Sahibkarlıq və iqtisadiyyat

İnsan tarix boyu yalnız yaşamaq üçün deyil, yaşadığı dünyaya məna qatmaq üçün çalışmışdır. Onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət təkcə düşünmək qabiliyyəti deyil, düşündüyünü reallığa çevirmək bacarığıdır. Bəşəriyyətin inkişaf trayektoriyasına nəzər saldıqda maraqlı bir həqiqət ortaya çıxır: insanın yaratdığı hər böyük dəyişiklik əvvəlcə onun zehnində formalaşmış bir ideya olmuşdur. Hər körpü, hər şəhər, hər elm sahəsi, hər sosial institut və hər iqtisadi sistem əvvəlcə görünməyən bir düşüncənin məhsulu kimi yaranmışdır. Müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, insan beyni təhlükəsizlik və sabitlik axtardığı qədər, yenilik və kəşf ehtiyacını da daşıyır. Psixoloqlar bunu inkişaf instinkti adlandırırlar. İnsan yalnız mövcud olanla kifayətlənəndə deyil, olmayanı təsəvvür edib onu yaratmağa çalışanda öz potensialının həqiqi sərhədlərinə yaxınlaşır. Məhz buna görə təşəbbüs göstərmək və yeni dəyərlər yaratmaq sadəcə iqtisadi fəaliyyət deyil, bu insan təbiətinin ən fundamental xüsusiyyətlərindən biridir. İnsan yalnız maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün çalışsaydı, tarix bu qədər zəngin və rəngarəng olmazdı. O, yaratmaqla öz varlığını təsdiqləyir, dünyada iz qoymağa çalışır, mənasızlıq hissinə qarşı mübarizə aparır və öz həyatını daha böyük məqsədlərlə əlaqələndirir. İnsan mövcud vəziyyətlə kifayətlənmədikdə və daha yaxşı gələcək təsəvvür etdikdə inkişaf başlayır. Hər bir böyük dəyişiklik əvvəlcə narazılıqdan doğur. Bu narazılıq neqativ hiss deyil, əksinə insanın potensial imkanları ilə mövcud reallıq arasındakı fərqin dərk edilməsidir. İnkişaf məhz həmin fərqi aradan qaldırmaq cəhdindən yaranır. Psixoloji nöqteyi-nəzərdən təşəbbüskar düşüncə yüksək məsuliyyət hissi ilə sıx bağlıdır. Maraqlı faktlardan biri budur ki, uğurlu insanların əksəriyyəti hadisələri xarici amillərlə deyil, öz qərarları ilə əlaqələndirməyə meyillidirlər. Psixologiyada bu xüsusiyyət "daxili nəzarət mərkəzi" kimi tanınır. Belə insanlar həyatın istiqamətini təsadüflərin deyil, seçimlərin müəyyən etdiyinə inanırlar. Bu düşüncə tərzi onları daha fəal, daha yaradıcı və daha davamlı edir. Lakin hər təşəbbüsün arxasında görünməyən bir psixoloji mübarizə də mövcuddur. İnsan yeni bir işə başladıqda ilk olaraq uğursuzluq qorxusu ilə qarşılaşır. Beyin riskləri böyütməyə meyillidir, çünki onun əsas vəzifəsi insanı təhlükələrdən qorumaqdır. Buna görə də böyük uğurların başlanğıcında əksər hallarda böyük tərəddüdlər dayanır. Tarixi təcrübələr göstərir ki, cəmiyyətləri dəyişdirən ideyaların çoxu əvvəlcə şübhə ilə qarşılanmış, bəzən isə mümkünsüz hesab edilmişdir. Mənəvi aspektdən baxdıqda isə yaradıcı fəaliyyət daha dərin məna qazanır. İnsan yalnız özü üçün yaşadıqda əldə etdiyi uğurların təsiri məhdud olur. Lakin başqalarının həyatına fayda verən fəaliyyətlər uzunmüddətli dəyər yaradır. Bu səbəbdən mənəvi baxışlarda əməyin müqəddəsliyi, dürüst qazancın əhəmiyyəti və insanlara faydalı olmağın yüksək dəyəri xüsusi vurğulanır. Əsl inkişaf yalnız maddi göstəricilərlə ölçülmür; onun ölçüsü insan həyatına nə qədər müsbət təsir göstərməsindədir. Maraqlıdır ki, tarix boyu yüksələn və zəifləyən cəmiyyətlər arasında aparılan müqayisələr müəyyən ortaq qanunauyğunluqları ortaya çıxarır. İnkişaf edən cəmiyyətlərdə adətən üç xüsusiyyət üstünlük təşkil etmişdir: etibar, məsuliyyət və gələcəyə inam. Geriləyən cəmiyyətlərdə isə qısamüddətli maraqlar, etimadsızlıq və qeyri-müəyyənlik hissi güclənmişdir. Sosioloqların araşdırmaları göstərir ki, iqtisadi münasibətlərin əsasında əslində psixoloji amil dayanır. İnsanlar bir-birinə etibar etdikdə əməkdaşlıq artır, əməkdaşlıq artdıqda yeni imkanlar yaranır, yeni imkanlar isə ümumi rifahı yüksəldir. Görünməz bir dəyər olan etibar, bəzən ən böyük maddi sərvətlərdən daha əhəmiyyətli rol oynayır. Burada maraqlı bir paradoks meydana çıxır. İnsanlar çox zaman inkişafı yalnız maliyyə göstəriciləri ilə əlaqələndirirlər. Halbuki iqtisadi yüksəlişin özü də mənəvi keyfiyyətlər üzərində qurulur. Dürüstlük, məsuliyyət, vədə sadiqlik, qarşılıqlı hörmət və etibar olmadan heç bir sistem uzunmüddətli sabitlik əldə edə bilmir. Tarixi təcrübə dəfələrlə sübut etmişdir ki, maddi sərvət mənəvi dayaqlardan ayrıldıqda dayanıqlığını itirir.

İnsanın dəyərlər sistemi onun qərarlarını formalaşdırır. Qərarlar isə taleləri müəyyən edir. Bir fərdin qərarı onun həyatını dəyişdirdiyi kimi, milyonlarla insanın ortaq qərarları da cəmiyyətlərin gələcəyini müəyyənləşdirir. Buna görə də inkişaf təkcə iqtisadi kateqoriya deyil, həm də mədəni, psixoloji və mənəvi hadisədir. Müasir dövrdə texnologiyalar sürətlə dəyişsə də, insan təbiətinin əsas xüsusiyyətləri dəyişmir. İnsan yenə də hörmət görmək, faydalı olmaq, təhlükəsizlik hiss etmək və həyatına məna qazandırmaq istəyir. Bütün iqtisadi sistemlər, maliyyə mexanizmləri və sosial institutlar son nəticədə bu fundamental ehtiyaclara xidmət edir. Dərin düşünəndə aydın olur ki, hər bir cəmiyyətin gələcəyi onun malik olduğu təbii resurslardan daha çox, insanların düşüncə keyfiyyətindən asılıdır. Çünki sərvətlər tükənə bilər, texnologiyalar köhnələ bilər, lakin yaradıcılıq, bilik və təşəbbüs potensialı daim yenilənə bilir. Ən böyük kapital insanın düşünmək, öyrənmək və yaratmaq qabiliyyətidir. İnkişafın həqiqi mahiyyəti yalnız yeni binaların, müəssisələrin və ya maddi göstəricilərin artmasında deyil. Əsl inkişaf insanın öz daxili imkanlarını kəşf etməsində, məsuliyyət hissinin güclənməsində, mənəvi dəyərlərin qorunmasında və gələcək nəsillər üçün faydalı irs formalaşdırılmasındadır.

Bəlkə də hər bir insanın özünə verməli olduğu ən vacib sual budur ki, mən bu dünyadan nə götürdüm deyil, mən bu dünyaya nə əlavə etdim? Çünki zaman keçdikcə sahib olduqlarımız deyil, yaratdıqlarımız və insanlara qazandırdıqlarımız bizim haqqımızda danışmağa davam edir.