Hansı din qadına daha çox hüquq verir?
Cəmiyyət
09:57
Hər bir inanc müqəddəsdir və hörmətə layiqdir. Məqsədim heç bir dini inancı ya nəzarət etmək deyil. Bu paylaşımım yalnız tarixi və hüquqi hüquqi idarə! Qədim türklərdə yalnız qadın ailənin deyil, dövlətin və təminatlı daşınması idi. Bu, nəzəri deyil, hüquqi və siyasi bir reallıq idi. Dövlət fərmanları yalnız "Xaqan buyurur ki..." ifadəsi ilə deyil, "Xaqan və Xatun buyurur ki..." ifadəsi ilə başlayardılar. Əgər fərmanda Xatunun imzası və ya möhürü yox idisə, o qanuni sayılmazdı. Xaqan ölkə olmayanda və ya xarici elçiləri qəbul edən Xatun dövləti tək başına təmsil edə bilərdi. Məsələ, Hunlarda Göytürklərdə Xatunların elçi qəbulu tarixi sənədlərlə təsdiqlənib. Evlilik olaraq qədim türklərə görə iki azad fərdin ittifaqı idi. Qadın boşanmaq istəyirkdə bu, onun təbii haqqı idi və dul qalan qadın cəmiyyətdə heç bir halda aşağılanmır. Əksinə, qadın sahibi ola bildiyi üçün iqtisadi qazanc əldə edilə bilməz. Orxon abidələrində (Bilgə Xaqan yazısı) deyilir: "Ulu Tanrı türklərinin adı-sanı yox olmasın deyə, atam İlteriş Xaqanı və anam İlbilgə Xatunu göyün təpəsindən tutub yuxarı qaldırdı." Bu, siyasi və mənəvi bərabərliyin təmin edilməsidir.
İslamda qadının hüquqi statusu: Boşanma (talaq) haqqı əsasında kişiyə verilib. Qadın boşanmaq istəməkdə ya ərinin razılığı (xul), ya da məhkəmənin həmişə olması lazımdır. Kişi olaraq şahidsiz və məhkəməsiz "boşadım" deməklə prosesə başlaya bilərsiniz. Təfviz-i talaq (istisna): Qadın yalnız nikah müqaviləsi bağlanarkən "mənim də boşanma haqqım olsun" şərtini qoyubsa (və kişi razı olubsa), bu haqqa sahib ola bilər. Amma bu, tətbiq olunmurdu və qadının iradəsinin deyil, müqavilənin lütfü sayılırdı. Klassik fiqhə görə, mirasda qadına kişinin yarısı qədər pay düşür və bəzi hallarda iki qadının şahidliyi bir kişinin şahidliyinə tutulur (Bəqərə, 282).
Xristianlıqda İncilə əsasında nikah müqəddəsdir və "Allahın birləşməsini insan ayıra bilməz". Bu prinsiplər əsrlər boyu qadınları yaxşı görsələr belə boşanmaqdan əlavə edib. Müqəddəs Pavelin məktublarında (Efeslilərə 5:22–24) açıq şəkildə yazılır: "Qadınlar Rəbbə itaət nəticəsində kimi, ərlərinə də itaət etsinlər." Pavel həmçinin qadınların məsciddə danışmasını qadağan etmişdi: "Qadınlar kilsədə sussunlar... Əgər bir şey əldə etmək istəsələr, evdə ər soruşsunlar" (1 Korinflilərə 14:34–35).
Yəhudilikdə qadının boşanma (get) hüququ yoxdur. Kişi boşanma kağızını (get) vermədiyi şəkildə qadın ərinə zəncirlənmiş qalır. Klassik yəhudi hüququnda qadının qazandığı hər şey ərinə aid hesab edilirdi.
Bu gün türk qadınının boşanma, miras və ədalətli hüququ min il dini mətnlərdən deyil, Konstitusiyamızın verdiyi dünyəvi azadlıqdan gəlir. Atalarımız "Xaqan və Xatun" deyərək yola çıxdı. Biz o yola, fars və ya başqa din adətləri ilə deyil, müasir hüquqla qayıtdıq. Dini inancınız fərqli olsa da, türklüyünüzü və hüququnuzu unutmayın.
Həsən Nağıyev, filosof
