Elçibəyin baş nazirindən SENSASİON AÇIQLAMALAR: “Qarabağı Zəngəzura dəyişmək” planının arxasında kimlər dayanıb?

Pənah Hüseyn 35 il əvvəlki məxfi danışıqları, Turqut Özalın təklifini və Qarabağla Zəngəzur ətrafında aparılmış ərazi mübadiləsi müzakirələrini yenidən gündəmə gətirdi – “Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə nifaq salmaq istəyirlər”

Azərbaycanın sabiq baş naziri, keçmiş deputat, tanınmış siyasi xadim Pənah Hüseyn Qarabağ və Zəngəzurla bağlı son günlər yenidən gündəmə gətirilən sensasion tarixi iddialara münasibət bildirib.

Əbülfəz Elçibəyin prezidentliyi dövründə baş nazir vəzifəsini tutmuş Pənah Hüseyn sosial şəbəkə hesabında Türkiyənin mərhum prezidenti Turqut Özalın 1991–1992-ci illərdə Azərbaycan rəhbərliyinə Qarabağın Ermənistana verilməsi müqabilində Zəngəzurun Azərbaycana birləşdirilməsini təklif etdiyi barədə iddiaların yenidən dövriyyəyə buraxılmasına diqqət çəkib.

Sabiq baş nazir hesab edir ki, bu mövzunun məhz indi gündəmə gətirilməsi təsadüfi deyil. Onun fikrincə, erməni dairələri tarixi müzakirələrdən istifadə edərək həm Zəngəzur dəhlizi ideyasını gözdən salmağa, həm də Azərbaycanla Türkiyə arasında münasibətlərə zərbə vurmağa çalışırlar.

Pənah Hüseyn paylaşımında yazıb:

“Bu günlərdə ‘Turqut Özal Azərbaycana (1991–1992-ci ildə AR prezidenti Ayaz Mütəllibova) Dağlıq Qarabağı Zəngəzur koridoru əvəzində Ermənistana vermək təklifini verib’ məsələsi açıq-aşkar fitnəkar məqsədlə – Zəngəzur dəhlizi ideyasını təxrib etmək və eyni zamanda Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə nifaq toxumları səpmək üçün ermənilər tərəfindən yenidən gündəmə gətirilib”.

Sabiq baş nazir mümkün spekulyasiyaların qarşısını almaq məqsədilə BBC News Azərbaycancanın 12 iyun 2021-ci ildə dərc etdiyi “Azərbaycan–Ermənistan: Hansı ərazi mübadiləsi təklifləri olub?” sərlövhəli geniş tarixi araşdırmanı yenidən paylaşıb.

Həmin materialda Qarabağ münaqişəsinin müxtəlif mərhələlərində gündəmə gətirilmiş ərazi mübadiləsi planları, Turqut Özalın ABŞ rəhbərliyi ilə təmasları, amerikalı ekspert Pol Qoblın təklifləri və 1999–2001-ci illərdə aparılmış məxfi diplomatik müzakirələr barədə məlumatlar yer alır.

Turqut Özal həqiqətən Qarabağın Ermənistana verilməsini təklif etmişdimi?

BBC-nin istinad etdiyi ermənistanlı jurnalist və tədqiqatçı Tatul Hakobyanın yazısında Türkiyənin səkkizinci prezidenti Turqut Özalın belə bir variantı müzakirəyə çıxardığı bildirilir.

Məlumata əsasən, 1991-ci ilin yazında Özal öz müşaviri, jurnalist Cengiz Çandarı Azərbaycana göndərərək o dövrün dövlət başçısı Ayaz Mütəllibovun mümkün ərazi mübadiləsinə münasibətini öyrənməyə çalışıb.

1992-ci ilin aprelində isə Türkiyə prezidenti bu ideyanı ABŞ rəhbərliyi ilə müzakirə edib.

Araşdırmada 28 aprel 1992-ci ildə Ağ Evdə keçirilmiş danışıqların məxfi qeydlərinə istinad olunur. Həmin qeydlərə əsasən, Özal Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi ehtimalından danışıb, bunun müqabilində isə Ermənistanın cənubunda Azərbaycanı Naxçıvandan ayıran ərazinin Azərbaycana verilməsi variantını irəli sürüb.

Özalın belə bir fikir səsləndirdiyi bildirilir:

“Stalin burada sərhədləri elə yaradıb ki, Azərbaycanı iki yerə bölüb”.

Türkiyə prezidentinin fikrincə, ərazi mübadiləsi baş tutmayacağı təqdirdə münaqişə uzun müddət davam edə bilərdi.

Lakin burada mühüm bir məqam var: diplomatik danışıqlarda hansısa variantın səsləndirilməsi həmin variantın Türkiyə dövlətinin rəsmi və qəbul edilmiş siyasəti olması demək deyil.

Eyni zamanda, təqdim olunan materiallar Özalın bu təklifi Ayaz Mütəllibova şəxsən verdiyini və Azərbaycan rəhbərliyinin həmin təkliflə razılaşdığını təsdiqləmir.

Pənah Hüseynin etiraz etdiyi əsas məsələ də bu tarixi epizodun bugünkü siyasi münasibətlərə qarşı istifadə olunmasıdır.

*Qarabağla Zəngəzurun dəyişdirilməsi ideyası haradan yaranıb?*

Maraqlıdır ki, Qarabağ və Zəngəzur ətrafında ərazi mübadiləsi müzakirələri Turqut Özaldan xeyli əvvəl başlamışdı.

BBC-nin araşdırmasına görə, hələ 1919-cu ildə Cənubi Qafqazda fəaliyyət göstərən Britaniya nümayəndələri Ermənistanla Azərbaycan arasındakı ərazi mübahisələrinin mübadilə yolu ilə həlli variantlarını nəzərdən keçiriblər.

Bu müzakirələrdə Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və Qars məsələləri bir-biri ilə əlaqələndirilib.

Hətta əhalinin qarşılıqlı köçürülməsi kimi son dərəcə həssas təkliflərin də irəli sürüldüyü bildirilir.

Lakin bunlar həyata keçirilmiş dövlətlərarası razılaşmalar deyil, dövrün mürəkkəb siyasi şəraitində müzakirə olunmuş variantlar idi.

Saxarovdan Qobla qədər – Qarabağ üçün hansı planlar hazırlanmışdı?

1988-ci ildə sovet dissidenti, Nobel Sülh Mükafatı laureatı Andrey Saxarov da Qarabağ münaqişəsinin ərazi mübadiləsi yolu ilə həlli ideyasını irəli sürmüşdü.

Onun təklifində Ermənistanın Meğri bölgəsinin Azərbaycana verilməsi və bununla Naxçıvanla birbaşa quru əlaqəsinin yaradılması nəzərdə tutulurdu.

Əvəzində Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi və Laçın üzərindən əlaqənin təmin edilməsi müzakirə edilirdi.

1990-cı illərin əvvəllərində isə amerikalı siyasi analitik və keçmiş Dövlət Departamenti əməkdaşı Pol Qoblın adı ilə bağlı ərazi mübadiləsi planı ortaya çıxdı.

Qoblın təklifində də Azərbaycanın Naxçıvanla birləşdirilməsi və Qarabağ məsələsinin ərazi güzəştləri hesabına həlli nəzərdə tutulurdu.

Lakin sonradan Qobl öz yanaşmasındakı ciddi problemləri etiraf etmişdi.

Xüsusilə Ermənistanın İranla sərhədinin itirilməsinin İrəvan üçün nə qədər həssas məsələ olduğunu lazımi səviyyədə nəzərə almadığını bildirmişdi.

Bu məqam sonrakı danışıqların da əsas maneələrindən birinə çevrildi.

1999-cu ilin məxfi danışıqları: Meğri Azərbaycana veriləcəkdimi?

Qarabağla Meğrinin dəyişdirilməsi məsələsi 1999-cu ildə Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyevlə Ermənistan prezidenti Robert Koçaryan arasında aparılan danışıqlar fonunda yenidən aktuallaşdı.

Həmin dövrdə beynəlxalq vasitəçilərin iştirakı ilə müxtəlif variantların müzakirə edildiyi barədə məlumatlar yayılırdı.

İddialara əsasən, mümkün razılaşma çərçivəsində Meğrinin Azərbaycana, Dağlıq Qarabağ və Laçının isə Ermənistana verilməsi nəzərdən keçirilirdi.

Digər variantlarda ərazilərin dövlət mənsubiyyətinin dəyişdirilməsi deyil, xüsusi statuslu nəqliyyat dəhlizlərinin yaradılması müzakirə olunurdu.

Bu iki yanaşma arasında prinsipial fərq vardı.

Birinci variant dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsini, ikinci variant isə mövcud sərhədlər daxilində nəqliyyat əlaqələrinin xüsusi rejimlə təmin olunmasını nəzərdə tuturdu.

1999-cu ildə Azərbaycan rəhbərliyində baş verən istefalar da həmin dövrün Qarabağ danışıqları ilə əlaqələndirilirdi.

Xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov, Prezident Administrasiyasının yüksək vəzifəli rəsmisi Eldar Namazov və prezidentin müşaviri Vəfa Quluzadənin istefaları bu mürəkkəb siyasi proseslərin fonunda baş vermişdi.

Bununla belə, istefaların konkret olaraq hansı razılaşma layihəsi ilə bağlı olduğunu təsdiqləyən vahid və mübahisəsiz sənəd mövcud deyil.

Ermənistanın baş naziri Meğri planına qarşı çıxmışdı – sonra öldürüldü

BBC-nin təqdim etdiyi tarixi materialın ən diqqətçəkən hissələrindən biri Ermənistanın keçmiş baş naziri Vazgen Sarkisyanın Meğri ilə bağlı mövqeyidir.

1999-cu ilin avqustunda Sarkisyan Ermənistanın cənubundakı Meğri bölgəsinin Azərbaycana verilməsi ehtimalına kəskin etiraz etmişdi.

O, Meğrinin Ermənistan üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını vurğulayaraq bu ərazidən imtinanın ölkəni ağır vəziyyətə sala biləcəyini bildirmişdi.

Cəmi iki ay sonra – 27 oktyabr 1999-cu ildə Ermənistan parlamentində silahlı hücum baş verdi.

Baş nazir Vazgen Sarkisyan, parlament sədri Karen Demirçyan və daha altı nəfər öldürüldü.

Ermənistanın keçmiş prezidenti Levon Ter-Petrosyan sonralar bu iki siyasətçinin ərazi mübadiləsi planına qarşı çıxdığını və bunun onların həyatına başa gəldiyini iddia etmişdi.

Lakin parlament qətliamının Meğri danışıqları ilə əlaqəli olduğu sübuta yetirilmiş fakt deyil. Bu, Ermənistanın siyasi tarixində mübahisə doğuran iddialardan biri olaraq qalır.

Ki-Uest (Key West) danışıqlarında nə baş vermişdi?

2001-ci ildə ABŞ-nin Florida ştatının Key West şəhərində Heydər Əliyev və Robert Koçaryan arasında aparılan danışıqlarda da nəqliyyat dəhlizləri və Qarabağın statusu məsələləri müzakirə olunmuşdu.

Ermənistan tərəfi Laçın dəhlizinə xüsusi status verilməsini istəyirdi.

Azərbaycan tərəfi isə Naxçıvanla birbaşa əlaqə üçün analoji hüquqi və siyasi təminatlar tələb edirdi.

Müzakirələrdə Ermənistanın İranla sərhədinin qorunması məsələsi də mühüm yer tuturdu.

Lakin yekun sülh sazişi əldə edilmədi.

Beləliklə, 1990-cı illərdə və 2000-ci illərin əvvəllərində müzakirə edilmiş ərazi mübadiləsi variantlarının heç biri həyata keçirilmədi.

Pənah Hüseynin xəbərdarlığı: 35 il əvvəlki təklif niyə indi gündəmə gətirilir?

Sabiq baş nazirin paylaşımının əsas siyasi mahiyyəti də məhz bu sualla bağlıdır.

Pənah Hüseyn hesab edir ki, erməni dairələrinin Turqut Özalın 1991–1992-ci illərdəki təşəbbüslərini yenidən gündəmə gətirməsinin arxasında konkret siyasi məqsədlər dayanır.

Onun fikrincə, bu iddialarla bir tərəfdən Zəngəzur dəhlizi ideyasına qarşı ictimai rəy formalaşdırılmağa, digər tərəfdən isə Türkiyənin vaxtilə Qarabağın Ermənistana verilməsini istədiyi təsəvvürü yaradılmağa çalışılır.

Ancaq tarixi sənədlər məsələnin daha mürəkkəb olduğunu göstərir.

*Musavat.com-un araşdırması zamanı da diqqətçəkən sənəd üzə çıxıb*. Corc Buş Prezident Kitabxanasının arxivinə istinad edən Cənubi Kaliforniya Universitetinin 2019-cu ildə dərc etdiyi material 28 aprel 1992-ci il görüşündə Özalın ərazi mübadiləsi ideyasını həqiqətən səsləndirdiyini təsdiqləyir. Görüşdə ABŞ prezidenti Corc Buş və dövlət katibi Ceyms Beyker də iştirak ediblər.

Lakin həmin söhbətin başqa bir mühüm detalı da var.

Özal təklifini yalnız Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə əsaslandırmayıb. O, Azərbaycanın Naxçıvanla birləşdirilməsinin Mərkəzi Asiya respublikalarının Türkiyə və Avropaya çıxışını təmin edə biləcəyini, bununla da Rusiyadan asılı olmayan nəqliyyat əlaqələrinin yaranacağını bildirib.

Başqa sözlə, Türkiyə prezidentinin müzakirəyə çıxardığı ideyanın arxasında təkcə Qarabağ məsələsi deyil, daha geniş geosiyasi və nəqliyyat strategiyası da dayanırdı.

Arxivdəki qeydlərə əsasən, Beyker Azərbaycan tərəfinin bu varianta maraq göstərib-göstərməyəcəyini soruşub. Bu isə həmin mərhələdə razılaşdırılmış qərarın deyil, ilkin diplomatik təşəbbüsün müzakirə olunduğunu göstərir.

Üstəlik, Cengiz Çandarın sonradan açıqladığı xatirələrə əsasən, Ayaz Mütəllibov həmin mübadilə variantını qəbul etməyib. Çandarın təqdim etdiyi izaha görə, Mütəllibov Zəngəzuru tarixi Azərbaycan torpağı hesab etdiyindən Laçının onunla dəyişdirilməsinə razı olmayıb.

Qarabağ artıq azaddır – 1992-ci ilin planı ilə bugünkü dəhliz eyni məsələ deyil

Burada başqa bir mühüm tarixi və siyasi fərq də nəzərə alınmalıdır.

1992-ci ildə Azərbaycan torpaqlarının işğalı və Qarabağ münaqişəsinin genişlənməsi fonunda müzakirə edilən ərazi mübadiləsi variantları ilə bugünkü regional nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələsi eyni deyil.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad edib, 2023-cü ilin sentyabrında isə Qarabağ üzərində suverenliyini tam bərpa edib.

Bununla da 1990-cı illərin Qarabağın statusu və ərazi mübadiləsi üzərində qurulmuş danışıqlar gündəliyi tarixi baxımdan geridə qalıb.

İndi əsas müzakirə mövzusu Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasıdır.

Ərazi mübadiləsi ilə nəqliyyat dəhlizi arasında hüquqi və siyasi baxımdan prinsipial fərq var. Birincisi sərhədlərin və ərazi mənsubiyyətinin dəyişdirilməsini nəzərdə tutur, ikincisi isə razılaşdırılacaq rejim əsasında nəqliyyat əlaqəsinin təmin edilməsinə yönəlir.

Ona görə də 1992-ci ildə səsləndirilmiş, lakin həyata keçirilməmiş ərazi mübadiləsi ideyasını bugünkü Zəngəzur marşrutu ilə eyniləşdirmək tarixi reallığı təhrif edə bilər.

Pənah Hüseynin paylaşımında diqqət çəkdiyi məqam da budur: keçmiş diplomatik müzakirələr indiki Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə qarşı siyasi alətə çevrilməməlidir.

35 illik sənədlər yenidən açılır – əsas sual isə dəyişmir

Beləliklə, sabiq baş nazirin gündəmə gətirdiyi məsələ təkcə Turqut Özalın vaxtilə hansı təklifi səsləndirməsi ilə məhdudlaşmır.

Əsas məsələ həmin təklifin hansı tarixi şəraitdə ortaya çıxması, kimlər tərəfindən müzakirə edilməsi və bu gün hansı məqsədlərlə təqdim olunmasıdır.

Tarixi sənədlər göstərir ki, Qarabağla Zəngəzur arasında ərazi mübadiləsi ideyası müxtəlif dövrlərdə Britaniya nümayəndələri, sovet ziyalıları, amerikalı ekspertlər və regional siyasətçilər tərəfindən müzakirəyə çıxarılıb.

Özalın təşəbbüsü də həmin uzun diplomatik tarixçənin epizodlarından biridir.

Lakin nə bu təklif həyata keçirilib, nə də onun Azərbaycan tərəfindən qəbul edildiyini təsdiqləyən razılaşma ortaya qoyulub.

Pənah Hüseynin açıqlaması isə yeni sual doğurur: 35 il əvvəl həyata keçirilməmiş bir planın məhz indi yenidən gündəmə gətirilməsində kimlər maraqlıdır?

Sabiq baş nazir bunun Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə nifaq salmaq və Zəngəzur dəhlizi ideyasını gözdən salmaq məqsədi daşıdığını düşünür. Bununla belə, konkret kampaniyanın təşkilatçıları və koordinasiyası barədə ayrıca sübut təqdim edilməyib.

Bir məsələ isə aydındır: tarixi sənədlərin kontekstdən çıxarılması və 1990-cı illərin ərazi mübadiləsi layihələrinin bugünkü siyasi reallıqla eyniləşdirilməsi ictimaiyyətdə yanlış təsəvvürlər yarada bilər.