Paşinyanın 2031-ci il hədəfi: Sülh niyə ləngiyir?

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin mətni artıq paraflansa da, yekun razılaşmanın nə vaxt imzalanacağı ilə bağlı qeyri-müəyyənlik qalmaqdadır. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın sülh prosesinin 2031-ci ilə qədər başa çatdırılmasını hədəf kimi təqdim etməsi isə müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Bir tərəfdən iqtisadi əlaqələr genişlənir, digər tərəfdən sülhün hüquqi əsaslarının tamamlanması istiqamətində mühüm addımlar hələ də gözlənilir. Bəs İrəvanın uzunmüddətli təqvimi nə ilə bağlıdır və regionda dayanıqlı sülhə mane olan əsas amillər hansılardır?

Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili və Multikulturalizm Mərkəzinin eksperti Sultan Zahidov 525-ci qəzetə müsahibəsində bu suallara aydınlıq gətirib.

Paşinyan sülhü niyə 2031-ci ilə qədər uzadır?

Ekspertin fikrincə, Paşinyanın 2031-ci ili hədəf göstərməsi sülh sazişinin məhz həmin il imzalanacağı demək deyil. Ermənistanın baş naziri oktyabrın 15-də 2026–2031-ci illəri əhatə edən hökumət proqramında Azərbaycanla sülhün əldə olunmasını prioritetlərdən biri kimi təqdim edib. Nəzərə alsaq ki, 2031-ci ildə Ermənistanda növbəti parlament seçkiləri keçirilməlidir, bu tarix Paşinyanın qarşıdakı siyasi dövr üçün müəyyən etdiyi hədəf kimi də qiymətləndirilə bilər.

Bununla belə, Sultan Zahidov hesab edir ki, sülh prosesinin bu qədər uzun müddətə hesablanması müəyyən suallar doğurur. Çünki 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda sülh sazişinin mətni paraflanıb, tərəflər arasında etimadın artırılmasına yönələn praktiki addımlar atılıb. Azərbaycan Ermənistanla iqtisadi əlaqələrin qurulması istiqamətində addımlar atıb, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin görüşləri keçirilib. Ermənistan tərəfi isə 2027-ci ildə konstitusiya referendumu keçirməyi planlaşdırdığını açıqlayıb.

Ekspertin qənaətinə görə, əsas suallardan biri də məhz budur: konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı referendumun 2027-ci ildə keçirilməsi nəzərdə tutulursa, yekun sülh sazişinin imzalanması üçün niyə 2031-ci il hədəf seçilir?

Zahidov bunu, ilk növbədə, Ermənistandakı daxili siyasi vəziyyətlə əlaqələndirir. Onun sözlərinə görə, sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə bağlı məsələlərin aradan qaldırılması vacib şərtlərdəndir. Bunun üçün isə müvafiq hüquqi və siyasi prosedurlar həyata keçirilməlidir.

Ermənistan daxilində sülh gündəliyinə qarşı çıxan qüvvələrin mövcudluğu Paşinyanın qərarlarına təsir edən amillərdən biri ola bilər. Beləliklə, baş nazir beynəlxalq müstəvidə götürdüyü öhdəliklərlə daxili siyasi dəstəyi qorumaq zərurəti arasında tarazlıq yaratmağa çalışır.

Sultan Zahidov bu vəziyyəti beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində Robert Putnamın irəli sürdüyü “iki səviyyəli oyun” konsepsiyası ilə izah edir. Bu yanaşmaya əsasən, siyasi rəhbərlik beynəlxalq səviyyədə əldə etdiyi razılaşmaların ölkə daxilində də qəbul edilməsinə nail olmalıdır.

Bununla belə, ekspert hesab edir ki, Azərbaycanın maraqları baxımından sülh prosesinin qeyri-müəyyən müddətə uzadılması qəbuledilməzdir. Onun fikrincə, Azərbaycan sülhün əldə olunması üçün siyasi iradə nümayiş etdirib və indi Ermənistan tərəfi üzərinə düşən hüquqi və siyasi öhdəlikləri konkret addımlarla yerinə yetirməlidir.

Azərbaycan-Ermənistan sülhünü hansı amillər təhdid edir?

Prezident İlham Əliyevin sülhün hələ də kövrək olduğu və onun qorunaraq möhkəmləndirilməsinin vacibliyi ilə bağlı fikirlərini şərh edən ekspert dayanıqlı sülhə mane ola biləcək bir neçə əsas riskə diqqət çəkib.

Zahidovun qənaətinə görə, ilk növbədə, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə əlaqələndirilən müddəalar məsələsi həllini tapmalıdır. Digər mühüm risk isə Ermənistanda revanşist qüvvələrin siyasi fəallığını qoruması və onların sülh gündəliyinə qarşı çıxmasıdır.

Ekspert üçüncü amil kimi Ermənistanın hərbi potensialını gücləndirməsini və xarici dövlətlərlə hərbi əməkdaşlığını genişləndirməsini göstərib. O vurğulayıb ki, hər bir ölkənin öz müdafiə qabiliyyətini inkişaf etdirmək hüququ var. Lakin bu proses ərazi iddiaları və revanşist ritorika ilə müşayiət olunduqda, regionda təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar artır.

Sultan Zahidovun fikrincə, Cənubi Qafqazda maraqları toqquşan regional və beynəlxalq güclər arasındakı rəqabət də sülh prosesinə təsirsiz ötüşmür. Bəzi hallarda böyük dövlətlərin atdığı addımlar regionda sabitliyi möhkəmləndirmək əvəzinə, mövcud gərginliyi daha da dərinləşdirə bilər.

Ermənistan iqtisadi qazanc əldə edir, bəs siyasi öhdəliklər?

Azərbaycanla Ermənistan arasında iqtisadi münasibətlərin inkişafı fonunda siyasi razılaşmanın ləngiməsinə toxunan ekspert tərəflərin davranışları arasında müəyyən uyğunsuzluq olduğunu bildirib.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan normallaşma prosesinin irəliləməsi üçün bir sıra praktiki addımlar atıb. Ermənistan istiqamətində tranzit məhdudiyyətləri aradan qaldırılıb, Qazaxıstan və Rusiyadan Ermənistana taxıl məhsullarının Azərbaycan ərazisi vasitəsilə daşınmasına şərait yaradılıb. Bununla yanaşı, Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının ixracına başlanılıb.

Sultan Zahidov Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına istinadən bildirib ki, 2026-cı ilin ilk doqquz ayında Azərbaycandan Ermənistana təxminən 23,4 milyon ABŞ dolları dəyərində məhsul ixrac edilib. Onun fikrincə, bu göstərici iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin bərpası baxımından diqqətəlayiqdir.

Ekspert regional kommunikasiyaların açılması və TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsinin də Ermənistan üçün əhəmiyyətli iqtisadi imkanlar yaradacağını düşünür. Bu imkanlar ölkənin nəqliyyat şəbəkələrinə inteqrasiyasını sürətləndirə, yeni bazarlara çıxışını genişləndirə və tranzit potensialını artıra bilər.

Lakin əsas problem iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı ilə siyasi razılaşmanın yekunlaşdırılması arasındakı fərqdir. Zahidovun fikrincə, Ermənistan normallaşmanın iqtisadi faydalarından yararlanmağa başlasa da, sülh sazişinin imzalanması üçün Azərbaycanın irəli sürdüyü əsas hüquqi şərtlərdən biri hələ də yerinə yetirilməyib.

Ekspert hesab edir ki, iqtisadi əməkdaşlıq siyasi normallaşmanı əvəz etməməli, əksinə, onu tamamlamalıdır. Azərbaycanın yanaşması da məhz dayanıqlı sülhün hüquqi əsaslarının formalaşdırılması və qarşılıqlı münasibətlərin davamlı xarakter alması ilə bağlıdır.

Ermənistanda revanşistlər niyə hələ də dəstək qazana bilirlər?

Ermənistanda revanşist qüvvələrin fəallığını şərh edən Sultan Zahidov bunu ölkədə uzun illər ərzində formalaşmış siyasi və ideoloji təsəvvürlərlə əlaqələndirib.

Onun sözlərinə görə, Qarabağ məsələsi və “dənizdən dənizə böyük Ermənistan” kimi ideyalar uzun müddət Ermənistanın siyasi diskursunda mühüm yer tutub. Azərbaycanın 2020 və 2023-cü illərdə əldə etdiyi qələbələr, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası isə həmin ideoloji yanaşmaların ciddi sınaqla üzləşməsinə səbəb olub.

Ekspert hesab edir ki, revanşist qüvvələr cəmiyyətin müəyyən təbəqələrində mövcud olan narazılıqdan və məğlubiyyətin yaratdığı psixoloji təsirlərdən siyasi məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışırlar. Siyasətdə bu proses kollektiv travmanın siyasiləşdirilməsi kimi xarakterizə olunur.

Zahidovun fikrincə, millətçi ideologiyanın müəyyən siyasi dairələrdə və ictimai mühitdə təsirini qoruması sülhün möhkəmlənməsini çətinləşdirən amillərdəndir. O, bu baxımdan Daşnaksütyun partiyasının, erməni diasporunun və Ermənistan daxilindəki ayrı-ayrı siyasi qrupların mövqeyinə diqqət çəkib.

Ekspert müsahibəsində “Arar” tədqiqat mərkəzinin təxminən bir il əvvəl keçirdiyi sorğuya da istinad edib. Onun təqdim etdiyi məlumata görə, sorğuda iştirak edənlərin 90 faizi Qarabağın itirilməsini müvəqqəti hadisə kimi qiymətləndirib. Bu nəticə, Zahidovun fikrincə, revanşist düşüncələrin yalnız siyasi dairələrdə deyil, cəmiyyətin müəyyən hissəsində də mövcud olduğunu göstərir.

Sultan Zahidov hesab edir ki, revanşist qüvvələr sülh prosesinə bir neçə istiqamətdə təsir göstərə bilərlər. Onlar sülh gündəliyinin ictimai legitimliyini zəiflədə, konstitusiya islahatlarına qarşı müqaviməti gücləndirə və hökumətin qərarvermə imkanlarını məhdudlaşdıra bilərlər. Xüsusilə konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı referendum keçiriləcəyi təqdirdə, bu məsələ Paşinyan hakimiyyətinə qarşı siyasi mübarizənin əsas alətlərindən birinə çevrilə bilər.

Ekspertin qənaətinə görə, Azərbaycan üçün sülhün təmin olunması əsas prioritetlərdən biri olaraq qalır. Lakin dayanıqlı nəticəyə nail olmaq üçün Ermənistan rəhbərliyinin də siyasi iradə nümayiş etdirməsi, üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməsi və revanşist yanaşmaların sülh prosesinə mane olmasına imkan verməməsi vacibdir.