Özümuzə verə bilmədiyimiz suallar
Aktual
09:10
Təsəvvür edin ki, bir insan bütün ömrünü həqiqəti axtarmağa sərf edir. Minlərlə kitab oxuyur, filosofların düşüncələrini öyrənir, alimlərin kəşfləri ilə tanış olur, müxtəlif dinlərin, fəlsəfi məktəblərin və dünyagörüşlərinin mahiyyətini anlamağa çalışır. O, həyatın sirlərini açmaq üçün saysız-hesabsız suallar verir, hər yeni fikirdə bir məna, hər yeni cavabda bir işıq axtarır. Lakin bir gün dayanıb özünə belə bir sual verir: "Mən bu qədər şey öyrəndim, bəs bütün bunlar məni necə bir insana çevirdi?" Bəlkə də insanın həyatında ən mühüm dönüş nöqtəsi məhz bu sualın yarandığı andır. Çünki dünyanı tanımaq üçün göstərdiyimiz səylərin içində bəzən dünyaya baxan özümüzü tanımağı unuduruq. Başqalarının düşüncələrini öyrənir, onların səhvlərini araşdırır, həyat haqqında söylədikləri fikirləri müzakirə edirik, amma öz düşüncələrimizin nə qədər əsaslı olduğunu, qərarlarımızın hansı səbəblərdən yarandığını və bildiklərimizin davranışlarımıza nə dərəcədə təsir etdiyini kifayət qədər sorğulamırıq. Halbuki insanın topladığı biliklərin çoxluğu ilə onun daxilində yaranan hikmət arasında həmişə bir uyğunluq olmur. Elə insanlar var ki, çox oxuyur, çox danışır, saysız-hesabsız fikirləri yadda saxlayır, lakin bütün bu biliklər onların xarakterində, vicdanında və başqalarına münasibətində nəzərəçarpacaq bir dəyişiklik yaratmır. Elə insanlar da var ki, həyatın adi hadisələrini diqqətlə müşahidə edərək, insanları dinləyərək, öz səhvlərindən nəticə çıxararaq elə qənaətlərə gəlirlər ki, onların bircə cümləsi insanı uzun müddət düşündürə bilir. Deməli, əsas məsələ yalnız nə qədər bildiyimiz deyil, bildiklərimizin bizi nə dərəcədə dəyişdirdiyidir. İnsan bəzən həqiqətin çox uzaqlarda, əlçatmaz fəlsəfi nəzəriyyələrdə və mürəkkəb fikirlərdə gizləndiyini düşünür. Halbuki gündəlik həyatın özündə insanın düşüncəsini dəyişdirə biləcək saysız-hesabsız məqamlar mövcuddur. Bir uşağın səmimi sualı, bir yaşlının həyat təcrübəsi, bir insanın səssiz fədakarlığı, gözlənilməz bir uğursuzluq və ya insanın öz səhvi ilə üzləşməsi ona uzun müddət axtardığı bir həqiqəti düşündürə bilər. Bəzən illərlə oxuduğumuz fikirlərin mahiyyətini yalnız müəyyən bir hadisəni yaşadıqdan sonra anlayırıq. Çünki bir fikri eşitmək başqa, onun mənasını dərk etmək isə tamam başqa məsələdir. Söz insanın zehninə daxil ola bilər, lakin onun mahiyyətinin anlaşılması üçün düşüncə, təcrübə və daxili müşahidə lazımdır. Kitab insana bir düşüncənin qapısını göstərə bilər, müəllim həmin qapının arxasındakı dünyanı izah edə bilər, həyat isə insanı həmin düşüncənin nəticələri ilə üz-üzə qoya bilər. Ancaq bunların hamısından nə öyrənəcəyini, hansı nəticəni çıxaracağını və öyrəndiklərini necə tətbiq edəcəyini insan özü müəyyənləşdirməlidir. Biliklə hikmət arasındakı fərq də məhz burada üzə çıxır. Bilik insana ədalətin nə olduğunu izah edə bilər, hikmət isə öz maraqları ilə başqasının haqqı toqquşanda ədaləti qorumağın əhəmiyyətini anlamağa kömək edir. Bilik mərhəmət haqqında danışmağa imkan verər, hikmət isə çətin vəziyyətdə qalan bir insanın halını anlamağı öyrədər. Bilik dürüstlüyün üstünlüklərini sadalaya bilər, hikmət isə həqiqəti deməyin insanın özünə zərər verə biləcəyi məqamlarda belə vicdan qarşısında məsuliyyət daşıdığını xatırladar. İnsan müəyyən dəyərlərin əhəmiyyətini nəzəri cəhətdən mükəmməl anlaya bilər, amma həmin dəyərləri öz həyatında yaşatmaya da bilər. Bu zaman onun bildikləri ilə yaşadıqları arasında böyük bir məsafə yaranır. Əslində, insanın düşüncə yetkinliyi yalnız hansı fikirləri müdafiə etməsi ilə deyil, həmin fikirlərin onun davranışlarında necə təzahür etməsi ilə də ölçülür. İnsan hər zaman həqiqəti görmək istədiyi üçün deyil, bəzən həqiqətlə üzləşməyin yaratdığı narahatlıqdan qaçmaq üçün müəyyən qənaətlərə bağlanır. Özünü haqlı hesab etmək insana rahatlıq verə bilər, səhvini qəbul etmək isə onun özü haqqında formalaşdırdığı təsəvvürü dəyişdirə bilər. Məsələn, illərlə müəyyən bir fikri müdafiə edən insan həmin fikrin yanlış ola biləcəyini göstərən dəlillərlə qarşılaşanda dərhal mövqeyini dəyişməyə bilər. Çünki o fikir artıq sadəcə bir düşüncə deyil, onun kimliyinin və dünyagörüşünün bir hissəsinə çevrilmiş ola bilər. Belə vəziyyətdə insan həqiqəti araşdırmaq əvəzinə, öz qənaətini qorumağa çalışır. Psixologiyada təsdiqləmə qərəzi adlandırılan bu meyl insanın öz fikirlərini dəstəkləyən məlumatlara daha çox diqqət yetirməsi, əksini göstərən dəlillərə isə daha şübhə ilə yanaşması ilə əlaqəlidir. Bu, bizə mühüm bir həqiqəti göstərir: insanın həqiqəti tapmasına mane olan səbəblərdən biri məlumatın azlığıdırsa, digəri də özünü haqlı görmək istəyidir. Buna görə də düşünən insan yalnız başqalarının fikirlərini deyil, öz qənaətlərini də sorğulamağı bacarmalıdır. "Mən niyə belə düşünürəm?", "Bu fikrin hansı dəlilləri var?", "Bəlkə də mənim doğru hesab etdiyim şey sadəcə öyrəşdiyim bir qənaətdir?", "Əksini sübut edən faktla qarşılaşsam, fikrimi dəyişməyə hazırammı?" kimi suallar insanın düşüncəsini daha müstəqil və əsaslı edə bilər. Çünki müstəqil düşünmək hər kəsə qarşı çıxmaq, fərqli görünmək və ya cəmiyyətin qəbul etdiyi bütün fikirləri rədd etmək demək deyil. Müstəqil düşünmək qəbul etdiyin fikrin səbəbini anlamaq, onu yoxlamaq və lazım gəldikdə öz mövqeyini dəyişmək cəsarətinə sahib olmaqdır. Öz fikrini heç vaxt dəyişməyən insan bunu bəzən möhkəm xarakter hesab edə bilər, amma dəyişməzlik hər zaman gücün göstəricisi deyil. Bəzən insanın mövqeyini dəyişməməsinin səbəbi prinsipiallıq yox, səhvini qəbul etməkdən çəkinməsidir. Qədim yunan filosofu Sokratın dialoqlara əsaslanan yanaşması insanları hazır cavablarla kifayətlənməməyə, anlayışların mənasını araşdırmağa və öz qənaətlərindəki ziddiyyətləri görməyə dəvət edirdi. Bu yanaşmanın əsas gücü insanın qarşısına yalnız yeni məlumatlar qoymasında deyil, onu öz düşüncəsinin əsaslarını yoxlamağa sövq etməsində idi. Çünki bəzən insanın ən böyük yanılması bilmədiyini bilməməsi deyil, bilmədiyi halda bildiyini zənn etməsidir. Bilmədiyini anlayan insan öyrənməyə ehtiyac duyur, lakin öz məlumatsızlığını bilik hesab edən insan artıq öyrənmək üçün səbəb görmür. O, cavabı tapdığını düşünür və sual verməyi dayandırır. Beləliklə, düşüncə inkişaf etmək əvəzinə, öz yaratdığı sərhədlərin içində qapalı qalır. Halbuki insanın düşüncəsini genişləndirən ən mühüm xüsusiyyətlərdən biri bilmədiklərini etiraf edə bilməsidir. «Bilmirəm» demək bəzən insanın özünə və həqiqətə qarşı göstərə biləcəyi ən böyük dürüstlükdür. Müxtəlif dinlərdə insanın niyyətinə, vicdanına, öz davranışlarına hesabat verməsinə və mənəvi məsuliyyətinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Çünki insanın mənəvi yetkinliyi yalnız hansı inancları dilə gətirməsi ilə deyil, həmin inancların onun davranışlarına necə təsir göstərməsi ilə də bağlıdır. İnsan mərhəmət haqqında danışırsa, özündən zəif olanlara münasibətini də nəzərdən keçirməlidir. Ədalətə inanırsa, öz mənafeyi ilə başqasının haqqı qarşılaşanda hansı seçimi etdiyini düşünməlidir. Dürüstlüyü yüksək dəyər hesab edirsə, heç kimin onu görmədiyi şəraitdə də həmin dəyərə sadiq qalıb-qalmadığını özündən soruşmalıdır. Çünki insanın mənəvi dünyası yalnız başqalarının qarşısında göstərdiyi davranışlardan ibarət deyil; onun öz vicdanı ilə münasibəti də bu dünyanın mühüm hissəsidir. Bəzən insan yaxşı görünməklə həqiqətən yaxşı olmaq arasındakı fərqi unudur. Başqalarının alqışı onun üçün o qədər əhəmiyyətli olur ki, zaman keçdikcə davranışlarını vicdanının deyil, cəmiyyətin gözləntilərinin istiqamətinə uyğunlaşdırmağa başlayır. İnsan başqalarının yanında ədalətli görünmək istəyir, lakin öz maraqları təhlükə altında olanda ədalətdən uzaqlaşa bilir. Mərhəmətli insan kimi tanınmaq istəyir, amma heç bir qarşılıq gözləmədiyi zaman kömək etməyə həvəs göstərmir. Dürüstlük haqqında danışır, lakin həqiqət onun xeyrinə olmadıqda susmağa üstünlük verir. Belə məqamlarda insanın sözləri ilə xarakteri arasındakı fərq üzə çıxır. Əslində, insanın mənəvi dəyəri yalnız başqalarının onu necə görməsi ilə ölçülə bilməz. Bəzən ən mühüm seçimlər insanın alqış qazanmadığı, tərif eşitmədiyi və davranışının heç kim tərəfindən müşahidə edilmədiyi anlarda edilir. İnsan eyni hərəkəti müxtəlif niyyətlərlə edə bilər: biri həqiqətən kömək etmək istəyər, digəri isə tərif qazanmaq və nüfuzunu artırmaq. Xaricdən oxşar görünən bu davranışların daxili motivləri fərqli ola bilər. Təbii ki, biz başqalarının qəlbində nə baş verdiyini tam şəkildə bilə bilmərik və onların niyyətləri haqqında qəti hökmlər verməkdə ehtiyatlı olmalıyıq. Lakin öz niyyətimizi araşdırmaq imkanımız var. Niyə kömək edirəm?, Niyə bu fikri müdafiə edirəm?, Niyə müəyyən bir insanın səhvini görməyə tələsirəm? Məqsədim həqiqəti anlamaqdır, yoxsa özümü üstün göstərmək? Bu suallar insanı öz daxilindəki ziddiyyətləri görməyə və mənəvi məsuliyyətini daha dərindən anlamağa sövq edir. Ancaq burada mühüm bir fərq də var: insanın daxilindən gələn hər hiss və düşüncə mütləq həqiqət deyil. Bəzən qorxumuzu intuisiya, inadkarlığımızı prinsipiallıq, qürurumuzu ləyaqət, şəxsi marağımızı isə ədalət adlandıra bilərik. Buna görə də özünü dinləmək qədər özünü yoxlamaq da vacibdir. İnsan daxili aləminə müraciət edərkən öz hisslərini dəlillərlə qarışdırmamalı, şəxsi qənaətlərini dəyişməz həqiqət kimi qəbul etməməlidir. Özünü tanımaq insanın özündə hər şeyin doğru olduğunu kəşf etməsi deyil, daxilində doğru ilə yanlışı ayırd etməyin nə qədər diqqət və dürüstlük tələb etdiyini anlamasıdır. Müxtəlif dövrlərdə kitabxanalar, tərcümə mərkəzləri, fəlsəfi məktəblər və elmi ocaqlar insanların əvvəlki nəsillərin biliklərini öyrənməsinə, müqayisə etməsinə və inkişaf etdirməsinə imkan yaradıb. Orta əsrlərdə Bağdad, Buxara və Səmərqənd kimi elm mərkəzlərində müxtəlif dillərdəki əsərlər araşdırılır, tərcümə edilir və yeni elmi müzakirələrə zəmin yaradırdı. İbn Sina və Biruni kimi alimlərin fəaliyyəti müşahidə, məntiq, araşdırma və intellektual mübahisənin bilik tarixindəki əhəmiyyətini göstərən nümunələrdəndir. Onların irsi bizə xatırladır ki, elmi və fəlsəfi inkişaf əvvəlki fikirləri sadəcə təkrarlamaqla deyil, onları araşdırmaq, yoxlamaq və yeni suallar qarşısında yenidən nəzərdən keçirməklə də bağlıdır. Kitablar insanlığın yaddaşıdır. Onların səhifələrində keçmiş nəsillərin təcrübəsi, müşahidələri, səhvləri, axtarışları və kəşfləri qorunur. Kitab oxumaq insanın öz ömrü ilə məhdudlaşan təcrübəsini genişləndirir, ona heç vaxt yaşamadığı dövrləri anlamaq, fərqli cəmiyyətlərin düşüncələri ilə tanış olmaq və öz qənaətlərini müqayisə etmək imkanı verir. Buna görə də kitabın əhəmiyyətini azaltmaq doğru olmaz. Lakin kitabın həqiqi dəyəri yalnız oxunmasında deyil, oxucunun düşüncəsində hansı dəyişiklikləri yaratmasındadır. Bir fikri əzbərləmək onun mənasını anlamaq deyil, müəlliflə razılaşmaq da həmin fikri dərindən təhlil etmək demək deyil. Bəzən kitaba hörmətin ən düzgün forması onun hər cümləsini sorğusuz qəbul etmək deyil, müəllifin nə demək istədiyini anlamaq, irəli sürdüyü dəlilləri yoxlamaq və fikrin güclü, yaxud zəif tərəflərini ayırd etməkdir. Elm də bizə oxşar bir dərs verir. Elmi yanaşmanın gücü bütün suallara dərhal cavab verməsində deyil, irəli sürülən izahların müşahidə, təcrübə və yoxlanıla bilən dəlillər əsasında qiymətləndirilməsindədir. Yeni sübutlar ortaya çıxdıqda əvvəlki izahların yenidən nəzərdən keçirilməsi elmin zəifliyi deyil, onun inkişaf mexanizmlərindən biridir. Bu, insanın şəxsi düşüncəsi üçün də əhəmiyyətli dərsdir. Əgər yeni və etibarlı dəlillər əvvəlki qənaətimizin yanlış olduğunu göstərirsə, həmin qənaətdən imtina etmək məğlubiyyət sayılmamalıdır. Əksinə, insanın öz fikrini yeniləyə bilməsi onun həqiqətə daha məsuliyyətli yanaşdığını göstərə bilər. Əlbəttə, hər yeni iddianı dərhal qəbul etmək də düzgün deyil. Əsas məsələ dəyişmək xatirinə dəyişmək deyil, dəlillər qarşısında dürüst olmaqdır. Bəs niyə bəzi insanlar oxuduqca daha təvazökar, digərləri isə daha təkəbbürlü olurlar? Çünki bilik insanın xarakterini avtomatik olaraq dəyişdirmir. İnsan əldə etdiyi məlumatlardan özünü inkişaf etdirmək üçün də istifadə edə bilər, başqalarından üstün olduğunu sübut etmək üçün də. Bilik bir insanın düşüncə üfüqünü genişləndirə, digərinin isə qürurunu qidalandıra bilər. Həqiqi savadlılığın əlamətlərindən biri insanın başqalarının bilmədiklərini nümayiş etdirməsi deyil, bildiklərini anlaşılan şəkildə bölüşməsi və bilmədiklərini dürüst etiraf etməsidir. Əgər insanın biliyi onu daha səbirsiz, daha alçaldıcı və fərqli fikirlərə qarşı daha dözümsüz edirsə, həmin biliyin onun xarakterində hansı yer tutduğunu soruşmaq lazımdır. Çünki çox bilmək hər məsələdə doğru mühakimə yürütməyə zəmanət vermir. İnsan müəyyən sahədə yüksək bilik sahibi ola bilər, amma öz emosiyalarını idarə etməkdə, başqalarını anlamaqda və ya şəxsi maraqlarını düzgün qiymətləndirməkdə çətinlik çəkə bilər.
Həyatın özü də insan üçün böyük bir öyrənmə sahəsidir, lakin hər yaşanan hadisə avtomatik olaraq hikmət yaratmır. İnsan uğursuzluqla qarşılaşa bilər, amma səhvlərinin səbəbini araşdırmadığı üçün eyni yanlışları təkrarlaya bilər. Başqalarından zərər görə bilər, amma həmin təcrübəni bütün insanlara qarşı inamsızlığın səbəbinə çevirə bilər. Uğur qazana bilər, lakin uğurunun arxasında öz səyləri ilə yanaşı, başqalarının dəstəyinin və əlverişli şəraitin də dayandığını unuda bilər. Təcrübənin dəyəri yalnız hadisələrin sayında deyil, həmin hadisələrdən hansı nəticələrin çıxarılmasındadır. İnsan illərlə yaşaya, amma öz davranışlarını dəyişməyə bilər; başqa bir insan isə müəyyən bir hadisədən sonra həyatına daha diqqətli və məsuliyyətli yanaşmağa başlaya bilər. Bəzən insanın düşüncəsini dəyişdirmək üçün böyük hadisələrə ehtiyac yoxdur. Adi bir söhbət, bir uşağın gözlənilməz sualı, bir insanın səssiz fədakarlığı və ya özümüzün etdiyimiz kiçik bir səhv uzun müddət düşündürücü ola bilər. Çünki bəzən hadisənin özü dəyişmir, onu anlama tərzimiz dəyişir. Dünən zəiflik hesab etdiyimiz bir etirafın əslində cəsarət tələb etdiyini anlayırıq. Əvvəllər razılıq kimi qəbul etdiyimiz susqunluğun bəzən qorxudan, yorğunluqdan və ya münaqişədən qaçmaq istəyindən yarana biləcəyini düşünürük. Bir insanın davranışını dərhal mühakimə etmək əvəzinə, onun hansı şəraitdə həmin qərara gəldiyini anlamağa çalışırıq. Bu, hər davranışa haqq qazandırmaq deyil. Anlamaqla razılaşmağın fərqli olduğunu bilməkdir. İnsan özünü tanımağa başladıqca başqalarına münasibəti də dəyişə bilər. O, öz səhvlərini gördüyü üçün başqasının səhvi qarşısında daha diqqətli davranar, öz qorxularını anladığı üçün başqasının tərəddüdünə daha anlayışla yanaşar. Lakin özünü tanımaq insanın daim özünü günahlandırması demək deyil. Özünü alçaltmaqla özünü dürüst qiymətləndirmək arasında böyük fərq var. İnsan öz çatışmazlıqlarını qəbul etməklə onları dəyişdirmək üçün imkan yaradır. Özünü tanımaq insanın özünə düşmən olması deyil, özünü daha aydın görmək və daha düzgün qərarlar vermək üçün səmimi səy göstərməsidir. Bəzən insan həyatın mənasını axtardığını düşünür, amma əslində başqalarının onun üçün müəyyən etdiyi mənanı yaşayır. Xoşbəxt olmaq istəyir, lakin xoşbəxtliyin nə olduğunu heç vaxt özü üçün dəqiqləşdirmir. Uğur qazanmaq istəyir, amma uğuru cəmiyyətin alqışı ilə ölçür. Hörmət istəyir, lakin hörmətlə qorxu arasındakı fərqi düşünmür. Azadlıq istəyir, amma azadlığın məsuliyyətlə birlikdə gəldiyini unutmaq istəyir. Həqiqəti axtarır, lakin həmin həqiqət onun illərlə müdafiə etdiyi fikirləri dəyişə biləcəyi zaman narahat olur. Buna görə də bəzən cavab tapmaqdan əvvəl sualı düzgün vermək lazımdır. İnsan "Mən necə xoşbəxt ola bilərəm?" sualı ilə yanaşı, "Mən xoşbəxtliyi hansı meyarlarla ölçürəm?" sualını da verməlidir. Bəlkə də onun arxasınca qaçdığı həyat başqasının arzusudur, özünün deyil. Bəlkə də sahib olduqlarının dəyərini görmədən daim sahib olmadıqlarının ardınca getdiyi üçün yaşadığı anın mənasını itirir. İnsanın daxilində baş verən ən mürəkkəb mübarizələrdən biri də həqiqətlə rahatlıq arasında yaranır. Həqiqət bəzən insanın xoşuna gəlmir, çünki onun yanlışını göstərir, özünü haqlı hesab etdiyi məsələdə yeni suallar yaradır və illərlə qurduğu təsəvvürləri dəyişməyə məcbur edir. Rahatlıq isə bəzən heç bir şeyi dəyişmədən yaşamağa imkan verir. İnsan özünü haqlı hesab etdikdə daxili rahatlıq tapa bilər, amma həmin rahatlıq həqiqətin özü demək deyil. Həqiqəti axtarmaq insanın yalnız xoşuna gələn fikirləri qəbul etməsi deyil, narahatlıq yaradan dəlilləri də diqqətlə araşdırmasıdır. Bu, hər şübhəyə inanmaq və ya bütün qənaətlərdən imtina etmək demək deyil. Bu, özünə sərf edən nəticəni deyil, əsaslandırıla bilən nəticəni axtarmaqdır. Bəlkə də hikmət məhz insanın bu nöqtədə göstərdiyi dürüstlüklə başlayır. Başqalarına sual vermək asandır, amma insanın özünə sual verməsi daha çox cəsarət tələb edir. Başqasının səhvini göstərmək asandır, amma öz səhvini qəbul etmək çətindir. Başqasının düşüncəsində ziddiyyət tapmaq asandır, amma öz davranışlarımızda eyni ziddiyyətlərin olub-olmadığını görmək hər zaman asan deyil. İnsan özünü araşdırdıqca anlayır ki, özünü tam tanıdığını iddia etmək də, özündə heç bir yaxşı xüsusiyyət görməmək də yanlış ola bilər. Əsas məsələ özünü olduğu kimi görməyə çalışmaq, yaxşı tərəflərini inkişaf etdirmək və zəif cəhətlərini düzəltmək üçün məsuliyyət daşımaqdır. Həyatın bütün sirlərini açmaq, bütün insanları anlamaq və hər sualın qəti cavabını tapmaq heç bir insanın imkanları daxilində olmaya bilər. Lakin insan düşünməyi, araşdırmağı, öyrənməyi və öz qənaətlərini yoxlamağı davam etdirə bilər. Hər yeni təcrübə onun əvvəlki fikirlərinə yeni işıq sala, hər səmimi söhbət düşüncəsini genişləndirə, hər dürüst özünütənqid isə davranışlarını daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər. Əslində, düşüncə yolu insanın bütün cavabları tapdığı yerdə bitmir. Çox vaxt yeni sualların yarandığı yerdə daha dərin mərhələyə keçir. Bəlkə də insanın ən böyük kəşfi dünyanın bütün sirlərini açmaq deyil, öz daxilində hələ nə qədər cavabsız sualın olduğunu anlamaqdır. Çünki insan özünü tamamlanmış hesab etdiyi zaman öyrənmək ehtiyacını itirə bilər. Özünü öyrənən, dəyişən və bəzən yanılan bir varlıq kimi qəbul etdikdə isə yeni düşüncələrə açıq qalır. O, hər deyilənə inanmır, amma heç nəyi araşdırmadan rədd də etmir. Başqasının fikrini dinləyir, lakin onu kor-koranə qəbul etmir. Səhvini etiraf etməkdən çəkinmir, çünki səhvini görməyin özünü alçaltmaq deyil, inkişaf üçün imkan yaratmaq olduğunu anlayır. İnsan öz daxilini araşdırdıqca dünya onun üçün kiçilmir, əksinə, daha geniş görünür. Əvvəllər sadə hesab etdiyi hadisələrdə mürəkkəb səbəblər, tez mühakimə etdiyi insanlarda fərqli həyat təcrübələri, əhəmiyyətsiz saydığı suallarda isə dərin mənalar görməyə başlayır. O anlayır ki, hikmət hər şeyi bilməkdə deyil, bilmədiklərini də qəbul etməkdə; başqalarından üstün olmaqda deyil, öz çatışmazlıqlarını görməkdə; hər mübahisədə qalib gəlməkdə deyil, həqiqəti tapmaq naminə öz fikrini yenidən nəzərdən keçirməkdədir. Ən əsası isə başqalarına doğru yolu göstərməyə çalışmazdan əvvəl öz addımlarının hansı istiqamətə apardığını anlamağın vacibliyini dərk edir. Çünki insanın düşüncəsini böyüdən yalnız oxuduğu kitablar, eşitdiyi fikirlər və topladığı məlumatlar deyil, bütün bunların işığında özünə verdiyi suallar, özünü aldatmadan üzləşdiyi həqiqətlər və anladığı dəyərləri həyatında yaşatmaq üçün göstərdiyi səydir. Bəzən bir cümlə insanın qarşısında yeni bir dünya aça bilər, lakin həmin dünyanı görmək üçün düşünməyi bacarmaq lazımdır. Bəzən bir hadisə insanın bütün qənaətlərini dəyişdirə bilər, lakin həmin hadisədən dərs çıxarmaq üçün özünü sorğulamağa hazır olmaq lazımdır. Bəzən insan ömrü boyu həqiqəti axtarar, amma onu anlamağa yalnız özünə qarşı dürüst olmağa başladığı zaman yaxınlaşar.
İnsanın ən böyük cahilliyi bilmədiklərinin çoxluğu deyil, bildiklərini sorğulamağa ehtiyac duymamasıdır; ən böyük müdrikliyi isə bütün cavablara sahib olmaq deyil, həqiqət qarşısında özünü belə sorğulamaq cəsarətini itirməməsidir.
Həsən Nağıyev, filosof
