, xarakter isə həyatın içində sübut edilən həqiqətdir. Üzə çəkilən rənglər (boyalar) zamanla silinə bilər, amma insanın qəlbinə, düşüncəsinə və həyatına yazdığı izlər bəzən ömür boyu qalır. Bir qadının ən böyük uğuru hamının ona gözəl deməsi deyil, onunla tanış olan insanların şəxsiyyətinə hörmət etməsidir. Çünki gözəlliyə baxmaq mümkündür, amma ləyaqət qarşısında hörmətlə dayanmaq lazımdır.
Həsən Nağıyev, filosof