Azadlıq necə başlayır?
Aktual
09:57
İnsanın qarşısında bəzən heç bir qapı olmur, amma yenə də o, içəridən çıxmağa qorxur. Heç kim ona “dayan” demir, heç bir zəncir görünmür, heç bir divar toxunula biləcək qədər real deyil, lakin insan yenə də özünü azad hiss etmir. Ən qəribəsi isə budur ki, insan müəyyən bir müddətdən sonra həmin görünməz divarların mövcudluğunu belə unudur və onları həyatın dəyişməz qanunu hesab etməyə başlayır. Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi azadlığının əlindən alınması deyil, daha böyük faciə azadlığın nə olduğunu unutmasıdır. İnsan dünyaya gələndə qarşısında hazır bir həyat xəritəsi olmur. O, dünyanı maraqla kəşf edir, hər şeyi soruşur, hər şeyə toxunmaq, hər şeyi sınamaq istəyir. Uşaq üçün “mümkün deyil” anlayışı böyüklər qədər sərt deyil. Lakin zaman keçdikcə onun ətrafında görünməz sərhədlər yaranmağa başlayır. Ona nəyin doğru, nəyin yanlış olduğu öyrədilir, necə danışmalı, necə davranmalı, necə geyinməli, hansı peşəni seçməli, kimlə dostluq etməli, hansı arzunun “uyğun”, hansının isə “qəbulolunmaz” olduğu deyilir. Bu prosesin özü insan cəmiyyətinin vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Çünki insan tərbiyəyə, təhsilə, əxlaqa və sosial qaydalara ehtiyac duyur. Qayda olmayan yerdə məsuliyyət yox olur, məsuliyyət olmayan yerdə isə birlikdə yaşamaq çətinləşir. Lakin bütün məsələ sərhədin harada çəkilməsindədir. Qayda insanı qoruduğu zaman sivilizasiyanın dayağına çevrilir; qayda insanın düşünmək, seçim etmək və öz şəxsiyyətini formalaşdırmaq imkanını məhv etdiyi zaman isə görünməz həbsxanaya çevrilir. İnsanlıq tarixinin ən dərin paradokslarından biri də budur ki, cəmiyyət çox zaman “yaxşı insan” ilə “itaətkar insan” anlayışlarını bir-birinə qarışdırıb. Sakit olan, sual verməyən, mövcud qaydaları müzakirə etməyən, hamı kimi düşünən insan daha rahat qəbul edilir. Halbuki düşünən insanın təbiətində sual vermək var. Sual isə bəzən ən möhkəm divarlardan belə güclü olur. Çünki sual hazır cavabın rahatlığını pozur. İnsan “niyə?” deyəndə, çox vaxt illərlə toxunulmaz hesab edilən fikirlərin qapısını açır. Bəlkə də buna görə cəmiyyətin ən mühüm problemlərindən biri insanı necə tərbiyə etməklə yanaşı, onu necə azad düşünən şəxsiyyətə çevirmək məsələsidir. Tərbiyə insanı əxlaqa, mərhəmətə, məsuliyyətə və vicdana yönəltməlidir, amma onun beynini bağlamamalıdır. Təhsil insanı məlumatla doldurmaqla kifayətlənməməli, ona verilən məlumatı təhlil etməyi, müqayisə etməyi və lazım gəldikdə sorğulamağı da öyrətməlidir. Çünki məlumatlı insan çox şey bilə bilər, amma düşünən insan bildiklərinin həqiqət olub-olmadığını araşdırır. Əsl təhsil insanı yalnız cavablarla təmin etmir, ona doğru suallar verməyi öyrədir. İnsan sosial varlıqdır və qəbul edilmək ehtiyacı onun davranışlarına güclü təsir göstərir. İnsan üçün qrupdan kənarda qalmaq yalnız emosional deyil, tarixən həyati təhlükə də ola bilib. Buna görə müasir insanın beynində də sosial rədd edilməyə qarşı güclü həssaslıq qalmaqdadır. Bu səbəbdən bir insan bəzən doğru bildiyini söyləməkdənsə, ətrafındakı insanların eşitmək istədiyi sözü deyir, sevdiyi peşəni seçmək əvəzinə ailəsinin bəyəndiyi peşəni seçir, xoşbəxt olmadığı həyatın içində qalır, çünki “camaat nə deyər?” sualı onun öz arzularından daha güclü olur. Beləcə, insanın həyatında görünməz bir hakim meydana çıxır. Bu hakim nə məhkəmə qurur, nə hökm oxuyur, nə də həbs edir. Lakin insan onun qarşısında illərlə özünü mühakimə edə bilir. Daha təhlükəlisi isə həmin hakimin bəzən real insanlardan çox, insanın öz beynində yaratdığı təsəvvür olmasıdır. İnsan düşünür ki, “hamı məni qınayacaq”, amma əslində “hamı” deyilən şey çox vaxt konkret olmayan bir qorxudur. O, öz həyatını başqalarının ehtimal olunan reaksiyasına görə qurur. Nəticədə insan öz arzularından uzaqlaşır və bir müddət sonra öz seçimi ilə başqalarının ondan gözlədiyi seçim arasındakı fərqi ayırd edə bilmir. Bu vəziyyət bizi çox dərin fəlsəfi bir suala gətirib çıxarır: insan öz həyatını yaşayır, yoxsa ona yaşamağın necə olmalı olduğunu öyrədənlərin həyatını davam etdirir? Biz düşündüyümüz fikirlərin nə qədərini həqiqətən özümüz yaratmışıq? Sevdiyimiz bəzi şeyləri ailəmizdən, qorxduğumuz bəzi şeyləri cəmiyyətdən, düşmən hesab etdiyimiz bəzi insanlara münasibəti tarixdən, “yaxşı həyat” anlayışımızın böyük hissəsini isə sosial mühitdən öyrənmiş ola bilərik. O zaman “bu mənim fikrimdir” dediyimiz fikirlərin neçəsi həqiqətən bizim öz düşüncəmizdir? Bu sual insanın özünüdərk yolunda olduqca əhəmiyyətlidir. Spinozanın fəlsəfəsində insanın öz davranışlarının səbəblərini anlamadan özünü azad hesab etməsi ilə bağlı çox dərin fikirlər var. Bu yanaşma bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Çünki insanın özünü idarə etməsi üçün əvvəlcə onu nələrin idarə etdiyini bilməsi lazımdır. Əgər insan öz qorxularının haradan gəldiyini, hansı arzularının ona məxsus olduğunu, hansı seçimlərinin isə sosial təzyiqdən yarandığını anlamırsa, onun azadlığı yalnız zahiri azadlıq ola bilər. Sokratın fəlsəfəsi də məhz bu baxımdan insan üçün əbədi dərsdir. O, insanlara sadəcə hazır cavablar vermirdi; suallar vasitəsilə onların öz düşüncələrini araşdırmağa məcbur edirdi. Onun həyatı göstərdi ki, bəzən ən böyük cəsarət qılınc götürmək deyil, hamının doğru hesab etdiyi bir fikir qarşısında sakitcə “bəs bunun həqiqət olduğuna əminsinizmi?” deməkdir. Sokratın hekayəsi bizə göstərir ki, cəmiyyətin qəbul etdiyi hər fikir həqiqət deyil və çoxluğun razılığı heç vaxt həqiqətin yeganə ölçüsü ola bilməz. Kopernik insanın kainatdakı mövqeyi ilə bağlı əsrlərlə formalaşmış təsəvvürləri dəyişdirdi. Qalileo müşahidə və sübutun mövcud nüfuzlardan üstün ola biləcəyini göstərdi. Darvin insanın təbiətdəki yeri haqqında köklü mübahisələr yaratdı. İbn Sina elmin müxtəlif sahələrində dövrünün bilik sərhədlərini genişləndirdi. İbn Xəldun cəmiyyətlərin və dövlətlərin yüksəliş və tənəzzül mexanizmlərini sistemli şəkildə araşdırdı. Fərqli dövrlərdə və fərqli sahələrdə yaşamış bu insanların fikirlərini eyniləşdirmək mümkün deyil, lakin onların həyatında ortaq bir cəhət var: onlar mövcud vəziyyətin dəyişməz olduğunu qəbul etmədilər. Onlar “hamı belə düşünür” fikrini həqiqətin son nöqtəsi hesab etmədilər. İslam dinində insan yalnız əməl edən bir varlıq deyil, həm də niyyət edən, düşünən, seçim edən və öz əməllərinə görə məsuliyyət daşıyan bir varlıq kimi təqdim olunur. Qurani-Kərimdə insanın ağlından istifadə etməsinə, düşünməsinə, yaradılış üzərində təfəkkür etməsinə dəfələrlə diqqət çəkilir. Bu baxımdan din yalnız “nə etməliyəm?” sualını deyil, “niyə etməliyəm?” sualını da insanın qarşısına qoyur. Çünki mexaniki itaət ilə şüurlu seçim arasında böyük fərq var. İnsan bir işi yalnız qorxudan etdiyi zaman onun mənəvi mahiyyəti ilə həmin işi vicdanla və şüurlu şəkildə seçməsi arasında fərq yaranır. İslamda nəfs üzərində hakimiyyət anlayışı da azadlıq məsələsinə başqa bir dərinlik verir. Çünki insanın istədiyi hər şeyi etməsi mütləq mənada azadlıq deyil. Qəzəbinin əsiri olan insan azad deyil. Tamahının əsiri olan insan azad deyil. Şöhrət və alqış ehtirasının əsiri olan insan azad deyil. Başqalarının təsdiqinə möhtac olan insan da tam mənada azad deyil. Əsl azadlıq insanın öz daxilindəki qüvvələri idarə edə bilməsidir. Bəzən insanın ən böyük mübarizəsi cəmiyyətlə deyil, öz daxilindəki qorxu, ehtiras, qürur və zəifliklərlə olur.
“Normal insan” anlayışı da bu mövzuda ayrıca düşünməyə vadar edir. Normal nədir? Çoxluğun etdiyi? Əsrlərdir davam edən? Ailənin qəbul etdiyi? Hakimiyyətin müəyyən etdiyi? Yoxsa həqiqətən doğru olan? Bunların hamısı həmişə eyni cavabı vermir. Tarixin müxtəlif mərhələlərində bu gün bizə adi görünən bir çox davranışlar qeyri-adi, hətta təhlükəli hesab edilib. Eyni zamanda bir zamanlar adi qəbul edilən bəzi davranışlar sonradan ədalətsiz və insan ləyaqətinə zidd kimi qiymətləndirilib. Deməli, “hamı belə edir” cümləsi heç vaxt həqiqətin sübutu deyil. Milyonlarla insan eyni səhvə inanırsa, həmin səhv doğruya çevrilmir. İnsanı çərçivəyə salan ən güclü vasitələrdən biri də sözlərdir. Uşağa illərlə “səndən heç nə çıxmaz” deyilsə, həmin cümlə onun şüurunda dərin iz buraxa bilər. Gəncə “bu peşə sənə yaraşmaz” deyilsə, o, öz istedadını sınamadan həyatının ən məhsuldar illərini keçirə bilər. Bir insana “sənin yaşında artıq gecdir” deyilsə, o, bəlkə də həyatında ən böyük dəyişiklikləri edə biləcəyi bir vaxtda dayanıb geri çəkilə bilər. İnsan haqqında deyilən hər söz həqiqət deyil, amma insan həmin sözü həqiqət kimi qəbul etdikdə davranışlarını ona uyğun dəyişə bilər. Beləcə, başqasının fikri insanın özünə verdiyi hökmə çevrilir. Bu səbəbdən ailənin, müəllimin və cəmiyyətin insan həyatındakı məsuliyyəti çox böyükdür. Uşağı qorumaq başqa şeydir, onun əvəzinə yaşamaq başqa. Övladına istiqamət göstərmək başqa şeydir, onun bütün seçimlərini öz arzularına uyğunlaşdırmaq başqa. Müəllimin şagirdə intizam öyrətməsi vacibdir, amma şagirdin sualını susdurmaq intizam deyil. Əgər müəllim şagirdin sualını təhlükə kimi qəbul edirsə, o, yalnız bir uşağın deyil, gələcək düşüncənin qarşısında maneəyə çevrilə bilər. Əsl müəllim şagirdinin bir gün özündən daha çox bilməsini arzulayan insandır. Əsl təhsil isə müəllimin hər dediyini əzbərləyən insan deyil, eşitdiyi fikri araşdırmağa cəsarəti olan insan yetişdirməlidir. Çünki elm sualdan qorxmur. Həqiqət sualdan qorxmur. Yalnız səhv fikir sualdan qorxur. Bütün bunlarla yanaşı, azadlıq anlayışını məsuliyyətsizliklə qarışdırmaq da böyük səhv olardı. İnsan “mən azadam” deyərək başqasının haqqını tapdalamaq, başqasının həyatına zərər vurmaq və öz davranışının nəticələrindən qaçmaq haqqı qazanmır. Əsl azadlıq insanın yalnız “mən nə istəyirəm?” sualını verməsi deyil. O, həm də “etdiyim şeyin nəticəsi nə olacaq?” sualını verməlidir. Azadlıq məsuliyyətlə birləşəndə yetkinliyə çevrilir. Əks halda insan cəmiyyətin çərçivələrindən çıxaraq öz ehtiraslarının, tamahının və impulslarının əsirinə çevrilə bilər. Deməli, məsələ bütün sərhədləri dağıtmaq deyil. Məsələ hansı sərhədin insanı qoruduğunu, hansının isə onu kiçiltməyə başladığını ayırd edə bilməkdir. Əxlaq insanı əzmək üçün deyil, insan ləyaqətini qorumaq üçün lazımdır. Hüquq güclünün zəifi əzməsinin qarşısını almaq üçündür. Təhsil insanı yalnız mövcud cəmiyyətə uyğunlaşdırmaq üçün deyil, həmin cəmiyyətin səhvlərini görə biləcək qədər düşündürmək üçündür. Ailə uşağın üzərinə öz qorxularını yükləmək üçün deyil, ona ayaq üstə dayanmağı öyrətmək üçün mövcuddur.
İnsan cəmiyyətin bir hissəsidir, lakin yalnız cəmiyyətin məhsulu deyil. Onun daxilində heç bir qanunun tam şəkildə idarə edə bilmədiyi bir dünya var: düşüncələri, vicdanı, xəyalları, sualları, qorxuları və ümidləri. Cəmiyyət insana forma verir, amma insan həmin formanı dəyişmək gücünə də malikdir. Hər nəsil əvvəlki nəslin yaratdığı dünyanın sadəcə davamçısı deyil; o, həmin dünyanın səhvlərini düzəltmək və ona yeni məna vermək imkanına sahibdir. Əgər hər nəsil keçmişin bütün səhvlərini müqəddəs hesab etsəydi, insanlıq hələ də keçmişin içində yaşayardı. Fərqli düşünən insanı dərhal düşmən hesab etmək də cəmiyyətin ən böyük yanlışlarından biridir. Fərqli fikir təhlükə deyil. Tənqid hörmətsizlik deyil. Sual vermək üsyan deyil. Razılaşmamaq düşmənçilik deyil. Bəzən əks fikir cəmiyyət üçün güzgü rolunu oynayır. İnsan üzündəki ləkəni göstərdiyi üçün güzgünü sındırmamalıdır. Cəmiyyət də öz çatışmazlıqlarını göstərən insanları susdurmaq əvəzinə onların dediklərinə qulaq asmağı bacarmalıdır. Çünki yalnız özünü təriflədən insan zamanla öz qüsurlarını görmək qabiliyyətini itirir. Yalnız özünü haqlı hesab edən cəmiyyət də eyni aqibətlə üzləşir. Müdriklik isə insanın “bəlkə mən səhv edirəm” deməyə gücü çatdığı yerdə başlayır. İnsan həyatının ən ağır zəncirləri bəzən başqalarının qoyduğu zəncirlər deyil, insanın öz daxilində yaratdığı zəncirlərdir. “Bacarmayacağam”, “gecdir”, “mən kiməm ki?”, “hamı mənə güləcək”, “bunu heç kim qəbul etməyəcək” kimi cümlələr illərlə insanın həyatını idarə edə bilər. Xarici düşməni görmək mümkündür, daxili düşmən isə insanın öz səsi ilə danışır. Ona görə də insanın özünüdərk prosesi yalnız “mən kiməm?” sualından ibarət deyil. Daha dərin sual budur: “Mənim içimdə danışan səslərdən hansı həqiqətən mənə aiddir?” Bəlkə də hər bir insan həyatının müəyyən mərhələsində dayanıb özündən bunu soruşmalıdır. Mənim seçdiyim həyat həqiqətən mənim seçimimdir, yoxsa mənə verilmiş seçimlər arasından birini götürmüşəm? Mənim qorxularım həqiqətən mənim qorxularımdır, yoxsa onları mənə başqaları öyrədib? Mənim arzularım mənim arzularımdır, yoxsa cəmiyyətin mənə “uğur” adı ilə təqdim etdiyi şeylərdir? Mən xoşbəxtəm, yoxsa sadəcə hamının məni xoşbəxt hesab etməsi üçün düzgün görünən bir həyat yaşayıram? Bu sualların heç biri rahat suallar deyil. Amma insanın inkişafı da həmişə rahat suallardan doğmur. Bəzən insanın həyatını dəyişən şey yeni bir cavab deyil, illərdir verməyə qorxduğu bir sualdır.
İnsan qəlibə sığmaq üçün yaradılmış mexaniki bir varlıq deyil. O, düşünmək, seçmək, yanılmaq, öyrənmək, dəyişmək və yenidən ayağa qalxmaq qabiliyyətinə malikdir. Onun ruhunu hazır ölçülərlə ölçmək mümkün deyil. Cəmiyyət insana istiqamət göstərə bilər, amma onun bütün həyat xəritəsini çəkə bilməz. Ailə ona dəyərlər verə bilər, amma onun yerinə yaşaya bilməz. Müəllim ona yol göstərə bilər, amma onun yerinə düşünə bilməz. Din ona mənəvi istiqamət verə bilər, amma insanın vicdanını mexaniki şəkildə əvəz edə bilməz. Elm ona bilik verə bilər, amma həmin biliklə nə edəcəyinə yenə insan qərar verir. Bəlkə də insanın ən böyük azadlığı bütün sərhədləri dağıtmaq deyil. Əsl azadlıq hansı sərhədin bizi insanlaşdırdığını, hansı sərhədin isə bizi özümüz olmaqdan uzaqlaşdırdığını dərk edə bilməkdir. Çünki bəzi sərhədlər bizi qoruyur, bəziləri isə bizi kiçildir. Bəzi qaydalar cəmiyyətin dayağıdır, bəziləri isə sadəcə keçmişdən bizə miras qalmış vərdişlərdir. Bəzi inanclar insanı yüksəldir, bəziləri isə düşünməyə mane olur. Bəzi ənənələr bizi kökümüzə bağlayır, bəziləri isə gələcəyə getməyimizə mane olur. Ona görə insan nə hər şeyə kor-koranə itaət etməli, nə də hər şeyi kor-koranə rədd etməlidir. Ən çətin və ən şərəfli yol düşünməkdir. Çünki düşünən insan həm keçmişin qiymətli tərəflərini qoruyur, həm də onun səhvlərini təkrarlamamaq üçün cəsarət tapır.
İnsan bir qəlib deyil. İnsan daim formalaşan bir varlıqdır. O, dünənki düşüncəsi ilə bu günkü düşüncəsi arasında dəyişə bilər. Yanıla bilər, amma səhvindən dönə bilər. İtirilmiş illərdən sonra belə yeni bir yol seçə bilər. Başqalarının onun haqqında yazdığı hökmü dəyişə bilər. Çünki insanın daxilində həmişə yenidən başlamaq imkanı var. Və bəlkə də həyatın ən ağır sualı “Mən kiməm?” deyil. Ən ağır sual budur: Mənə verilmiş həyatı həqiqətən mən yaşayırammı? Əgər insan bu suala vicdanla cavab verməyə cəsarət edirsə, görünməz divarların harada başladığını da görməyə başlayır. Bəzən həmin divarlar ailədən, bəzən cəmiyyətdən, bəzən qorxudan, bəzən ənənədən, bəzən yanlış tərbiyədən, bəzən isə insanın öz zehnindən gəlir. Onları görmək isə artıq dəyişməyin başlanğıcıdır. Çünki insanı əsir edən hər zaman kilid deyil. Bəzən insanı əsir edən, kilidin heç vaxt açılmayacağına inanmaqdır. Azadlıq isə qapını sındırmaqdan əvvəl onun həqiqətən bağlı olub-olmadığını soruşmaqla başlayır.
Həsən Nağıyev, filosof
