Sosial media və alqoritm təhlükəsi: Bizim “rəqəmsal əkizimizi” yaradırlar
Sosial media platformalarında keçirdiyimiz hər saniyə, bəyəndiyimiz hər paylaşım, izlədiyimiz hər video və etdiyimiz hər axtarış arxada görünməz bir profilin formalaşmasına səbəb olur. Mütəxəssislər bildirirlər ki, texnologiya şirkətləri istifadəçilərin rəqəmsal davranışlarından istifadə etməklə onların bir növ “rəqəmsal əkizini” yaradır və bu model vasitəsilə hansı məzmuna maraq göstərəcəyimizi, nəyi alma ehtimalımızın yüksək olduğunu, hətta hansı mövzulara emosional reaksiya verəcəyimizi proqnozlaşdırmağa çalışırlar.
Alqoritmlər artıq yalnız sosial şəbəkələrdə hansı videonun qarşımıza çıxacağını müəyyənləşdirmir. Onlar alış-verişdən xəbər istehlakına, reklamdan əyləncəyə qədər gündəlik həyatın çoxsaylı sahələrində qərarlarımızı istiqamətləndirir.
“Sizi sizdən yaxşı tanıyan” sistemlər
Sosial media platformalarında istifadəçinin davranışı böyük həcmdə məlumat yaradır.
Hansı videoya baxdığımız, videonu neçə saniyə izlədiyimiz, hansı paylaşımı bəyəndiyimiz, nəyə şərh yazdığımız, hansı hesabları izlədiyimiz və hansı məzmunun üzərində daha çox dayandığımız alqoritmlər üçün siqnala çevrilir.
Bu məlumatların təhlili nəticəsində istifadəçinin maraqları, seçimləri və davranış xüsusiyyətləri haqqında proqnozlar hazırlanır.
Məsələn, bir istifadəçi müəyyən bir avtomobil modeli ilə bağlı bir neçə video izləyirsə, sistem onun avtomobillərlə maraqlandığını müəyyən edə və qarşısına daha çox avtomobil məzmunu və həmin sahəyə aid reklamlar çıxara bilər.
Beləliklə, istifadəçi bir müddət sonra yalnız özünün seçdiyini düşündüyü məzmunu deyil, alqoritmin onun üçün seçdiyi məzmunu izləməyə başlayır.
Niyə qalmaqallı və qəzəb doğuran məzmun daha çox yayılır?
Sosial media platformalarının əsas məqsədlərindən biri istifadəçini mümkün qədər uzun müddət platformada saxlamaqdır.
İnsanda güclü emosiyalar yaradan məzmun isə bunun üçün olduqca effektiv vasitədir. Qəzəb, qorxu, təəccüb və qalmaqal doğuran paylaşımlar istifadəçinin diqqətini daha uzun müddət saxlaya, onu şərh yazmağa və digər istifadəçilərlə mübahisə etməyə sövq edə bilər.
Bu səbəbdən sosial media lentində bəzən sakit və balanslı məlumatdan daha çox mübahisəli, sensasion və emosional məzmunun önə çıxdığı müşahidə olunur.
Problem də məhz burada başlayır: istifadəçi nə qədər çox reaksiya verirsə, alqoritm onun marağını bir o qədər dəqiq müəyyənləşdirir və oxşar məzmunları daha çox göstərir.
Nəticədə insanın qarşısına çıxan informasiya dairəsi darala bilər.
“Rəqəmsal əkiz” necə formalaşır?
“Rəqəmsal əkiz” burada insanın fiziki surəti deyil. Söhbət istifadəçinin rəqəmsal davranışlarından yaradılan geniş profildən gedir.
Bu profil vasitəsilə sistem istifadəçinin hansı mövzulara maraq göstərdiyini, hansı məhsullara meylli olduğunu və müəyyən məzmuna necə reaksiya verdiyini təxmin edə bilər.
Məsələn, eyni platformadan istifadə edən iki insanın qarşısına tamamilə fərqli reklam və videolar çıxması təsadüf deyil. Çünki alqoritm hər istifadəçi üçün fərqli məzmun axını yaradır.
Bu proses reklam sektorunda xüsusilə böyük əhəmiyyət daşıyır. Şirkətlər potensial müştəriləri daha dəqiq hədəfləmək və reklam büdcəsini daha effektiv istifadə etmək üçün istifadəçi məlumatlarından yararlana bilirlər.
Təhlükə yalnız reklamla məhdudlaşmır
Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi əsas məsələlərdən biri alqoritmlərin təsir dairəsinin getdikcə genişlənməsidir.
İnsan artıq yalnız hansı məhsulu alacağı ilə bağlı deyil, hansı xəbəri oxuyacağı, hansı videoya baxacağı və hansı mövzular haqqında məlumat əldə edəcəyi məsələsində də alqoritmlərin təsiri ilə qarşılaşır.
Bu isə informasiya mühitinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərə bilər.
Əgər bir istifadəçi davamlı olaraq yalnız müəyyən baxışları əks etdirən məzmun görürsə, zaman keçdikcə alternativ fikirlərdən uzaqlaşa bilər. Belə vəziyyət sosial mediada “informasiya köpüyü” və ya “əks-səda otağı” kimi tanınan vəziyyətin yaranmasına səbəb ola bilər.
Böyük texnologiya şirkətlərinin gücü artır
Sosial media platformalarının topladığı məlumatların həcmi artdıqca onların iqtisadi və informasiya təsiri də böyüyür.
İstifadəçilərin diqqəti, davranışları və maraqları nəhəng iqtisadi resursa çevrilib. Platformalar bu məlumatlardan reklam bazarında istifadə etməklə milyardlarla dollarlıq gəlir əldə edirlər.
Digər tərəfdən, istifadəçilər çox vaxt onların haqqında hansı məlumatların toplandığını, bu məlumatların necə təhlil edildiyini və hansı məqsədlə istifadə olunduğunu tam şəkildə bilmirlər.
Məhz buna görə şəxsi məlumatların qorunması, alqoritmlərin şəffaflığı və texnologiya şirkətlərinin məsuliyyəti ilə bağlı müzakirələr getdikcə daha da aktuallaşır.
İnsan qərar verir, yoxsa alqoritm?
Əsas sual isə budur: Biz sosial mediadan istifadə edirik, yoxsa sosial media bizi idarə edir?
Əlbəttə, alqoritmlər insanın bütün qərarlarını tamamilə idarə etmir. Lakin onların hansı məlumatı görəcəyimizə, hansı məhsulun qarşımıza çıxacağına və hansı mövzulara daha çox məruz qalacağımıza təsir etmək imkanları kifayət qədər böyükdür.
Texnologiyanın inkişafı bu imkanları daha da genişləndirir. Süni intellektin sosial media sistemlərinə inteqrasiyası isə istifadəçi davranışlarının daha dəqiq analiz edilməsinə və fərdiləşdirilmiş məzmunun daha sürətli hazırlanmasına şərait yaradır.
Bu səbəbdən rəqəmsal dövrdə əsas məsələ texnologiyadan imtina etmək deyil. Əsas məsələ alqoritmlərin necə işlədiyini anlamaq, şəxsi məlumatlara daha diqqətli yanaşmaq və qarşımıza çıxan hər məzmunun təsadüfi olmadığını dərk etməkdir.
Çünki bəzən ekranda gördüyümüz növbəti video sadəcə növbəti video olmaya bilər. O, alqoritmin bizim haqqımızda bildiklərinə əsasən seçdiyi video ola bilər.
