Mənəviyyatdan uzaqlaşan Şüurun faciəsi

İnsan beyni kainatın ən mürəkkəb sistemlərindən biri hesab edilir. Milyardlarla sinir hüceyrəsinin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində yaranan şüur təkcə informasiyanı qəbul edən mexanizm deyil, həm də mənanı axtaran bir varlıqdır. Maraqlıdır ki, insan nə qədər çox öyrənirsə, bir o qədər də bilmədiklərinin sonsuzluğu qarşısında dayanır. Elmin inkişafı atomun parçalanmasını mümkün etdi, kosmosun sərhədlərini genişləndirdi, süni intellekt yaratdı, lakin hələ də insanın öz daxilindəki boşluğun səbəbini tam izah edə bilmədi. Psixologiyada belə bir fikir mövcuddur ki, insanın davranışlarını idarə edən əsas qüvvə onun şüurlu qərarları deyil, dərin qatlarda gizlənən daxili motivləridir. Fəlsəfə isə əsrlər boyu başqa bir sualın cavabını axtarıb: insan özünü tanımadan həqiqəti tanıya bilərmi? Bu iki yanaşmanın kəsişdiyi nöqtədə mühüm bir nəticə meydana çıxır: insanın ən böyük problemi dünyanı bilməməsi deyil, özünü unutmasıdır. Müasir dövr informasiyanın bolluq dövrüdür, lakin hikmətin bolluq dövrü deyil. İnsan heç vaxt indiki qədər xəbərlə qarşılaşmamışdı, amma heç vaxt bu qədər daxili sükuta ehtiyac duymamışdı. Paradoks ondadır ki, xarici aləm genişləndikcə daxili aləm daralır. İnsan uzaq məsafələri saniyələr içində qət edə bilir, lakin öz vicdanına çatmaq üçün bəzən bir ömür sərf edir. Əsl böhran iqtisadi və ya siyasi böhran deyil. Ən təhlükəli böhran mənəvi orientirlərin itirilməsidir. Çünki insan nəyi itirdiyini bilməyəndə onu axtarmır və axtarmadığı həqiqət zamanla onun həyatından tamamilə yox olur. İnsan həyatda qarşılaşdığı bütün maneələri xarici amillərlə əlaqələndirməyə meyllidir. Halbuki psixologiyanın göstərdiyi kimi, insanın ən böyük həbsxanası onun öz düşüncə sistemidir. İllərlə formalaşmış stereotiplər, dəyişmək qorxusu və mənəvi rahatlıq zonası görünməz divarlar yaradır. Müasir neyropsixoloji araşdırmalar göstərir ki, insan beyni təkrarlanan davranışları avtomatikləşdirərək enerji sərfiyyatını azaldır. Bu mexanizm bioloji baxımdan faydalıdır, lakin mənəvi inkişaf baxımından təhlükəlidir. Çünki avtomatlaşan həyat düşünməyən həyata çevrilir. İnsan bir müddətdən sonra yaşamaq üçün deyil, sadəcə mövcud olmaq üçün hərəkət edir. Oyanır, işləyir, qazanır, istehlak edir və yenidən eyni dövrü təkrarlayır. Bu mexaniki ritm zaman keçdikcə ruhun səsini boğur. Ən qəribəsi isə budur ki, insan öz həbsxanasını özü tikir və sonra onun qapısını başqalarının açmasını gözləyir.

Mənəviyyat insanın görünməyən sütunudur. Binanın möhkəmliyi təməlindən asılı olduğu kimi, insanın xarakteri də onun daxili dəyərlərindən asılıdır. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, maddi rifah müəyyən həddən sonra xoşbəxtliyi ciddi şəkildə artırmır. İnsan qısa müddətli həzzlərə alışır və daha çoxunu tələb etməyə başlayır. Bu proses "hedonik adaptasiya" adlandırılır. Nəticədə insan daim nəyinsə çatmadığını hiss edir. Mənəvi boşluq isə heç vaxt maddi vasitələrlə doldurulmur. Vicdanın susduğu yerdə sərvət sakitlik gətirmir. Şöhrət hörmət yaratmır. Hakimiyyət isə təhlükəsizlik hissini təmin etmir. Daxili aləmi zəngin olmayan insan xarici dünyanın ən zəngin adamı olsa belə, tənhalıq hissindən xilas ola bilmir. Psixologiyada "ekzistensial oyanış" anlayışı mövcuddur. İnsan həyatın faniliyini hiss etdiyi anlarda prioritetlərini yenidən qiymətləndirir. Adi günlərdə əhəmiyyətsiz görünən ailə, dostluq, mərhəmət və vicdan kimi anlayışlar təhlükə qarşısında ən böyük sərvətə çevrilir. Çünki insan təhlükə ilə üzləşəndə beynin müdafiə mexanizmləri zəifləyir və illərlə susdurulan suallar üzə çıxır:

Mən kiməm?

Nəyə xidmət edirəm?

Geridə nə qoyacağam?

Mənim yoxluğum dünyada nəyi dəyişəcək?

Bu sualların cavabı insanın peşəsində deyil, xarakterində gizlidir. Çünki cəmiyyətlər zənginləşdikcə rahatlıq artmış, rahatlıq artdıqca isə məsuliyyət hissi zəifləməyə başlamışdır. Dünyanın inkişafının paradoksu bundan ibarətdir ki, insan maddi aləmi fəth etdikcə mənəvi aləmdən uzaqlaşmaq təhlükəsi ilə üzləşir. Ən uzunömürlü sivilizasiyalar silahlarının gücü ilə deyil, əxlaqi sistemlərinin möhkəmliyi ilə ayaqda qalmışdır. Dəyərlər zəiflədikdə isə iqtisadi qüdrət belə onları qorumağa kifayət etməmişdir. Bu qanun yalnız cəmiyyətlərə deyil, fərdlərə də aiddir. Xarakteri zəifləyən insanın biliyi və imkanları onun xilasına çevrilmir. Vicdan yalnız yaxşı ilə pisi ayıran hiss deyil. O, insanın özünə qarşı dürüst ola bilmə qabiliyyətidir. Fəlsəfə elmində vicdan insanın daxili hakimidir vurğulanıb. Heç bir qanun onu tam əvəz edə bilməz. Xarici nəzarət olmayan yerdə davranışları müəyyən edən məhz vicdandır. Mənəvi baxışlarda insanın ən böyük mübarizəsinin öz daxilində baş verdiyi qəbul edilir. Xarici düşməni məğlub etmək asandır, daxildəki tamahı, qüruru və eqonu idarə etmək isə ömür boyu davam edən mübarizədir. İnsan özünü idarə etməyi bacarmırsa, sahib olduğu bütün azadlıqlar onu daha böyük əsarətə aparır.

Texnologiya insanın həyatını asanlaşdırdı, lakin ona niyə yaşadığını öyrətmədi. Sosial platformalar ünsiyyəti artırdı, amma səmimiyyəti artırmadı. İnformasiya çoxaldı, hikmət isə azaldı. İnsanların bir-birinə çıxışı sürətləndi, lakin öz daxili aləmlərinə çıxışı çətinləşdi. Müasir psixoloji problemlərin əhəmiyyətli hissəsi məna böhranı ilə əlaqələndirilir. İnsan yorğunluqdan deyil, məqsədsizlikdən tükənir. Məqsədini itirən insan isə hər yeni arzunu xoşbəxtlik hesab edir və hər əldə etdiyindən sonra yenidən boşluq hiss edir. İnsanlıq tarixində ən böyük sərmayə qızıl və ya neft olmayıb. Ən böyük sərmayə etibar olub. Etibar olmayan yerdə ailə dağılır, dostluq zəifləyir, cəmiyyət parçalanır və iqtisadi inkişaf belə davamlı olmur. Ədalət, mərhəmət, məsuliyyət və dürüstlük görünməz sərvətlərdir. Onlar statistik hesabatlarda görünməsələr də, bütün sosial sistemlərin əsasını təşkil edirlər. Mənəvi kapitalını itirən cəmiyyət maddi kapitalını da uzun müddət qoruya bilmir. İnsan kainatı öyrənməzdən əvvəl öz daxili kainatını öyrənməlidir. Daxili aləmini tanıyan insan hadisələrə reaksiya vermir, onları anlayır. O, qəzəbin arxasında qorxunu, tamahın arxasında boşluğu, nifrətin arxasında isə sevgisizliyi görə bilir. Bu baxış insanı başqalarını mühakimə etməkdən daha çox özünü hesaba çəkməyə sövq edir. Əsl inkişaf bilik toplamaq deyil, şəxsiyyətin kamilləşməsidir.

İnsan ömrü zamanın sonsuz axını qarşısında bir damla kimidir. Lakin həmin damlanın necə yaşanması onun əbədiyyətini müəyyən edir. Geridə qoyulan binalar köhnələcək, sərvətlər sahibini dəyişəcək, adlar unudulacaq, lakin insanın vicdanla etdiyi seçimlər görünməz şəkildə gələcək nəsillərin taleyinə təsir etməyə davam edəcək. Bəlkə də həyatın ən böyük sirri uzun yaşamaqda deyil, ayıq yaşamaqdadır. Çünki insan gözlərini açıq saxlayaraq da ömür boyu yuxuda qala bilər, yaxud bir anlıq daxili oyanışla bütün həyatını dəyişə bilər.

Hər gün dünya dəyişir, şəhərlər böyüyür, texnologiyalar yenilənir və sərhədlər genişlənir. Lakin bütün bu dəyişikliklərin içində cavabı dəyişməyən bir sual qalır: İnsan özünü itirmədən nə qədər irəli gedə bilər? Bu sualın cavabı heç bir kitabın son səhifəsində yazılmayıb. O cavab hər insanın vicdanında, gündəlik seçimlərində və səssiz qaldığı anlarda gizlidir. Həyatın həqiqi ölçüsü insanın neçə il yaşaması deyil, neçə dəfə özünü yenidən kəşf etməsidir. Çünki özünü tanıyan insan dünyanı başqa gözlə görür, dünyanı dəyişmək istəyən isə əvvəlcə öz daxilindəki qaranlığı işıqlandırmağın zəruriliyini anlayır. Və bəlkə də insanın ən böyük məsuliyyəti budur ki, zamanın səs-küyü içində öz ruhunun pıçıltısını itirməmək. Həmin pıçıltı susduğu gün insan həyatda qalır, amma yaşamağı unudur.