Iman yalnız eşitməkdən deyil
Aktual
09:33
Insana verilmiş ən böyük nemət nə gücdür, nə sərvətdir, nə də uzun ömür. Ən böyük nemət düşünmək qabiliyyətidir. Çünki məhz düşüncə insanı digər canlılardan ayırır. İnsan yalnız gördüyünü təkrarlamaq üçün deyil, gördüyünü anlamaq, sorğulamaq, qiymətləndirmək və daha yaxşısını yaratmaq üçün yaradılmışdır. Əgər insan yalnız eşitdiklərini dəyişmədən qəbul etsəydi, onda ağılın, vicdanın və idrakın mövcudluğunun nə mənası olardı? Bəzən cəmiyyətlərdə görünməz bir psixoloji zəncir formalaşır. İnsanlar bir davranışın niyə doğru olduğunu araşdırmırlar. Onun səbəbini soruşmurlar. Sadəcə uzun illər təkrar edildiyi üçün onu mübahisəsiz həqiqət hesab edirlər. Halbuki zamanın çoxluğu heç vaxt həqiqətin ölçüsü olmayıb. Bir fikir yüz il yaşaya bilər, amma yenə də yanlış ola bilər. Başqa bir fikir isə bu gün ortaya çıxar və sabah bütün dünyanın inkişafına istiqamət verər. Psixologiyada buna "konformizm" deyilir. İnsan çox vaxt həqiqəti deyil, çoxluğun qəbul etdiyini seçir. Məşhur alim Solomon Aşın apardığı təcrübələr bunu açıq şəkildə göstərmişdi. Təcrübədə iştirak edən insanlar gözləri ilə gördüklərinin yanlış olduğunu bildikləri halda, yalnız ətrafdakı insanların fikrinə uyğun görünmək üçün səhv cavabı seçirdilər. Bu təcrübə insan zehninin nə qədər asanlıqla sosial təzyiqə təslim ola bildiyini göstərdi. Deməli, insanın ən böyük mübarizəsi bəzən başqaları ilə deyil, öz qorxuları ilə olur. Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, bəşəriyyətin inkişafını təmin edən insanlar heç vaxt rahat düşüncə qəliblərinin içində yaşamayıblar. Onlar sual verməkdən qorxmayıblar. Hər böyük kəşf əvvəlcə etirazla qarşılanıb. Bir zamanlar Yerin Günəş ətrafında dövr etməsi fikri qəbul edilmirdi. Bu həqiqəti müdafiə edən alimlər təzyiqlərlə üzləşirdilər. Lakin həqiqət insanların onu qəbul edib-etməməsindən asılı olmayaraq həqiqət olaraq qalırdı. Dünyanın ən böyük imperiyaları belə yalnız xarici düşmənlərə görə süqut etməyiblər. Onların çoxu düşüncə durğunluğu səbəbindən zəifləyiblər. Yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşa bilməyən cəmiyyətlər əvvəlcə elmdə geridə qalıb, sonra iqtisadiyyatda zəifləyib, daha sonra isə siyasi güclərini itiriblər. Roma imperiyasından tutmuş Osmanlı dövlətinin son dövrlərinə qədər bunun çoxlu nümunələrini görmək mümkündür. Dəyişən dünyaya eyni düşüncə ilə cavab vermək mümkün olmur. Sokrat insanlara hazır cavablar vermirdi. O, suallar verirdi. Çünki bilirdi ki, insan öz ağlı ilə tapdığı həqiqəti heç vaxt unutmur. Onun məşhur fikirlərindən biri belə idi: "Sorğulanmamış həyat yaşamağa dəyməz." Bu cümlə min illər keçməsinə baxmayaraq hələ də aktuallığını qoruyur. Çünki inkişafın başlanğıcı sualdır. Sual vermək cəsarətdir. Düşünmək isə azadlığın ilk addımıdır. İslam dini də kor-koranə təqlidi deyil, düşünməyi təşviq edir. Qurani-Kərimdə dəfələrlə "Məgər düşünmürsünüz?", "Məgər ağıl işlətmirsiniz?", "Məgər ibrət almırsınız?" kimi suallar insanlara ünvanlanır. Allah insanı yalnız itaət edən deyil, həm də dərk edən bir varlıq kimi yaratmışdır. Quranda təbiət hadisələri, kainatın nizamı, gecə ilə gündüzün dəyişməsi, insanın yaradılışı üzərində düşünmək tövsiyə olunur. Çünki iman yalnız eşitməkdən deyil, dərk etməkdən güc alanda möhkəm olur. İslam tarixində böyük alimlər də bunu öz həyatları ilə sübut ediblər. İbn Sina, Əl-Biruni, Əl-Xarəzmi kimi dahilər yalnız əvvəlkilərin yazdıqlarını təkrarlamaqla kifayətlənmədilər. Onlar müşahidə etdilər, araşdırdılar, səhvləri düzəltdilər və yeni biliklər yaratdılar. Əgər onlar yalnız köhnə fikirləri dəyişmədən qəbul etsəydilər, dünya elmi bugünkü səviyyəsinə çata bilməzdi. Psixoloqlar bildirirlər ki, insan beyni tanış olanı təhlükəsiz hesab etməyə meyllidir. Dəyişiklik isə qeyri-müəyyənlik yaratdığı üçün çoxlarını qorxudur. Buna görə də insanlar bəzən doğru olanı deyil, sadəcə öyrəşdikləri yolu seçirlər. Lakin inkişaf rahatlıq zonasından kənarda başlayır. Körpə yeriməyi yüzlərlə dəfə yıxıldıqdan sonra öyrənir. Elm minlərlə uğursuz təcrübədən sonra böyük kəşflərə çatır. Cəmiyyətlər də səhvlərini etiraf edib onları düzəltdikdə yüksəlirlər. Ən təhlükəli zəncir dəmirdən hazırlanan zəncir deyil. Ən təhlükəli zəncir insanın zehnində qurulan görünməz zəncirdir. O zəncir insana "sual vermə", "araşdırma", "fərqli düşünmə", "hamı necə edirsə, sən də elə et" deyə pıçıldayır. Belə düşüncə insanın potensialını öldürür. Çünki yaradıcı düşüncə həmişə cəsarətlə başlayır.
Bu gün istifadə etdiyimiz telefonlar, internet, müasir tibb, süni intellekt, peyk rabitəsi və saysız-hesabsız texnoloji yeniliklər bir vaxtlar mümkünsüz hesab olunurdu. Əgər insanlar yalnız köhnə təsəvvürlərlə yaşasaydılar, bəşəriyyət hələ də qaranlıq dövrlərin sərhədlərini aşa bilməzdi. Bütün böyük dəyişikliklər əvvəlcə bir insanın zehnində doğulan kiçik bir sualla başlamışdır: "Bunu daha yaxşı etmək mümkün deyilmi?" Keçmiş bizim müəllimimizdir, amma gələcəyimizin memarı deyil. Ondan öyrənmək lazımdır, ona əsir olmaq yox. Ənənələr insanı mənəvi köklərinə bağladıqda qiymətlidir; insanın düşüncəsini zəncirlədikdə isə inkişafın qarşısında maneəyə çevrilə bilər. Dəyərləri qorumaqla köhnəlmiş yanaşmaları ayırd etməyi bacaran cəmiyyətlər həm kimliyini saxlayır, həm də gələcəyi qururlar. Unutmayın ki, Allah insana ağıl vermişdirsə, ondan istifadə etməmək həmin nemətə qarşı biganəlikdir. İnsan başqasının düşüncəsini kor-koranə daşımaq üçün deyil, həqiqəti vicdanı, ağlı və biliyi ilə axtarmaq üçün yaşayır. Çünki gələcəyi dəyişənlər keçmişi inkar edənlər deyil, keçmişdən öyrənərək onu daha yüksək mərhələyə daşımağı bacaran insanlardır. Həqiqi hörmət keçmişi olduğu kimi təkrarlamaq deyil, onun bizə buraxdığı hikməti anlayıb, onu zamanın tələbləri ilə birləşdirərək daha ədalətli, daha savadlı və daha şərəfli bir gələcək qurmaqdır.
