Yaxşılığın görünməyin tərəfi
Aktual
09:17
Bəzən insanın əsl siması insanların qarşısında necə davrandığında deyil, heç kimin onu görmədiyi anda verdiyi qərarda üzə çıxır. Heç kimin bilməyəcəyi bir yaxşılığı etmək, heç kimin görməyəcəyi halda başqasının haqqını qorumaq, sənə ehtiyacı olan bir insana əl uzatmaq, etdiyin fədakarlığı illər sonra qarşı tərəfin üzünə vurmamaq — bunlar sadəcə gözəl davranışlar deyil. Bunlar insanın daxilində formalaşmış mənəvi dünyanın göstəriciləridir. Çünki insanın əsl əxlaqı tamaşa qarşısında deyil, tamaşaçı olmadıqda sınanır. Uşaqlıqdan insanın zehninə müəyyən mənəvi prinsiplər yerləşdirilir. Bizə yaxşılıq etməyin, mərhəmətli olmağın, ehtiyacı olanı qorumağın, əlin çatdığı qədər başqasının yükünü yüngülləşdirməyin dəyəri öyrədilir. Lakin yaş artdıqca insan anlayır ki, yaxşılıq etməkdən daha çətin olan bir şey də var: etdiyin yaxşılığın nəticəsini öz mənəvi hesab kitabına çevirməmək. Çünki insan təbiət etibarilə verdiyinin qarşılığını görmək istəyir. Birinə kömək edir və təşəkkür gözləyir, sevgi göstərir və qarşılığında sevgi istəyir, bir insanın çətin günündə yanında olur və gələcəkdə həmin insanın da onun yanında dayanacağını düşünür. Bu, insani bir hissdir. Lakin mənəvi yetkinlik məhz burada başlayır: insan etdiyi yaxşılığı qarşı tərəfin davranışından asılı vəziyyətə salmamağı öyrənir. Əgər insan yaxşılıq etdikdən sonra daxilində “mən bunun müqabilində nə alacağam?” sualını daşıyırsa, yaxşılıq yavaş-yavaş mənəvi dəyərdən çıxaraq görünməz bir mübadiləyə çevrilir. İnsan qarşı tərəfə maddi bir şey verməsə belə, onun üzərinə mənəvi borc yükləyir. “Mən sənin üçün bunu etmişdim”, “Sənə mən kömək etmişdim”, “Əgər mən olmasaydım...” kimi cümlələr bir vaxtlar edilmiş yaxşılığı sonradan qarşı tərəfi idarə edən bir vasitəyə çevirə bilər. Belə olan halda insan yaxşılıq etmir, əslində yaxşılığını borc kimi təqdim edir. Halbuki həqiqi xeyirxahlıq insanın etdiyi yaxşılığı öz əleyhinə belə olsa, qarşı tərəfin başına qaxmamasını tələb edir. Bu insanın özünü əzdirməsi, hər kəsə güzəştə getməsi və sərhədsiz şəkildə istifadə olunmasına icazə verməsi demək deyil. Əksinə, mənəvi yetkinlik insanın həm mərhəmətli, həm də iradəli ola bilməsidir. İnsan birinə yaxşılıq edə bilər, amma ona öz həyatını idarə etmək haqqı verməz. Bağışlaya bilər, amma yenidən eyni zərərin içərisinə qayıtmaz. Kömək edə bilər, amma özünü tükəndirməz. “Yox” deməyi bacarmaq da bəzən əxlaqın bir formasıdır. Çünki hər “hə” yaxşılıq olmadığı kimi, hər “yox” da pislik deyil. Bəzən bir insana verilən sərhəd onun üçün göstərilən ən böyük məsuliyyətdir. İnsanın yaxşılıq etməsinin arxasında psixoloji baxımdan çox mürəkkəb motivlər dayana bilər. İnsan görülmək, dəyərli hiss etmək və qəbul olunmaq istəyir. Etdiyi fədakarlığın heç kim tərəfindən qiymətləndirilməməsi onda inciklik yarada bilər. Xüsusilə uzun müddət başqaları üçün yaşayan insan bir gün yorulub “Bəs mənim üçün kim nə etdi?” sualını verə bilər. Bu sualın özü günah deyil. İnsan da qayğıya, sevgiyə və dəstəyə ehtiyac duyur. Problem o zaman başlayır ki, insan verdiyi hər şeyi sonradan qarşı tərəfin boynuna borc kimi yazmağa başlayır. O zaman xeyirxahlıq öz mahiyyətini dəyişir və insanın daxilində görünməz bir hesab dəftəri yaranır. Bəlkə də mənəvi azadlıq həmin hesab dəftərinin bağlandığı yerdə başlayır. İnsan artıq hər yaxşılığın qarşılığını gözləmir, hər fədakarlığın xatırlanmasını tələb etmir, hər verdiyi sevginin eyni ölçüdə geri qayıtmasını şərt kimi qoymur. Bu, insanın özünü dəyərsiz hesab etməsi deyil. Əksinə, insan öz dəyərini başqalarının münasibətindən ayırmağı öyrənir. Heç kim onu tərifləməsə də, o, doğru olanı edir. Heç kim görməsə də, vicdanının səsini dinləyir. Heç kim təşəkkür etməsə də, etdiyi yaxşılığı mənasız hesab etmir. Çünki artıq onun yaxşılığı insanların alqışına deyil, daxili prinsipinə söykənir.. İslam dininin əxlaq anlayışında yalnız əməlin özü deyil, onun arxasındakı niyyət də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qurani-Kərimdə insanın etdiyi yaxşılığın heç vaxt itib-batmadığını ifadə edən çox güclü fikirlər vardır. Zilzal surəsinin 7-ci ayəsində “Kim zərrə qədər yaxşılıq edərsə, onu görər” məzmununda buyurulur. Bu fikir insanın mənəvi dünyasına çox böyük bir təsəlli verir. Çünki insan etdiyi yaxşılığın insanlar tərəfindən görülməyəcəyini, xatırlanmayacağını və ya qiymətləndirilməyəcəyini düşünə bilər. Lakin dini baxımdan yaxşılığın həqiqi dəyəri onun nə qədər insan tərəfindən görüldüyü ilə ölçülmür. Bu düşüncə insanı insanların alqışından azad edən böyük bir mənəvi gücə çevrilir. Çünki insan yalnız insanların gördüyü yaxşılıqları etməyə başlayanda, onun əxlaqı tamaşaçıdan asılı olur. Halbuki heç kimin görmədiyi anda da doğru qalmaq daha yüksək bir mənəvi mərhələdir. İnsanların qarşısında dürüst olmaq asandır; heç kimin bilməyəcəyi halda dürüst qalmaq isə xarakter məsələsidir. İnsanların qarşısında mərhəmətli görünmək asandır; heç kimin xəbər tutmayacağı bir yaxşılığı etmək isə niyyət məsələsidir. Quranda yaxşılıq edərkən minnət qoymamaq və qarşı tərəfə əziyyət verməmək barədə xəbərdarlıqların olması da təsadüfi deyil. Çünki insan etdiyi yaxşılığı sonradan qarşı tərəfin üzünə vurduqda, bir vaxtlar verilmiş neməti mənəvi yükə çevirə bilər. Bu, həm psixoloji, həm də əxlaqi baxımdan çox ağırdır. Bir insanın ehtiyac içində olduğu vaxt ona uzadılan əl, sonradan həmin insanı alçaltmaq üçün istifadə edilirsə, o əl öz mənəvi saflığını itirmiş olur. Əsl yaxşılıq insanın ləyaqətini qoruyaraq edilməlidir. Yardım edən insan özünü üstün, yardım alan insanı isə aşağı görməməlidir. Çünki bu dünyada bu gün verən, sabah alan tərəfdə ola bilər. İnsanlıq tarixində böyük dəyişikliklər yalnız hökmdarların, sərkərdələrin və varlı insanların adı ilə baş verməyib. Bir çox cəmiyyətlərin mənəvi sütunlarını səssiz insanlar formalaşdırıb. Müəllimlər, həkimlər, yetimlərə sahib çıxan insanlar, xəstələrə qulluq edənlər, ehtiyacı olanlara gizli yardım edənlər, elm öyrədənlər və öz həyatını başqasının həyatını yaxşılaşdırmağa həsr edən insanlar tarix kitablarında bəzən heç görünməyiblər. Lakin onların gördüyü işlərin nəticəsi nəsildən-nəslə keçib. İslam sivilizasiyasının tarixində vəqf mədəniyyəti bunun maraqlı nümunələrindən biridir. İnsanlar sərvətlərinin bir hissəsini məktəblərin, xəstəxanaların, su mənbələrinin, məscidlərin, yolçuların və ehtiyacı olan insanların istifadəsinə ayırırdılar. Bəzən həmin vəqfləri yaradan insanların adları əsrlər sonra geniş kütlələr tərəfindən xatırlanmasa da, onların yaratdığı sistemlər cəmiyyətə uzun müddət xidmət edib. Burada çox böyük bir fəlsəfi həqiqət var: insanın adı unudula bilər, amma etdiyi yaxşılığın nəticəsi yaşamağa davam edə bilər. Bu baxımdan yaxşılıq bir növ mənəvi toxuma bənzəyir. Toxum torpağa atıldığı anda onun gələcək ağacını görmək mümkün deyil. Onun kölgəsini, meyvəsini, neçə insana fayda verəcəyini heç kim həmin anda bilmir. Yaxşılıq da çox vaxt belədir. İnsan bir gün bir uşağa yaxşı söz deyir, illər sonra həmin uşaq o sözün təsiri ilə başqa bir insana yaxşılıq edir. Bir müəllim şagirdinə inam verir, həmin şagird gələcəkdə yüzlərlə insanın həyatına təsir edir. Bir ata övladına mərhəmət göstərir, övlad həmin mərhəməti öz uşaqlarına ötürür. Beləliklə, bir insanın etdiyi kiçik yaxşılıq onun öz ömründən daha uzun yaşaya bilir.
Müasir dövrdə isə yaxşılığın başqa bir problemi meydana çıxıb: yaxşılıq bəzən nümayişə çevrilir. Yardım edilir, foto çəkilir; xeyriyyə göstərilir, paylaşılır; hədiyyə verilir, onun haqqında danışılır. Əlbəttə, xeyirxahlığın ictimai şəkildə təşviq edilməsinin müəyyən müsbət tərəfləri ola bilər. Başqalarını yaxşılığa həvəsləndirmək üçün nümunə göstərmək faydalıdır. Lakin insanın daxilində “mən yaxşılıq etdim” düşüncəsindən daha çox “mən yaxşı insan kimi görünməliyəm” ehtiyacı yarananda, mənəvi mahiyyət dəyişməyə başlayır. İnsan özünə bəzən çox çətin bir sual verməlidir: “Mən yaxşılıq etməyi sevirəm, yoxsa yaxşı insan kimi görünməyi?” Bu sualın cavabı insanın özü haqqında düşündüyündən daha çox şey deyə bilər. Çünki insanın xarakteri onun ictimai obrazı ilə həmişə eyni olmur. İnsanların qarşısında çox mərhəmətli görünən biri gizli şəkildə qəddar ola bilər. Əksinə, haqqında çox danışılmayan bir insan heç kimin bilmədiyi yüzlərlə yaxşılıq etmiş ola bilər. Əxlaqın ən gözəl tərəfi də budur: o, tamaşa tələb etmir. İnsan yaxşılıq etdikcə yalnız başqasının həyatını dəyişmir, özünü də dəyişir. Hər dəfə mərhəməti seçdikdə onun xarakterində mərhəmət bir az da möhkəmlənir. Hər dəfə qəzəbinə hakim olduqda iradəsi güclənir. Hər dəfə heç kim görmədiyi halda düzgün davrananda vicdanının səsi daha aydın eşidilir. Xarakter də əzələ kimidir: necə ki, əzələ təkrarlarla formalaşır, insanın mənəvi xüsusiyyətləri də təkrar-təkrar verdiyi qərarlarla yaranır. İnsan bir dəfə dürüst olmaqla dürüst insan olmur; dürüstlüyü dəfələrlə seçməklə xarakterini qurur. Bəzən isə insanın ən böyük yaxşılığı etdiyi yaxşılıq deyil, qarşılaşdığı pisliyə çevrilməməsidir. Sənə qarşı haqsızlıq edən birinə eyni şəkildə cavab verməmək, sənə pislik edən insanın səviyyəsinə enməmək, başqasının qəddarlığının sənin xarakterini müəyyən etməsinə icazə verməmək böyük mənəvi güc tələb edir. Çünki insanın qarşısında həmişə iki yol olur: başqasının davranışına uyğunlaşmaq və ya öz dəyərlərinə sadiq qalmaq. Birincisi asandır, ikincisi isə xarakter tələb edir. Əslində yaxşı insan olmaq hər kəsə “hə” demək deyil. Əsl yaxşılıq bəzən sərhəd qoymaqdır. Bəzən insanı səhvindən qorumaq üçün sərt danışmaqdır. Bəzən bir insanın öz məsuliyyətini dərk etməsi üçün onun yerinə hər şeyi etməkdən imtina etməkdir. Mərhəmət insanı məsuliyyətsizliyə öyrətməməlidir. Ədalət mərhəmətin düşməni deyil. Əksinə, həqiqi mərhəmət həm insanın duyğularını, həm də onun gələcəyini düşünür. İnsanın ən böyük sınağı yaxşılıq etdiyi insanın nankorluğu ilə qarşılaşdığı andır. Çünki belə bir vəziyyətdə insanın daxilindən “deməli, yaxşılıq etmək mənasızdır” fikri keçə bilər. Lakin bir insanın nankorluğu yaxşılığın dəyərini dəyişmir. Bir insanın yalan danışması həqiqəti dəyərsiz etmir. Bir insanın xəyanəti sədaqətin mənasını yox etmir. Bir insanın mərhəmətsizliyi mərhəməti mənasızlaşdırmır. Əgər əxlaqi dəyərlər ayrı-ayrı insanların davranışlarından asılı olsaydı, dünyada dəyişməz heç bir mənəvi prinsip qalmazdı. İnsanın həyatının sonunda əlində qalanların çoxu dəyişə bilər. Pul itə bilər, vəzifə bitə bilər, şöhrət unudula bilər, insanlar uzaqlaşa bilər. Lakin bir insanın başqa bir insanın həyatında yaratdığı yaxşılığın izi bəzən onun öz ömründən də uzun yaşayır. Bir müəllimin illər əvvəl dediyi bir cümlə şagirdinin bütün həyatını dəyişə bilər. Bir insanın çətin günündə ona verilən dəstək illər sonra başqa birinə göstərilən mərhəmətə çevrilə bilər. Beləcə yaxşılıq bir insandan digərinə keçərək görünməyən bir zəncir yaradır. Bəlkə də insanın dünyadakı ən böyük mirası məhz budur ki, özündən sonra nə qədər pul qoyduğu yox, nə qədər yaxşılıq qoyduğu; neçə insanın ona borclu olduğu yox, neçə insanın onun sayəsində həyata bir az daha ümidlə baxdığı; nə qədər insanın onu təriflədiyi yox, onun varlığından sonra neçə insanın daha yaxşı insana çevrildiyi. Həyat insana çox şeyi hesablamağı öyrədir. Pulunu, vaxtını, qazancını, itkilərini, sərmayəsini hesablamağı öyrədir. Amma insanın ruhu bütün həyatı hesab üzərində yaşaya bilməz. Bəzi şeylər hesablanmamalıdır. Səmimi sevgi, bağışlama, mərhəmət, sədaqət, insanın çətin günündə uzadılan əl və heç kim bilmədən qorunan bir haqq. İnsan bir gün anlayır ki, bütün yaxşılıqların dərhal qarşılığını almaq həyatın qanunu deyil. Bəzən etdiyin yaxşılığın qarşılığı sənə başqa bir qapıdan gəlir. Bəzən başqa bir insanın həyatında görünür. Bəzən illər sonra öz xarakterində ortaya çıxır. Bəzən isə dini inancın dili ilə desək, onun həqiqi qarşılığının bu dünyada deyil, Allah yanında olduğuna inanırsan. İnsanın mənəvi azadlığı bəlkə də məhz həmin nöqtədə başlayır: o, yaxşılığın qiymətini insanların reaksiyası ilə ölçməyi dayandırır. Təşəkkür edilməsə də yaxşı qalır. Xatırlanmasa da yaxşı qalır. Alqışlanmasa da yaxşı qalır. Çünki yaxşılıq artıq onun üçün başqalarının ona verdiyi münasibət deyil, onun öz xarakteridir.
İnsan dünyaya bir gün “Mənə nə veriləcək?” sualı ilə baxmağı dayandırıb “Məndən nə gözəllik qala bilər?” sualını verməyə başlayanda daxilində çox böyük bir dəyişiklik baş verir. Çünki insanın bu dünyadakı dəyəri yalnız topladıqları ilə deyil, toxunduğu həyatlarla da ölçülür. Bəlkə də ən böyük insanlıq budur ki, heç kimin görmədiyi halda yaxşı qalmaq, heç kim təşəkkür etmədiyi halda vicdanını itirməmək, heç kim xatırlamadığı halda etdiyin xeyiri mənasız hesab etməmək və bütün bunları özünü böyük göstərmək üçün deyil, insan olduğun üçün etmək. Çünki bəzi yaxşılıqlar insanların yaddaşından silinə bilər, bəzi təşəkkürlər heç vaxt deyilməyə bilər, bəzi fədakarlıqlar heç vaxt bilinməyə bilər. Amma insanın vicdanında, onun yaratdığı mənəvi izdə və dini inancın ifadəsi ilə desək, Allahın elmində səmimi şəkildə edilən heç bir yaxşılıq itib getmir. İnsan dünyadan nə apardığı ilə deyil, dünyada nə buraxdığı ilə də ölçülür. Bəzən insanın qoyduğu ən böyük iz bir abidə, bir sərvət, bir vəzifə və ya bir ad olmur. Bəzən bir insanın qəlbində buraxdığı yaxşılıq olur. Çünki sən bir insanın həyatına bir az işıq gətirdiyin anda, əslində özündən sonra dünyanın qaranlığını bir az azaltmış olursan.
Həsən Nağıyev, filosof
