Elmin populyarlaşdırılması İslam dünyasında yaranıb- Qərb isə şeirin köməyi ilə elmə çatıb

“Şərq Şərqdir, Qərb Qərbdir və onlar heç zaman birləşməyəcəklər”- Redyard Kiplinq, Nobel mükafatı laureatı

Aristotelin yazdığı "Fizika", "Astronomiya", "Siyasət" və "Estetika" əsərləri Yunanıstanın bütün savadlı adamları üçün başa düşülən idi. Bu yunan təhsilinin mükəmməliyi ilə bağlı olan bir məsələ idi. Nyutonun "Natural fəlsəfənin riyazi başlanğıcı" əsəri bütün fiziklər üçün ən marqlı kitab olub. Ancaq geniş oxucu kütləsi üçün mürəkkəbdir. Nyutonun özü belə hərəkət və qravitasiyanı geniş oxucalara başa salmaq imkanında deyildi. Onun əsəri o qədər vacib idi ki, Volter onu götürüb fransız cəmiyyətinə başa saldı və fransız dilnə tərcüməsini təşkil etdi. Böyük fizik, Nobel mükafatı laureatı Stiven Vaynberq özünün “Birinci 3 dəqiqə” kitabı haqqında yazır: "Bu kitabda kifayət qədər maraqlı mətnlər var. Ancaq formul yoxdur. Kitaba əlavədə mən o riyazi incəlilkəri vermişəm ki, bunu orta məktəb şagirdləri də başa düşsünlər." Vaynberq haqlı olaraq yazır ki, Elmi –populyar mətnlərin polemika stili İslam elmində dünyaya gəlib. Burda əsas diqqət elmi dəyərin islama olan münasibətindən gedirdi. Astronom Əl -Biruni islam ekstremistlərinin antielmi əhvalından razı deyildi. Elmin populyarlaşdırılmasını çıxış yolu kimi görürdü. Əl-Biruninin həsəd apardığı həkim Ər -Razi deyirdi ki, alimlər bəşəriyyətə daha böyük fayda gətirə bilərlər, nəinki dindarlar. Filosof-həkim İbn Sina "Biliklər kitabı"nda məntiqin məqsədi və xeyrindən danışır: "Dərk ediləndən dərk edilməyənə doğru mütləq keçiləsi yol var. Məntiq məhz o elmdir ki, dərk olunmayanı dərk olunanın köməyi ilə açır. Yəni əsl həqiqət nədir, ona yaxın olan hansıdır, yaxud nə yalandır və onların hansı növləri vardır-bunlara məntiq çavab verir".

Onların ideyalarını Stiven Vaynberqlə birgə Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüş Əbdüs Salam davam etdirdi. Bütün gücünü Fizikanın gözəlliyini müsəlman dünyasına izah etməyə sərf etdi...

Stiven Vaynberq "Müasir elmin mənbəyi" adlı kitabında yazır: "Mənə belə gəlir ki, Qədim yunan mütəfəkkirlərinin əsərlərini yaxşı qavramaq üçün onları fizik-alim, filosof kimi yox, şair kimi qəbul etmək lazımdır. Ksenofan, Parmenid, Empedokl müəyyən mənada şairdirlər. Anaksimandr, Heraklit, Demokrit əsərlərini şeir formasında yazıblar. Siseron Demokrit haqqında deyirdi ki, o, başqalarından daha poetikdir. Yəni demək stəyirəm ki, poeziyada söz geniş mənada daha çox estetik effekt verir".

Elm böhran zolağına girəndə onun yeni koqnitiv prosedurları işlənməlidir. Böhranın aradan qaldırılmasında adətən Makiavelli təfəkkür forması ortaya çıxır. Yəni məqsədə çatmaq üçün bütün vasitələr yaxşıdır. Bu vəziyyəti Nils Bor obrazlı şəkildə belə ifadə edir: “Bizim qabı yumaq işimiz dildə olan dəqiqlik kimidir. Bizdə çirkli su və kirli dəsmal var. Lakin sonda biz qabı təmiz hala gətirib çıxaracağıq”. Dildə də belədir. Bizdə izahı olmayan anlayışlar və məntiq var: onaların tətbiq sərhədlərini bilmirik, lakin buna baxmayaraq onların köməyi ilə təbiət hadisələrini birtəhər izah edə bilirik. Kvant böhranı atmosferində normal fiziklər belə halda “poetikliyin xəstəhal” vəziyyətinə düşürlər. Evristik metaforalar, obrazlar və pritçalar işlətməyə başlayırlar. Və elmi refleksivliyin qeyri- dəqiqliyi yaranır. Dəqiq fizikanı qeyri - dəqiq təfəkkür vasitəsilə vəziyyətdən çıxarmaq cəhdləri ortaya çıxır. Borun metaforasına istinad etsək fizikanı kirli metodlarla təmizləmək istəyirlər. Əslində Nils Bor özünün məşhur “Tamamalama prinsipi” ilə böhranı qismən aradan qaldırdı. Elmiliyin adekvat dərki üçün dəqiqlik və qeyri - dəqiqliyin komplementar qarşılıqlı əlaqəsini təklif etdi.

Dahi Nizami Gəncəvi cisimlərin dövri hərəkətini və ətalət qanununu obrazlı şəkildə belə təsvir edir:

Başlanğıc hərəkət olmasa əgər

Hərəkət edərmi bir cəhrə məgər?

Hərəkət verərsə ona bir insan

O da hərlənəcək yəqin bir zaman.

Kainat özü də belə dövr edir,

Gövhər tanıyana aydındır bu sirr.

Etibar Əliyev, ekspert

News365.az