İnsan nə qədər böyüyür, ağlı nə qədər kiçilir?
Aktual
09:48
Bəzən insanın daxilində elə bir ziddiyyət yaranır ki, o, özünü nə qədər böyük hesab edirsə, həqiqətdən bir o qədər uzaq düşür. Öz düşüncəsini dünyanın mərkəzinə yerləşdirir, öz qənaətlərini dəyişməz həqiqət kimi qəbul edir, başqalarının fikirlərini isə dinləməyə belə ehtiyac duymur. Onun üçün yanılmaq mümkün deyil, çünki öz gözündə artıq bütün sualların cavabını tapmışdır. Halbuki insanın ən böyük yanılğılarından biri cavabları bilməməsi deyil, sual verməyə ehtiyacı qalmadığını düşünməsidir. Çünki düşüncə inkişaf etdikcə insan qarşısında yeni suallar açılır, bilik artdıqca bilinməyənlərin sərhədi genişlənir, həqiqətə yaxınlaşdıqca isə insan öz qənaətlərinin nə qədər məhdud olduğunu daha aydın görür. Əslində, insanın intellektual səviyyəsini müəyyən edən onun nə qədər məlumat sahibi olması ilə yanaşı, həmin məlumatı necə dəyərləndirməsi, öz düşüncəsini nə dərəcədə sorğulaması və yanlışları qarşısında nə qədər dürüst davranmasıdır. İnsan xarakterinin ən qəribə tərəflərindən biri budur ki, bəzən ən az araşdıran adam ən qəti hökmləri verir, ən az düşünən adam ən çox mübahisə edir, özünü ən az tanıyan adam isə başqalarının xarakteri haqqında ən böyük iddialarla çıxış edir. Belə insanlar öz düşüncələrinin məhdudluğunu görmək əvəzinə, başqalarının düşüncələrini mühakimə etməyə üstünlük verirlər. Başqasının bir səhvini saatlarla müzakirə edir, lakin özlərinin illərlə təkrarladıqları yanlışları görməzlikdən gəlirlər. Başqasından dürüstlük tələb edir, amma öz maraqları naminə həqiqəti gizlətməkdən çəkinmirlər. Ədalətdən danışır, lakin həmin ədalət özlərinə sərf etmədikdə prinsiplərini unudurlar. Hörmət istəyir, amma fərqli düşünən insanın ləyaqətinə hörmət etməyi bacarmırlar. Beləliklə, insan özünə münasibətdə bəhanələrə, başqalarına münasibətdə isə hökmlərə sığınır. Məhz bu ziddiyyət insanın özünü tanımasının nə qədər çətin olduğunu göstərir. Bilməmək insanın təbii məhdudiyyətidir. Heç bir insan bütün elmləri, bütün fəlsəfi sualları və həyatın bütün sirlərini eyni dərəcədə anlaya bilməz. Hər bir insanın biliyinin sərhədləri var. Lakin insanı inkişafdan saxlayan çox vaxt həmin sərhədlərin mövcudluğu deyil, onların olduğunu qəbul etmək istəməməsidir. Bilmədiyini etiraf edən insan öyrənməyə başlayır, səhvini görən insan onu düzəltmək imkanı qazanır, düşüncəsinin natamam olduğunu anlayan insan isə yeni həqiqətlərə qapı açır. Ancaq özünü hər şeyi bilən hesab edən insan üçün öyrənmək ehtiyacı getdikcə azalır. O, artıq həqiqəti axtarmır, özünü haqlı çıxarmağın yollarını axtarır. Onun üçün mübahisənin məqsədi məsələnin mahiyyətini anlamaq deyil, qarşı tərəfi susdurmaqdır. Çünki bəzi insanlar həqiqətin üzə çıxmasından daha çox, özlərinin haqlı görünməsində maraqlıdırlar. 1999-cu ildə psixoloqlar Castin Kruger və Devid Danninq müəyyən sahələrdə bacarığı zəif olan insanların bəzən öz qabiliyyətlərini qiymətləndirməkdə də çətinlik çəkdiyini araşdırıblar. Bu araşdırmalar sonradan Dunning–Kruger effekti adı ilə tanınıb. Həmin anlayışı hər səhv edən və ya özünə inanan insana aid etmək düzgün olmasa da, burada mühüm bir sual ortaya çıxır: insan öz səhvini müəyyənləşdirmək üçün lazım olan biliyə də sahib deyilsə, həmin səhvi necə görə bilər? İnsan bəzən yalnız yanlış nəticəyə gəlmir, həm də öz nəticəsinin yanlış ola biləcəyini yoxlamaq qabiliyyətini yetərincə inkişaf etdirmir. Öz fikrinə əmin olduğu üçün onu araşdırmağa ehtiyac duymur, araşdırmadığı üçün isə həmin əminliyin nə qədər əsaslı olduğunu bilmir. Beləliklə, əminlik biliklə qarışdırılır, özünəinam isə həqiqətin sübutu kimi qəbul edilir. Halbuki insanın bir fikri qətiyyətlə müdafiə etməsi həmin fikrin doğru olduğunu göstərmir. Məhz buna görə də insanın özünə verə biləcəyi ən vacib suallardan biri budur: Bəs mən yanılıramsa? Bu sual sizə zahirən sadə görünsə də, insanın düşüncəsində ciddi dəyişiklik yarada bilər. Çünki bu sualı səmimi şəkildə verən insan özünü müdafiə etməkdən əvvəl həqiqəti araşdırmağa başlayır. O, öz fikrinin əleyhinə olan dəlilləri də dinləyir, fərqli yanaşmaların səbəblərini anlamağa çalışır və lazım gəldikdə əvvəlki qənaətlərini dəyişməkdən çəkinmir. Bu zəiflik deyil, intellektual yetkinlik əlamətidir. Fikrini dəyişmək həmişə iradəsizlik demək deyil, bəzən insanın yeni məlumatlar qarşısında özünü yeniləməsi onun düşüncə azadlığını göstərir. Əslində insanın müdrikliyi heç vaxt yanılmamasında deyil, yanıldığını anladıqda özünü aldatmamasındadır. Təkəbbür isə bu inkişafın qarşısında dayanan ən böyük maneələrdən biridir. İnsan özünə hörmət etməklə özünü başqalarından üstün tutmağı bir-birinə qarışdırmamalıdır. Özünəinam insanın öz dəyərini bilməsidir, təkəbbür isə öz dəyərini başqalarının dəyərsizliyi üzərində qurmağa çalışmasıdır. Özünəinamlı insan başqasının uğurunu təhlükə kimi görmür, fərqli düşüncədən qorxmur, tənqidi dinləyə bilir. Təkəbbürlü insan isə bəzən ən kiçik iradı belə özünə qarşı hücum kimi qəbul edir. Çünki o, yalnız fikrini deyil, özünün yanılmaz olması haqqında yaratdığı təsəvvürü də qorumağa çalışır. Belə bir insan səhvini etiraf etdikdə nüfuzunu itirəcəyini düşünür, halbuki səhvini etiraf etməmək onun inkişaf imkanını məhdudlaşdırır. İnsan öz yanlışlarını gizlətmək üçün nə qədər çox enerji sərf edirsə, onları düzəltmək üçün bir o qədər az imkan saxlayır.
Cəmiyyətimizdə yaşlılara hörmət mühüm dəyərdir və bu hörmət qorunmalıdır. Lakin yaşla müdrikliyin, təcrübə ilə həqiqətin, vəzifə ilə intellektual üstünlüyün eyni olmadığını da anlamaq lazımdır. İnsan uzun illər yaşaya, müxtəlif hadisələrlə qarşılaşa və çoxlu təcrübə toplaya bilər. Ancaq həmin təcrübədən nəticə çıxarmırsa, eyni səhvləri illərlə təkrarlaya bilər. Təcrübə yalnız insan onu təhlil etdikdə və davranışını dəyişmək üçün istifadə etdikdə müdrikliyə çevrilir. Əks halda, illər insanın düşüncəsini genişləndirmək əvəzinə, onu köhnə qənaətlərinə daha möhkəm bağlaya bilər. Elə insanlar var ki, gənc yaşlarında belə özünü dərk etmək, başqalarını anlamaq və səhvlərini qəbul etmək baxımından yetkinlik nümayiş etdirirlər. Elələri də var ki, ömrünün böyük hissəsini yaşasa da, öz düşüncəsini sorğulamağı bacarmır. Deməli, insanın neçə il yaşaması qədər, həmin illərdə nə öyrəndiyi, hansı yanlışlarını düzəltdiyi və hansı həqiqətləri qəbul etməyə cəsarət göstərdiyi də əhəmiyyətlidir. Qədim yunan filosofu Sokratın məhkəməsi bu baxımdan fəlsəfə tarixinin ən düşündürücü hadisələrindən biridir. Platonun «Apologiya» əsərində təsvir edilən prosesdə Sokrat öz düşüncələrinə görə ittihamlarla üzləşir və ölüm hökmünə məhkum edilir. Bu hadisənin mürəkkəb ictimai və siyasi səbəbləri olsa da, onun fəlsəfi irsi bu gün də mühüm bir sualı gündəmə gətirir: çoxluğun qəbul etdiyi fikir mütləq həqiqətdirmi? Cəmiyyətin geniş şəkildə qəbul etdiyi qənaət də yanlış ola bilər, azlıqda qalan insanın fikri də. Həqiqətin ölçüsü kimin daha çox tərəfdarının olması və ya kimin daha yüksək səslə danışması deyil, irəli sürülən fikrin hansı dəlillərlə əsaslandırılmasıdır. Bununla yanaşı, azlıqda qalmaq da insanı avtomatik olaraq haqlı etmir. Həqiqi düşüncə hər iki ehtimalı araşdırmaq, fikirləri sübutlarla yoxlamaq və şəxsi qüruru həqiqətin qarşısına çıxarmamaqdır. Sokratın fəlsəfi yanaşmasında insanın öz biliyini sorğulaması xüsusi yer tutur. Onun haqqında Platonun əsərlərində qorunub saxlanılan düşüncələrdən çıxan mühüm nəticə budur ki, insan bilmədiyi şeyləri bildiyini zənn etdikdə həqiqətə yaxınlaşmaq imkanını itirə bilər. Sokratik sualvermə insanların qətiyyətlə müdafiə etdikləri fikirlərin əsaslarını yoxlamağa yönəlirdi. Bu yanaşma bu gün də aktualdır. Çünki insan bəzən bir anlayış haqqında çox danışdığına görə onu dərindən anladığını düşünür. Ədalətdən danışır, amma ədaləti özünə tətbiq etmir. Dürüstlüyü müdafiə edir, amma səhvini gizlədir. Azad düşüncəni yüksək qiymətləndirir, amma başqasının fərqli düşünmək hüququnu qəbul etmir. Bu zaman insanın sözləri ilə davranışları arasında uçurum yaranır. Fəlsəfə isə insana yalnız nə düşündüyünü deyil, niyə belə düşündüyünü, fikrini nəyə əsaslandırdığını və hansı şərtlərdə onu dəyişməyə hazır olacağını da soruşmağı öyrədir. Qurani-Kərimin İsra surəsinin 37-ci ayəsində insanın yer üzündə təkəbbürlə davranması qınanır, Loğman surəsinin 18-ci ayəsində isə insanlara qarşı lovğalanmaqdan və özünü üstün tutmaqdan çəkindirən nəsihət verilir. Bu mənəvi yanaşmanın mahiyyəti insanın sahib olduğu imkanları, biliyi və mövqeyi başqalarını alçaltmaq üçün əsas saymamasıdır. Çünki insanın biliyi artdıqca məsuliyyəti də artmalıdır. Əgər insan ədalətdən danışırsa, həmin ədaləti özünə sərf etmədikdə də qorumağa çalışmalıdır. Dürüstlük tələb edirsə, öz yanlışını gizlətməməlidir. Hörmət istəyirsə, fərqli düşünən insanın ləyaqətini də qorumalıdır. Əks halda, mənəvi dəyərlər insanın həyatına istiqamət verən prinsiplər olmaqdan çıxaraq başqalarını mühakimə etmək üçün istifadə edilən sözlərə çevrilir. İnsanın mənəvi səviyyəsi yalnız hansı fikirlərə inandığı ilə deyil, həmin inancların davranışlarında necə təzahür etməsi ilə də bağlıdır. Dini ifadələr işlətmək insanı avtomatik olaraq ədalətli, fəlsəfi fikirlər söyləmək isə mütləq müdrik etmir. İnsan öz düşüncəsini gündəlik həyatında tətbiq etməyi bacarmalıdır. Başqasına mərhəmət tövsiyə edib özünün mərhəmətsiz davranması, dürüstlük tələb edib özü yalan danışması, təvazökarlıqdan danışıb başqalarını alçaltması onun sözləri ilə əməlləri arasında ziddiyyət yaradır. Həqiqi mənəviyyat insanın yalnız başqalarına verdiyi nəsihətlərdə deyil, öz davranışına tətbiq etdiyi prinsiplərdə üzə çıxır. Öz qüsurlarını görmədən başqalarının mənəvi səviyyəsi haqqında qəti hökmlər vermək insanın özünü tanımaqdan nə qədər uzaq düşə biləcəyini göstərir. Bəs insan başqasını niyə kiçiltməyə çalışır? Bunun səbəbləri müxtəlif ola bilər. Bəzən rəqabət, qısqanclıq, özünəinamın zəifliyi, bəzən də öyrənilmiş davranış formaları insanın başqalarına münasibətinə təsir göstərir. Lakin başqasını alçaldan hər insanın daxilən özünə inamsız olduğunu iddia etmək düzgün olmaz. İnsan davranışını konkret şəraitdən kənarda qiymətləndirmək və onun psixoloji səbəbləri haqqında qəti hökm vermək olmaz. Bununla belə, bir həqiqət aydındır: başqasını davamlı şəkildə alçaltmaq sağlam fikir mübadiləsinə mane olur, münasibətlərdə etimadı zəiflədir və qarşılıqlı hörməti zədələyir. Həqiqətən güclü insan öz mövqeyini müdafiə etmək üçün qarşısındakının ləyaqətini tapdalamağa ehtiyac duymur. O, fikrini arqumentlərlə əsaslandırır, qarşı tərəfin sözlərini dinləyir və razılaşmadığı fikri belə təhqir etmədən müzakirə etməyi bacarır. Çünki onun məqsədi insanı məğlub etmək deyil, məsələnin mahiyyətini anlamaqdır. Burada başqa bir vacib məqam da var: insanın sadə olması ilə düşüncəsiz olması, formal təhsilinin azlığı ilə müdriklikdən uzaq olması eyni anlayışlar deyil. Təhsili olmayan bir insan həyat təcrübəsi, vicdanı, müşahidə qabiliyyəti və sağlam mühakiməsi ilə böyük müdriklik nümayiş etdirə bilər. Eyni zamanda, yüksək təhsil almış insan öz biliyindən təkəbbürlə istifadə edə, başqalarının fikirlərini alçalda və öz maraqlarını həqiqətdən üstün tuta bilər. Diplom insanın müəyyən təhsil aldığını göstərir, lakin onun bütün məsələlərdə doğru düşündüyünə zəmanət vermir. Bilik, təhsil, əxlaq və müdriklik bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni şey deyil. İnsan çox məlumatlı ola bilər, amma özünü idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər. İnsan müəyyən sahədə mütəxəssis ola bilər, lakin başqa sahələrdə bilmədiklərini qəbul etməyə ehtiyac duya bilər. Əsl yetkinlik insanın öz bilik sahəsini tanıması və həmin sərhədlərdən kənarda da öyrənməyə açıq qalmasıdır. Bilik artdıqca insanın məsuliyyəti də artır. Məlumatlı olmaqla müdrik olmaq arasında fərq var. Məlumatlı insan müəyyən faktları bilir, müdrik insan isə həmin faktların hansı şəraitdə tətbiq ediləcəyini, hansı məhdudiyyətlərə malik olduğunu və hansı nəticələr doğura biləcəyini nəzərə almağa çalışır. Bir insan başqasının səhvini dəqiq müəyyən edə bilər. Lakin həmin səhvi hansı məqsədlə dilə gətirir? Problemi həll etmək üçünmü, yoxsa qarşı tərəfi utandırmaq üçünmü? Düzəliş etmək istəyirmi, yoxsa özünü üstün göstərmək? Eyni bilik fərqli niyyətlərlə istifadə edildikdə tamamilə fərqli nəticələr yarada bilər. Buna görə də intellektual inkişafla yanaşı, empatiya, vicdan, özünüidarə və məsuliyyət hissi də əhəmiyyətlidir. Ağıl insana düşünmək imkanı verir, lakin həmin düşüncənin hansı məqsədə xidmət edəcəyini yalnız bilik müəyyən etmir. İnsanın düşüncəsini məhdudlaşdıran başqa bir amil də öz qənaətlərinə həddindən artıq bağlanmasıdır. Bəzən insan bir fikri illərlə müdafiə etdiyi üçün onu dəyişməyi özünə qarşı xəyanət kimi qəbul edir. Halbuki insanın fikri onun dəyişməz kimliyi deyil. Yeni məlumatlar, daha güclü dəlillər və fərqli təcrübələr qarşısında düşüncəni yeniləmək inkişafın təbii hissəsidir. Prinsipiallıqla inadkarlıq arasında fərq var. Prinsipial insan əsas dəyərlərini qoruyur, lakin faktları nəzərə alır. İnadkar insan isə faktlar dəyişsə belə, mövqeyini dəyişməmək üçün bəhanələr axtarır. Müstəqil düşünən insan öz qərarını əsaslandırmağa çalışır, düşüncəsinin əsirinə çevrilən insan isə yalnız əvvəlki qənaətlərini qorumağa çalışır. Beləliklə, insan azad düşüncə sahibi olduğunu zənn etdiyi halda, əslində özünün yaratdığı düşüncə qəfəsinin içində yaşaya bilər.
İnsanlar özünü yalnız başqaları ilə müqayisə etdikdə həmişə özündən üstün və özündən aşağı hesab etdiyi insanlar tapacaq. Özündən üstün gördüyü şəxslərə baxaraq narahatlıq keçirə, özündən aşağı hesab etdiklərinə baxaraq əsassız üstünlük hissinə qapıla bilər. Daha sağlam yanaşma insanın öz inkişafını əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisə etməsidir. Dünən bilmədiyini bu gün öyrənibmi?, Dünən müdafiə etdiyi yanlış fikri bu gün düzəldə bilibmi?, Dünən tənqid qarşısında dərhal müdafiəyə keçirdisə, bu gün tənqidin əsaslı tərəflərini araşdırmağı bacarırmı?, Başqasının uğuruna qısqanclıqla yanaşırdısa, indi həmin uğurdan öyrənməyə çalışırmı? Bu suallar insanın özünü daha dürüst qiymətləndirməsinə kömək edir. Məqsəd hamıdan üstün olmaq deyil, dünənki düşüncədən daha yetkin, dünənki davranışdan daha məsuliyyətli olmaqdır. İnsanlar haqqında hökm vermək asandır. Bir səhvini görüb onun bütün xarakterini müəyyənləşdirmək, bir cümləsini eşidib düşüncə səviyyəsi haqqında qəti nəticə çıxarmaq, bir davranışına əsasən bütün şəxsiyyətini qiymətləndirmək asandır. Çətin olan insanı anlamağa çalışmaq, davranışının səbəblərini araşdırmaq və eyni zamanda yanlış davranışa qarşı aydın mövqe saxlamaqdır. Heç kim bütün məsələlərdə müdrik deyil, heç kim bütün səhvlərdən sığortalanmayıb. İnsan olmağın bir hissəsi də öz məhdudiyyətlərini qəbul etməkdir. Lakin insan həmin məhdudiyyətləri dərk etdikdə inkişaf üçün imkan qazanır, onları inkar etdikdə isə özünü olduğundan artıq hesab etmək təhlükəsi ilə üzləşir. İnsanın zahiri böyüklüyü ilə daxili aləminin böyüklüyü arasında həmişə uyğunluq olmur. Yaş, vəzifə, sərvət, şöhrət və təhsil insana müəyyən imkanlar qazandıra bilər, lakin bunların heç biri avtomatik olaraq müdriklik yaratmır. İnsanın həqiqi səviyyəsi özünü necə təqdim etməsində deyil, həqiqət qarşısında necə davrandığında, başqalarının fikirlərini necə dinlədiyində və öz yanlışları ilə necə üzləşdiyində üzə çıxır. Bəzən insan bütün ömrünü başqalarının nöqsanlarını saymaqla keçirir, amma bir dəfə də olsun öz daxilindəki ziddiyyətləri ciddi şəkildə araşdırmır. Başqalarının nə qədər az bildiyini sübut etməyə çalışır, lakin öz biliyinin sərhədlərini görmək istəmir. Belə insanın ən böyük itkisi başqalarının gözündə nüfuzunu itirməsi deyil, özünü inkişaf etdirmək imkanını əldən verməsidir. Çünki insanın ən böyük məğlubiyyəti səhv etmək deyil, səhvini müdafiə etmək naminə həqiqətdən imtina etməkdir. Ən böyük zəifliyi bilməmək deyil, bilmədiyini öyrənməkdən utanmaqdır. Ən böyük təkəbbürü özünü sevmək deyil, özünü böyük göstərmək üçün başqalarını kiçiltməyə ehtiyac duymaqdır. Həqiqi müdriklik isə insanın hər suala cavab verməsində deyil, bilmədiyi suallar qarşısında dürüst qala bilməsində, hər mübahisədə qalib gəlməsində deyil, həqiqət qarşısında öz mövqeyini yenidən nəzərdən keçirə bilməsindədir. İndi isə hər bir insanın özünə verməli olduğu suallar var: Mən həqiqəti axtarıram, yoxsa yalnız özümü haqlı çıxarmağa çalışıram?, Başqalarının səhvlərini düzəltmək istəyirəm, yoxsa onların səhvlərindən özümə üstünlük yaratmağa çalışıram?, Mənim düşüncəm yeni dəlillər qarşısında dəyişə biləcək qədər azaddırmı, yoxsa öz qənaətlərimin əsirinə çevrilmişəm?, İllər keçdikcə həqiqətən müdrikləşirəm, yoxsa sadəcə öz yanlışlarıma daha möhkəm bağlanıram? Bu sualların cavabı insanın başqalarına verdiyi qiymətdən daha çox, özünə verdiyi qiymətin nə qədər əsaslı olduğunu göstərə bilər. Çünki insanın ən böyük sınağı başqalarının nə qədər az bildiyini müəyyən etmək deyil, öz biliyinin sərhədlərini tanımaqdır. Ən böyük intellektual cəsarəti hər kəsə qarşı çıxmaq deyil, dəlillər qarşısında öz fikrini yenidən nəzərdən keçirməkdir. Ən böyük mənəvi qələbəsi başqasını alçaltmaq deyil, özündə alçaldıcı davranışlara səbəb olan təkəbbürü cilovlamaqdır. İnsan özünü böyük hesab etməklə böyümür; o, yalnız özünü sorğulamağı, həqiqəti dinləməyi və öyrənməkdən utanmamağı bacardıqca düşüncəsini böyüdür. Bəzən insan özünü hamıdan üstün hesab etdiyi üçün heç kimdən öyrənə bilmir, heç kimdən öyrənə bilmədiyi üçün isə dəyişmədən qalır. O, özünü inkişaf etmiş hesab edir, halbuki inkişafın ən mühüm şərtindən — özünü sorğulamaq cəsarətindən — uzaq düşür. İnsanı həqiqətən kiçildən onun bilmədikləri deyil, bilmədiklərini öyrənməkdən imtina etməsidir. Çünki bilmədiyini qəbul edən insanın qarşısında yeni üfüqlər açılır, özünü hər şeyi bilən hesab edən insan isə öz düşüncəsinin sərhədlərini dünyanın sərhədləri ilə səhv sala bilər.
Həsən Nağıyev, filosof
