İnsan taleyini yaşayır, yoxsa yazır?

Bir səhər yuxudan oyanırsınız və kimsə sizə deyir ki, bu gün verəcəyiniz kiçik bir qərar gələcək on ilinizi dəyişəcək. Çox güman ki, buna inanmazsınız. Çünki insan taleyi dəyişdirən hadisələri həmişə böyük və möhtəşəm şeylər kimi təsəvvür edir. 1914-cü ilin iyununda gənc bir tələbə küçədə dayanmışdı. Bir neçə dəqiqə sonra atdığı güllə milyonlarla insanın ölümünə səbəb olacaq dünya müharibəsinin qığılcımına çevrildi. Həmin an nə o gənc, nə də ətrafındakı insanlar bunun bəşər tarixinin istiqamətini dəyişəcəyini bilirdilər. Həyatın ən böyük sirri də budur. Bəzən bir saniyə əsrlərdən daha güclü olur. İnsanlar çox vaxt taleyi göydən enən dəyişməz hökm kimi təsəvvür edirlər. Lakin həyatın içərisinə diqqətlə baxdıqda fərqli mənzərə görürük. İnsan qarşısında həmişə birdən çox yol olur. O yolların hamısı görünməsə də, mövcuddur. Qədim yunan filosofları insanın xarakterini onun taleyi adlandırırdılar. Onların fikrincə insanın gələcəyini formalaşdıran əsas amil qarşılaşdığı hadisələr deyil, həmin hadisələrə verdiyi reaksiyadır. Aradan min illər keçdi. Müasir psixologiya gəlib eyni həqiqəti fərqli dillə ifadə etdi. Araşdırmalar göstərir ki, eyni faciəni yaşayan iki insan tamamilə fərqli nəticələr əldə edə bilir. Biri ömrünün sonuna qədər həmin hadisənin əsirinə çevrilir, digəri isə həmin ağrını gücə çevirərək zirvələrə yüksəlir. Deməli, insanı dəyişdirən hadisə deyil. Onun hadisəyə münasibətidir. Bəlkə də həyatın ən böyük paradoksu burada gizlənir.

İnsan dünyaya gələndə harada doğulacağını seçmir. Valideynlərini seçmir. Dilini seçmir. Dövrünü seçmir. Hətta çox zaman qarşısına çıxan hadisələri də seçmir. Lakin o hadisələr qarşısında kim olacağını seçə bilir. Əsl azadlıq da məhz burada başlayır. Qədim Roma imperatoru və stoik filosof yazırdı: "Başına gələnləri idarə edə bilməzsən, amma onlara münasibətini idarə edə bilərsən." Bu fikir iki min ilə yaxındır yaşayır. Çünki insan təbiətinin dəyişməyən həqiqətlərindən birini ifadə edir. Quranda insan həm məsuliyyət sahibi, həm də seçim sahibi varlıq kimi təqdim edilir. Əgər hər şey tamamilə məcburi olsaydı, yaxşılıq və pislik anlayışlarının mənası qalmazdı. Əgər hər şey yalnız insanın əlində olsaydı, onda həyatın sirli tərəfi yox olardı. Məhz buna görə bir çox böyük alimlər insan həyatını çayın içində hərəkət edən gəmi ilə müqayisə ediblər. Çayın istiqamətini müəyyən etmək insanın əlində deyil. Amma sükanı necə çevirmək onun əlindədir. Tarixə baxdıqda da bunu görürük. Dünyanın ən böyük liderlərinin, alimlərinin, filosoflarının həyatını araşdıranda onların çoxunun ideal şəraitdə böyümədiyini görürük. Bir çoxu yoxsulluq, təzyiq, xəstəlik və uğursuzluqlarla mübarizə aparıb. Onları fərqləndirən üstün imkanlar deyildi. Onları fərqləndirən üstün seçimlər idi. Psixoloqların "kəpənək effekti" adlandırdığı anlayış da bunu xatırladır. Kiçik görünən səbəblər bəzən böyük nəticələr yaradır. Bir tanışlıq, bir kitab, bir cümlə, bir qərar insan həyatının istiqamətini dəyişə bilir. Maraqlıdır ki, insan bunu adətən yalnız illər sonra anlayır.

Geriyə baxanda hər şey məntiqli görünür.

İrəli baxanda isə hər şey qeyri-müəyyən görünür.

Bu səbəbdən həyat həm sirrdir, həm məsuliyyət.

İnsan bəzən taleyini gözləyir. Halbuki taleyinin bir hissəsi onun gündəlik davranışlarında gizlənir. Bir insan hər gün bir damla suyun daşı deşməsinə təəccüb edir. Amma unudur ki, daşı deşən suyun gücü deyil, davamlılığıdır. İnsan həyatı da belədir. Bizi bir böyük qərardan daha çox minlərlə kiçik qərar formalaşdırır.

Oxuduğumuz kitablar...

Danışdığımız insanlar...

Saxladığımız kinlər...

Bağışladığımız səhvlər...

Üzərinə getdiyimiz qorxular...

Hamısı gələcəyimizin görünməyən memarlarıdır. Bəzən insanlar uğur qazananlara baxıb onların bəxtinin gətirdiyini düşünürlər. Amma görünməyən tərəf odur ki, bəxt çox zaman hazırlıqlı insanın qapısını döyür. Tarixdə heç bir böyük uğur təsadüflərin üzərində qurulmayıb. Təsadüf qapını aça bilər. İçəri daxil olmaq isə insanın öz seçimidir. Bəlkə də həyatın ən böyük həqiqəti budur ki, İnsan nə tamamilə öz taleyinin müəllifidir, nə də tamamilə onun məhbusu. O, özünə verilmiş imkanlar içərisində seçim edən bir yolçudur. Bu yolçunun gələcəyi hər gün yenidən formalaşır.

İnsanın ən böyük məsuliyyəti gələcəyini dəyişdirəcək möcüzəni gözləmək deyil. Bu gün verdiyi qərarın sabahkı həyatını qurduğunu anlamaqdır. Çünki zaman keçdikdən sonra insanın qarşısında yalnız bir sual qalır: "Mənə verilən həyatı yaşadım, yoxsa onu şüurlu şəkildə formalaşdırdım?"