Üç supergücün masa arxasında görüşü: Dünya siyasətində yeni geosiyasi mərhələnin başlanğıcı?

Üç supergücün masa arxasında görüşü: Dünya siyasətində yeni geosiyasi mərhələnin başlanğıcı?
14:30

Dünya siyasətinin diqqəti noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərinə yönəlib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin Sədri Si Cinpin arasında keçirilən üçtərəfli görüş beynəlxalq münasibətlər tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan hadisələrdən biridir. Bu, üç nüvə dövlətinin liderlərinin ilk dəfə belə formatda bir araya gəlməsidir. Görüş Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində baş tutur.

Bu görüşü sadəcə üç dövlət başçısının diplomatik təması kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Söhbət dünyanın siyasi, iqtisadi və hərbi təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərmək imkanına malik üç güc mərkəzinin münasibətlərindən gedir. Vaşinqton, Moskva və Pekinin maraqları bir sıra məsələlərdə üst-üstə düşsə də, onların arasında ciddi rəqabət və ziddiyyətlər də mövcuddur. Məhz buna görə Şençjendəki görüşün siyasi çəkisi daha da artır.

Müasir dünya nizamı ciddi sınaqlarla üz-üzədir. Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar, nüvə silahlarının yayılması təhlükəsi, beynəlxalq ticarət müharibələri, enerji təhlükəsizliyi və böyük dövlətlər arasındakı geosiyasi rəqabət qlobal gündəliyin əsas istiqamətləridir. Bu problemlərin heç biri ayrı-ayrılıqda bir dövlətin iradəsi ilə həll edilə bilməz. Belə bir şəraitdə dünyanın üç aparıcı gücünün dialoq masasına əyləşməsi beynəlxalq sabitlik baxımından mühüm hadisədir.

Maraqların toqquşduğu üç siyasi mərkəz

Görüşün ən diqqətçəkən tərəfi hər üç liderin masaya fərqli siyasi və strateji məqsədlərlə gəlməsidir.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp üçün əsas məsələlərdən biri nüvə silahlarına nəzarət və strateji silahların azaldılması istiqamətində yeni razılaşma imkanlarının araşdırılmasıdır. Vaşinqton hesab edir ki, nüvə təhlükəsinin qarşısının alınmasında Çin də danışıqlar prosesinə cəlb olunmalıdır. Lakin Pekin öz nüvə arsenalının ABŞ və Rusiyanın arsenalından xeyli kiçik olduğunu əsas gətirərək bu danışıqlara qoşulmağa ehtiyatla yanaşır.

Vladimir Putin üçün isə belə bir görüş Rusiyanın beynəlxalq siyasi təcriddən çıxması və böyük dövlətlər sırasında mövqeyini nümayiş etdirməsi baxımından mühüm fürsətdir. Moskva Ukrayna müharibəsi fonunda Qərblə münasibətlərdə yaranmış gərginliyi, sanksiyaların yaratdığı iqtisadi çətinlikləri və təhlükəsizlik məsələlərini nəzərə alaraq öz geosiyasi mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır.

Putinin Tramp və Si Cinpinlə eyni masa arxasında əyləşməsi Rusiyaya mühüm diplomatik üstünlük qazandıran görüntüdür. Ancaq diplomatik görüntü ilə real siyasi nəticəni qarışdırmaq olmaz. Moskvanın əsas məqsədi beynəlxalq münasibətlərdə özünün əvəzolunmaz aktor olduğunu göstərməkdir.

Si Cinpin üçün bu görüş Çinin qlobal siyasətdə artan nüfuzunu nümayiş etdirmək imkanıdır. Pekin özünü yalnız iqtisadi nəhəng deyil, həm də beynəlxalq təhlükəsizliyin və siyasi sabitliyin təmin olunmasında söz sahibi olan güc mərkəzi kimi təqdim edir. Çin həm ABŞ-la iqtisadi münasibətlərdə tarazlığı qorumaq, həm də Rusiya ilə strateji əməkdaşlığını davam etdirmək istəyir.

Əslində, Si Cinpinin qarşısında çətin diplomatik vəzifə dayanır: iki rəqib güc arasında dialoqa şərait yaratmaq, lakin bu prosesdə Çinin öz milli maraqlarını heç bir tərəfin maraqlarına qurban verməmək.

Ukrayna və İran məsələsi: görüşün görünən və görünməyən gündəliyi

Şençjendəki danışıqların ən həssas istiqamətlərindən biri beynəlxalq münaqişələrdir. Xüsusilə Ukrayna müharibəsi ilə bağlı məsələlər diqqət mərkəzindədir. ABŞ rəsmilərinin əvvəlki açıqlamalarında Ukrayna məsələsinin üçtərəfli görüşün əsas mövzusu olmayacağı bildirilsə də, bu müharibənin ümumi geosiyasi mənzərəyə təsirini danışıqlardan kənarda saxlamaq mümkün deyil.

Burada mühüm prinsip məsələsi də var: Ukraynanın taleyi Ukraynanın iştirakı olmadan müəyyənləşdirilməməlidir. Böyük dövlətlərin öz aralarında razılığa gəlməsi kiçik və orta dövlətlərin suveren hüquqlarını arxa plana keçirməməlidir. Beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri hər bir dövlət üçün eyni dərəcədə qorunmalıdır.

İran ətrafında yaranmış vəziyyət də Trampın müzakirə etmək istədiyi məsələlər sırasındadır. ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasəti, regional təhlükəsizlik və nüvə təhlükəsi ilə bağlı narahatlıqları Vaşinqtonun Pekin və Moskva ilə dialoqunu zəruri edən amillərdəndir.

Beləliklə, üç liderin görüşü yalnız mövcud problemlərin müzakirəsi deyil, həm də gələcək beynəlxalq münasibətlərin hansı prinsiplər üzərində qurulacağına dair siyasi mesajdır.

Yeni Yalta, yoxsa yeni dünya nizamına doğru?

Şençjendəki görüşün 1945-ci ildə keçirilmiş Yalta konfransı ilə müqayisə edilməsi də təsadüfi deyil. Həmin vaxt ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt, SSRİ rəhbəri İosif Stalin və Böyük Britaniyanın Baş naziri Uinston Çörçill müharibədən sonrakı dünya nizamını müzakirə etmişdilər. Bu gün isə fərqli tarixi şəraitdə üç böyük gücün liderləri yenidən dünyanın gələcəyinə təsir göstərə biləcək məsələləri müzakirə edirlər.

Lakin bu iki görüş arasında mühüm fərqlər var. Müasir beynəlxalq sistem 1945-ci ilin siyasi reallıqlarından fərqlənir. Bu gün dövlətlərin suverenliyi, beynəlxalq hüquq, regional təşkilatlar və iqtisadi qarşılıqlı asılılıq dünya siyasətində daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Heç bir üç dövlətin dünyanın taleyini digər ölkələrin iştirakı olmadan müəyyənləşdirmək hüququ yoxdur.

Ona görə də Şençjen görüşünü dünyanın yenidən bölüşdürülməsi kimi təqdim etmək doğru olmazdı. Bununla belə, üç böyük gücün hansı məsələlərdə razılığa gələcəyi, hansı məsələlərdə güzəştə getməyəcəyi gələcək geosiyasi proseslərə ciddi təsir göstərə bilər.

Azərbaycanın maraqları və dəyişən geosiyasi reallıqlar

Bu görüşün Azərbaycan üçün də xüsusi əhəmiyyəti var. Çünki ölkəmiz ABŞ, Rusiya və Çin kimi qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərini milli maraqlar, suverenlik və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsipləri əsasında qurur.

Azərbaycanın yerləşdiyi Cənubi Qafqaz regionu Şərqlə Qərb arasında mühüm nəqliyyat, enerji və logistika qovşağına çevrilir. Orta Dəhliz, Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutu, enerji ixracı və regional kommunikasiyaların inkişafı ölkəmizin beynəlxalq əhəmiyyətini artırır.

ABŞ-ın regionda iqtisadi və siyasi maraqları, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı tarixi mövqeyi, Çinin isə nəqliyyat və iqtisadi layihələrə artan marağı Azərbaycanın balanslaşdırılmış xarici siyasətinin əhəmiyyətini daha da artırır.

Azərbaycan üçün əsas məsələ böyük dövlətlər arasındakı rəqabətin qurbanına çevrilməmək, əksinə, yaranan yeni imkanlardan milli inkişaf və regional əməkdaşlıq naminə istifadə etməkdir. Ölkəmiz heç bir güc mərkəzinin qarşıdurma meydanına çevrilmədən bütün tərəflərlə qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətləri inkişaf etdirməlidir.

Əsl sınaq bəyanatlarda deyil, nəticələrdədir

Şençjendə keçirilən üçtərəfli görüşün tarixi əhəmiyyəti şübhə doğurmur. Lakin onun real uğurunu liderlərin bir araya gəlməsi və kameralar qarşısında verdikləri bəyanatlar deyil, əldə ediləcək konkret nəticələr müəyyən edəcək.

Əgər bu görüş nüvə silahlarının azaldılması, beynəlxalq münaqişələrin siyasi yolla həlli, iqtisadi qarşıdurmaların yumşaldılması və dövlətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsi istiqamətində real addımlara yol açarsa, dünya üçün əhəmiyyətli diplomatik hadisəyə çevriləcək. Əks halda, o, daha çox böyük dövlətlərin siyasi nüfuz nümayişi kimi tarixə düşə bilər.

Ən vacib məqam isə budur ki, dünya yalnız üç dövlətin maraqlarından ibarət deyil. Beynəlxalq münasibətlərin gələcəyi kiçik və orta dövlətlərin də hüquqlarına, suverenliyinə və təhlükəsizlik maraqlarına hörmət edilməsindən asılıdır.

Dünya yeni siyasi mərhələnin astanasındadır. Bu mərhələdə gücün deyil, ədalətin, hegemonluğun deyil, əməkdaşlığın, diktənin deyil, beynəlxalq hüququn üstün gəlməsi bəşəriyyətin ən böyük gözləntisidir. Şençjendəki görüşün əsl tarixi qiyməti də məhz bu gözləntilərə nə dərəcədə cavab verəcəyindən asılı olacaq.

News365.az

 


Sizin reklam burada
Sizin reklam burada