Təvazökarlıq öz dəyərini inkar etmək deyil...
Aktual
09:41
İnsan bəzən bilmədiklərinə görə deyil, bildiyini zənn etdiyi yanlışlara görə həqiqətdən uzaq düşür. Elə bir məqam gəlir ki, insan öz düşüncələrini sorğulamağı dayandırır, şəxsi qənaətlərini dəyişməz həqiqət kimi qəbul edir və fərqli fikirlərlə qarşılaşanda onları anlamaq əvəzinə rədd etməyə başlayır. Artıq onun üçün həqiqəti tapmaq deyil, özünü haqlı çıxarmaq vacib olur. O, müzakirəyə öyrənmək üçün deyil, qalib gəlmək üçün qoşulur; qarşısındakını dinləmək əvəzinə cavab verməyə tələsir, səhvini anlamağa çalışmaq əvəzinə onu müdafiə etmək üçün bəhanələr axtarır. Beləcə, insan düşüncəsinin sahibi olmaqdan çıxaraq öz qənaətlərinin əsirinə çevrilir. Ən qəribəsi isə budur ki, belə insanlar çox vaxt özlərini digərlərindən daha ağıllı, daha məlumatlı və daha uzaqgörən hesab edirlər. Onlar başqalarının nöqsanlarını asanlıqla görür, hər kəsin səhvini təhlil edir, başqalarına həyat dərsi verməyə çalışırlar. Lakin söhbət öz davranışlarına, düşüncələrinə və yanlışlarına gəldikdə, sanki gözəgörünməz bir pərdə yaranır. Başqalarının çatışmazlıqlarını böyüdür, öz çatışmazlıqlarını isə görməməyə çalışırlar. Çünki insanın özünü aldatması bəzən başqasını aldatmasından daha asan, nəticələri isə daha ağır olur. Əslində, insanın düşüncə dünyasını məhdudlaşdıran ən ciddi amillərdən biri bilməmək deyil, bilmədiyini qəbul etməməkdir. Bilməyən insan öyrənə bilər, yanılan insan səhvini düzəldə bilər, sual verən insan cavab axtara bilər. Ancaq özünü artıq hər şeyi bilən hesab edən adam öyrənməyə ehtiyac duymur. O, öz zehnində elə bir dünya qurur ki, həmin dünyada onun fikirləri doğru, başqalarının fikirləri isə əhəmiyyətsiz görünür. Beləliklə, insanın inkişafına mane olan amil sadəcə məlumat çatışmazlığı deyil, özünə qarşı dürüst olmaq bacarığının zəifləməsidir. Çünki həqiqi inkişaf insanın özünü mükəmməl hesab etdiyi yerdə deyil, çatışmazlıqlarını görməyə başladığı nöqtədə başlayır. İnsan özünü tanımaqda nə üçün bu qədər çətinlik çəkir? Çünki başqasının səhvini görmək üçün bəzən bircə an kifayət edir, öz səhvini qəbul etmək üçün isə insanın qürurunu kənara qoyması tələb olunur. Başqasının yanlışını tənqid etmək insana üstünlük hissi verə bilər, lakin öz yanlışını etiraf etmək onun daxili dünyası ilə üzləşməsini tələb edir. İnsan özünü yaxşı, ağıllı və haqlı biri kimi görmək istəyir. Bu təsəvvürə zidd olan faktlarla qarşılaşdıqda isə bəzən həmin faktları araşdırmaq əvəzinə özünü müdafiə etməyə başlayır. Beləliklə, düşüncə həqiqəti tapmaq vasitəsi olmaqdan çıxaraq insanın özünə bəraət qazandırmaq alətinə çevrilir. Psixologiyada insanın öz bilik və bacarıqlarını olduğundan artıq qiymətləndirməsi ilə bağlı maraqlı araşdırmalar mövcuddur. Psixoloqlar Devid Danninq və Castin Kruger 1999-cu ildə apardıqları tədqiqatlarda müəyyən sahələrdə zəif nəticə göstərən insanların öz bacarıqlarını düzgün qiymətləndirməkdə çətinlik çəkə bildiklərini araşdırıblar. Sonradan Dunning–Kruger effekti adlandırılan bu hadisə göstərir ki, bəzi hallarda insanın müəyyən sahədəki bilik çatışmazlığı onun öz səhvlərini tanımasını da çətinləşdirə bilər. Başqa sözlə, insan bəzən nəyi bilmədiyini müəyyənləşdirmək üçün də əlavə biliyə ehtiyac duyur. Lakin bu elmi anlayış hər özünəinamlı insanın məlumatsız olması demək deyil; əsas məsələ insanın öz imkanlarını nə dərəcədə obyektiv qiymətləndirə bilməsidir. Bu araşdırmaların düşündürücü tərəfi ondan ibarətdir ki, insanın özünə əmin olması onun mütləq haqlı olduğunu göstərmir. Bəzən ən qətiyyətli səslə danışan adam belə, öz fikrinin zəif tərəflərini görməyə bilər. Digər tərəfdən, həqiqətən məlumatlı insan da hər zaman doğru qərar vermir. Buna görə də insanın biliyini yalnız danışığının əminliyi ilə deyil, söylədiklərinin əsasları, arqumentləri və sübutları ilə qiymətləndirmək lazımdır. Bilik artdıqca insanın daha təvazökar olmasının səbəbi də məhz burada gizlənir. İnsan müəyyən bir sahəni dərindən öyrəndikcə həmin sahənin nə qədər mürəkkəb olduğunu daha yaxşı anlayır. Əvvəllər asan görünən sualların əslində nə qədər çətin olduğunu, sadə hesab etdiyi hadisələrin arxasında nə qədər çox səbəb dayandığını görür. Astronomiya ilə maraqlanan insan kainat haqqında məlumat topladıqca, tarix araşdıran insan hadisələrin müxtəlif səbəblərini öyrəndikcə, psixologiyanı anlamağa çalışan insan insan davranışlarının mürəkkəbliyini gördükcə öz biliyinin sərhədlərini daha aydın dərk edə bilər. Həqiqi bilik insana yalnız cavablar vermir, həm də yeni suallar yaradır. İnsan nə qədər çox öyrənirsə, hələ öyrənməli olduğu məsələlərin miqyasını da bir o qədər yaxşı görə bilir. Buna görə də özünü hər şeyin bilicisi hesab edən insanla daim öyrənməyə çalışan insan arasında böyük fərq var. Birincisi biliyini nümayiş etdirməyə, ikincisi isə onu artırmağa çalışır. Fəlsəfə də bu məsələyə xüsusi diqqət yetirən mütəfəkkirlərdən biri Sokrat olmuşdur. Platonun «Sokratın müdafiəsi» əsərində təsvir edilən söhbətlərdə Sokrat insanların özlərini müdrik hesab etdikləri məsələləri suallar vasitəsilə araşdırır və onların düşüncələrindəki ziddiyyətləri üzə çıxarmağa çalışırdı. Onun fəlsəfi yanaşmasının əhəmiyyəti hər suala hazır cavab verməsində deyil, insanları öz qənaətlərini sorğulamağa sövq etməsində idi. Sokratın adı ilə bağlı olan bu fəlsəfi ənənə bizə mühüm bir həqiqəti xatırladır: insanın müdrikliyə doğru ilk addımlarından biri öz biliyinin sərhədlərini tanımasıdır. Çünki bilmədiyini anlayan insan öyrənməyə başlayır, bilmədiyi halda hər şeyi bildiyinə inanan insan isə öyrənmək ehtiyacını hiss etmir. Bəzən insanı həqiqətdən uzaqlaşdıran onun məlumatsızlığı deyil, öz düşüncəsinə həddindən artıq bağlanmasıdır. İnsan öz fikirlərini nə qədər çox müdafiə edirsə etsin, həmin fikirlər sübut qarşısında dayanmaq gücünə malik deyilsə, onları müdafiə etmək həqiqəti dəyişdirmir. Astronomiyanın inkişafı buna maraqlı nümunədir. Nikolay Kopernikin irəli sürdüyü Günəş mərkəzli model, Yohan Keplerin planetlərin hərəkəti ilə bağlı qanunları və Qalileo Qalileyin teleskopik müşahidələri kainat haqqında təsəvvürlərin dəyişməsində mühüm rol oynayıb. Sonrakı elmi araşdırmalar isə bu bilikləri daha da inkişaf etdirib. Burada əsas məsələ yalnız müəyyən bir elmi modelin dəyişməsi deyil, insanlığın müşahidələrə, sübutlara və araşdırmalara əsaslanaraq əvvəlki təsəvvürlərini yenidən qiymətləndirməsidir. Elmi tərəqqi göstərir ki, uzun müddət qəbul edilən fikirlər belə yeni sübutlar qarşısında təkrar araşdırıla bilər. Deməli, bir fikrin qədim olması, geniş yayılması və ya çoxlu insan tərəfindən qəbul edilməsi onun avtomatik olaraq dəyişməz həqiqətə çevrilməsi demək deyil. Həqiqət insanın qüruruna tabe olmur. İnsan öz fikrini həqiqətə uyğunlaşdırmalıdır, həqiqəti öz fikrinə uyğunlaşdırmağa çalışmamalıdır. Təkəbbürün ən mürəkkəb tərəfi onun hər zaman açıq şəkildə özünü göstərməməsidir. Bəzən insanın təkəbbürü başqalarını alçaltmasında, bəzən başqasının uğurunu kiçiltməsində, bəzən də özündən fərqli düşünən hər kəsi cahil hesab etməsində üzə çıxır. Elə insanlar var ki, qarşılarındakı şəxsin fikrini dinləmədən onu mühakimə edir, bir səhvinə görə bütöv şəxsiyyətini dəyərsiz hesab edir, özləri haqqında müsbət təsəvvürlərini qorumaq üçün başqalarının nöqsanlarını ön plana çəkirlər. Onlar üçün başqasının uğuru təqdir ediləcək bir hadisə deyil, özlərini müqayisə etməyə məcbur olduqları bir vəziyyətə çevrilir. Halbuki başqasının ağıllı olması sizin düşünmək qabiliyyətinizi azaltmır, başqasının biliyi sizin dəyərinizi aşağı salmır, başqasının uğuru sizin imkanlarınızı yox etmir. İnsan başqasının üstünlüyünü qəbul etməyi bacarmalıdır. Çünki bir insanın müəyyən sahədə sizdən daha çox bilməsi sizin bütünlüklə ondan aşağı olduğunuz demək deyil. Hər kəsin təcrübəsi, bacarığı və biliyi fərqlidir. Bu fərqləri təhlükə kimi qəbul etmək əvəzinə öyrənmək imkanı kimi görmək daha sağlam düşüncə tərzidir. Burada özünəinamla özündənrazılıq arasındakı fərqi də anlamaq lazımdır. Özünəinam insanın öz qabiliyyətlərinə güvənməsi, məsuliyyət daşıması və çətinliklər qarşısında irəliləməyə çalışmasıdır. Özündənrazılıq isə insanın özünü həddindən artıq yüksək qiymətləndirməsi, başqalarının fikirlərini kiçiltməsi və öz qənaətlərini tənqiddən kənar tutmasıdır. Özünəinamlı insan səhv edə biləcəyini qəbul edir, özündənrazı insan isə səhvini etiraf etməyi zəiflik sayır. Birincisi tənqiddən öyrənə bilir, ikincisi isə tənqidi özünə qarşı hücum kimi qəbul edə bilər. Halbuki insanın özünə hörmət etməsi ilə özünü hamıdan üstün hesab etməsi arasında böyük fərq var. Həqiqi özünəhörmət başqalarının dəyərini azaltmağa ehtiyac duymur. İslam dinin də insanın öz həddini bilməsi, təkəbbürdən uzaq durması və sahib olduğu biliyə görə məsuliyyət daşıması mühüm əxlaqi prinsiplərdən sayılır. Qurani-Kərimin «Yusuf» surəsinin 76-cı ayəsində hər bilik sahibinin üzərində daha bilən birinin ola biləcəyinə diqqət çəkilir. Bu fikir insanın öz biliyini mütləq və son həqiqət hesab etməməsi baxımından dərin məna daşıyır. İnsan nə qədər öyrənsə də, bilmədikləri mövcuddur; nə qədər təcrübə qazansa da, qarşılaşmadığı vəziyyətlər var. Bu həqiqəti qəbul etmək insanı zəiflətmir, əksinə, onu daha diqqətli və məsuliyyətli edir. Dini bilik də daxil olmaqla, hər cür biliyin dəyəri insanın davranışında, ədalətində və başqalarına münasibətində özünü göstərməlidir. İnsan əxlaq haqqında uzun-uzadı danışa, başqalarına düzgün davranış qaydaları öyrədə bilər, lakin özü həmin prinsiplərə əməl etmirsə, sözləri ilə davranışları arasında ziddiyyət yaranır. Ədalətdən danışan insan özünə sərf etməyən həqiqətlər qarşısında da ədalətli olmalıdır. Təvazökarlığı tərifləyən insan öz səhvlərini etiraf etməyi bacarmalıdır. Başqalarından hörmət tələb edən insan özü də hörmət göstərməlidir. Çünki insanın mənəvi yetkinliyi yalnız nəyi bildiyi ilə deyil, bildiklərini həyatında necə tətbiq etdiyi ilə də ölçülür. Biliklə müdriklik arasındakı fərq məhz burada üzə çıxır. İnsan çoxlu kitab oxuya, müxtəlif elmi əsərlərlə tanış ola, bir neçə dil öyrənə və geniş məlumat toplaya bilər. Lakin bunların heç biri onun mütləq şəkildə ədalətli, mərhəmətli və anlayışlı olacağına zəmanət vermir. Bilik insanın zehnini zənginləşdirə bilər, amma xarakterin inkişafı üçün öz üzərində işləmək də lazımdır. İnsan sahib olduğu məlumatı başqalarını alçaltmaq, özünü üstün göstərmək və hər mübahisədə qalib gəlmək üçün istifadə edirsə, biliyin imkanlarını məhdudlaşdırmış olur. Həqiqi müdriklik isə biliyi düzgün mühakimə, mənəvi məsuliyyət və insanlara hörmətlə birləşdirməkdir. Müdrik insan hər şeyi bildiyini iddia etmir, bilmədiklərini öyrənməyə çalışır. O, qarşısındakı insanın fikrini dinləməyi bacarır, haqlı olduğu zaman belə qarşı tərəfi alçaltmağa ehtiyac duymur. Çünki onun məqsədi başqalarından üstün görünmək deyil, məsələnin mahiyyətini anlamaqdır.
Bu gün informasiya texnologiyalarının inkişafı insanlara böyük imkanlar yaradıb. Bir neçə saniyə ərzində elmi araşdırmalar, tarixi hadisələr və fəlsəfi nəzəriyyələr haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Lakin məlumatın əlçatan olması onun düzgün anlaşılmasına zəmanət vermir. İnsan bir neçə dəqiqəlik videoya baxaraq mürəkkəb bir elmi məsələni tam anladığını düşünə, qısa bir paylaşım oxuyaraq tarixi hadisə haqqında qəti hökm verə bilər. Bəzən məlumatın mənbəyi yoxlanılmadan, hadisənin konteksti araşdırılmadan həmin fikir başqalarına ötürülür. Beləliklə, məlumatlı görünməklə həqiqətən məlumatlı olmaq arasındakı fərq daha aydın görünür. Bir məsələ haqqında danışmaq üçün onun adını eşitmək kifayət deyil; həmin məsələnin əsaslarını, səbəblərini və mümkün izahlarını anlamaq lazımdır. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə insanın öz fikrinə uyğun məlumatlarla kifayətlənməsi onun dünyagörüşünü məhdudlaşdıra bilər. Halbuki düşüncəli insan yalnız öz fikrini təsdiqləyən məlumatları deyil, həmin fikri şübhə altına alan sübutları da araşdırmalıdır. Çünki həqiqəti axtarmaq insanın özünə xoş gələn fikirləri toplaması deyil, sübutlar qarşısında dürüst qalmasıdır. İnsan münasibətlərində də eyni problem özünü göstərir. Bəzi insanlar mübahisə zamanı qarşı tərəfi anlamaq əvəzinə onu susdurmağa çalışırlar. Onlar söhbətə yeni fikir öyrənmək üçün deyil, özlərinin haqlı olduğunu sübut etmək üçün qoşulurlar. Qarşı tərəfin arqumentinə cavab vermək əvəzinə onun şəxsiyyətini tənqid edir, sözünü yarımçıq kəsir və bəzən fikrini qəsdən təhrif edirlər. Belə vəziyyətdə müzakirə düşüncə mübadiləsindən çıxaraq şəxsi qarşıdurmaya çevrilir. Halbuki fikir ayrılığı düşmənçilik demək deyil. İnsan başqasının düşüncəsi ilə razılaşmaya bilər, lakin bu, onu alçaltmaq hüququ vermir. Eyni zamanda, təvazökarlıq hər deyilən fikri qəbul etmək də deyil. Əsassız iddianı tənqid etmək, yanlış məlumatı düzəltmək və öz mövqeyini sübutlarla müdafiə etmək düşüncə mədəniyyətinin vacib hissəsidir. Əsas fərq ondadır ki, yetkin insan fikri tənqid edir, insanın şəxsiyyətini alçaltmağa çalışmır. O, mübahisədə qalib gəlməklə həqiqətə yaxınlaşmağın eyni şey olmadığını anlayır. Bəzən insanın ən böyük qazancı qarşısındakını susdurmaq deyil, onun arqumentində əvvəllər görmədiyi bir həqiqəti kəşf etməkdir. İnsan özünü inkişaf etdirmək istəyirsə, başqalarının səhvlərini axtarmaqla yanaşı, öz düşüncələrini də araşdırmalıdır. Mən bu fikrə hansı səbəbdən inanıram? Onu təsdiqləyən etibarlı sübutlar varmı? Qarşı tərəfin arqumentində doğru məqam ola bilərmi? Yeni məlumat əldə etsəm, mövqeyimi dəyişməyə hazırammı? Bu suallar sadə görünsə də, insanın düşüncə mədəniyyətində mühüm rol oynayır. Çünki özünü sorğulamaq insanın zəifliyi deyil, intellektual məsuliyyətidir. Hər kəs səhv edə bilər, lakin hər kəs öz səhvini görməyə eyni dərəcədə hazır olmur. Bəziləri səhvini etiraf etməklə nüfuzunu itirəcəyini düşünür, halbuki insanın nüfuzu hər zaman haqlı çıxması ilə deyil, səhv etdikdə məsuliyyət daşıması ilə də formalaşır. «Yanılmışam» demək bəzən uzun-uzadı bəhanələrdən daha böyük cəsarət tələb edir. Çünki bu söz insanın özünü müdafiə etmək istəyindən daha çox həqiqətə dəyər verdiyini göstərir. Əslində, həyat insanın öyrənməsi üçün bitib-tükənməyən bir məktəbdir. Hər insan yeni bir təcrübə, hər hadisə yeni bir sual, hər səhv isə düzgün nəticə çıxarıldıqda yeni bir inkişaf imkanı yarada bilər. Lakin bu imkanlardan istifadə etmək üçün insan özünü tamamlanmış hesab etməməlidir. Özünü artıq hər şeyi bilən hesab edən insanın qarşısında görünməz bir maneə yaranır. O, yeni fikirlərdən öyrənmək əvəzinə köhnə qənaətlərini qorumağa çalışır, başqalarının təcrübəsindən faydalanmaq əvəzinə öz təcrübəsini yeganə ölçü hesab edir. Halbuki insanın böyüklüyü hər suala cavab verməsində deyil, cavabını bilmədiyi suallar qarşısında dürüst qalmasındadır. İnsan öz biliyinə güvənə bilər, lakin onu mütləq həqiqət hesab etməməlidir. Öz təcrübəsinə əsaslana bilər, lakin başqalarının təcrübəsini əhəmiyyətsiz saymamalıdır. Öz fikrini müdafiə edə bilər, lakin yeni sübutlar qarşısında onu dəyişməyə də hazır olmalıdır. İnsan özünü başqalarından üstün hesab etdiyi anda öyrənmək imkanlarını məhdudlaşdırır; özünün də yanılmaq ehtimalını qəbul etdiyi anda isə həqiqətə doğru yeni bir qapı açır. Çünki insanın əsl intellektual səviyyəsi hər mövzuda fikir bildirməsi, hər mübahisədə qalib gəlməsi və ya özünü hamıdan ağıllı göstərməsi ilə müəyyən olunmur. Onun həqiqi səviyyəsi bilmədiklərini etiraf etmək cəsarətində, fərqli düşüncələri dinləmək bacarığında, öz səhvlərini düzəltmək istəyində və başqalarının biliyinə hörmətlə yanaşmasında üzə çıxır. Həqiqi müdriklik insanın özünü kiçiltməsi deyil, özünü düzgün tanımasıdır. Təvazökarlıq öz dəyərini inkar etmək deyil, başqalarının dəyərini də qəbul etməkdir. Bilik isə yalnız çoxlu məlumat toplamaq deyil, həmin məlumatların sərhədlərini, əsaslarını və məsuliyyətini anlamaqdır. Bəlkə də insanın özünə verə biləcəyi ən vacib sual budur ki, mən həqiqəti axtarıram, yoxsa yalnız haqlı görünmək istəyirəm? Çünki bu iki məqsəd zahirən bir-birinə bənzəsə də, insanı tamamilə fərqli istiqamətlərə aparır. Həqiqəti axtaran insan öyrənməyə, araşdırmağa və dəyişməyə hazır olur. Yalnız haqlı çıxmaq istəyən insan isə çox vaxt öz fikirlərinin sərhədləri daxilində ilişib qalır. İnsan özünü sorğulamağı dayandırdığı zaman düşüncəsi inkişafdan qala bilər; səhvlərini görməkdən imtina etdikdə isə yanlışlarını həqiqət hesab etməyə başlaya bilər. Buna görə də ən böyük müdriklik hər şeyi bildiyini iddia etməkdə deyil, öyrənmək ehtiyacının heç vaxt bitmədiyini anlamaqdadır. Çünki həqiqətən düşünən insan öz biliyini son dayanacaq hesab etmir. O bilir ki, insan nə qədər öyrənsə də, qarşısında yeni suallar qalacaq. Və məhz bu anlayış onu həm biliyə, həm təvazökarlığa, həm də həqiqətə daha yaxınlaşdırar.
Həsən Nağıyev, filosof
