Davamlı pul qazanmağın yolu BİLİNDİ

Bəşəriyyətin inkişaf tarixində elə məqamlar olmuşdur ki, həmin dövrlər yalnız yeni texnologiyaların yaranması ilə deyil, insanın özünü yenidən dərk etməsi ilə xarakterizə edilmişdir. Bu gün yaşadığımız mərhələ də məhz belə dövrlərdən biridir. İnsan ilk dəfədir ki, yalnız əzələ gücünü deyil, öz düşüncə proseslərinin müəyyən hissələrini də texniki sistemlərə ötürməyə başlayıb. Bu hadisə zahirən texnoloji yenilik kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə insanın özü haqqında təsəvvürlərini dəyişdirən dərin sivilizasiya hadisəsidir. Müasir dövrdə ən çox dəyişən sahələrdən biri maliyyə sistemidir. İlk baxışdan bu dəyişiklik sadəcə əməliyyatların sürətlənməsi, xidmətlərin rəqəmsallaşması və proseslərin avtomatlaşdırılması kimi görünə bilər. Lakin məsələyə daha dərindən baxdıqda aydın olur ki, burada söhbət təkcə iqtisadi mexanizmlərin dəyişməsindən getmir. Əslində dəyişən insanın pul, etibar, risk, məsuliyyət və gələcək haqqında düşünmə tərzidir. Maliyyə sistemi cəmiyyətin görünməyən sinir sistemi kimidir. İnsan bədəni sinir impulsları vasitəsilə fəaliyyət göstərdiyi kimi, cəmiyyət də maliyyə axınları vasitəsilə yaşayır. Bu axınlarda baş verən hər dəyişiklik insan davranışlarına, sosial münasibətlərə, kollektiv psixologiyaya və hətta mənəvi dəyərlərə təsir göstərir. Buna görə də maliyyə sahəsində baş verən texnoloji transformasiya yalnız iqtisadi məsələ deyil; o, eyni zamanda fəlsəfi, psixoloji, etik və mənəvi problemdir. Maraqlıdır ki, insan tarix boyu yaratdığı hər yeni alətin qarşısında eyni sualı vermişdir: “Bu yenilik mənim həyatımı asanlaşdıracaq, yoxsa məni əvəz edəcək?” Bu sualın kökündə isə daha dərin bir narahatlıq dayanır: “Mənim unikal xüsusiyyətim nədir?” Əslində müasir texnologiyalar haqqında bütün müzakirələrin mərkəzində də məhz bu sual dayanır. Pul haqqında danışarkən insanların çoxu onu iqtisadi vasitə kimi qəbul edir. Halbuki pul tarix boyu yalnız alış-veriş aləti olmayıb. O, insanın gələcəyə inamının, təhlükəsizlik hissinin və sosial etibarın simvoluna çevrilmişdir. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, insan beynində pul anlayışı ilə təhlükəsizlik hissi arasında güclü əlaqə mövcuddur. İnsan pul itirdikdə yalnız maddi resursunu deyil, müəyyən mənada gələcək üzərindəki nəzarət hissəsini də itirdiyini düşünür. Buna görə də maliyyə qərarları əksər hallarda məntiqdən daha çox emosiyalar tərəfindən formalaşdırılır. Müasir davranış iqtisadiyyatı sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, insanlar eyni miqdarda qazanc əldə etməkdən aldıqları sevincdən daha çox, həmin məbləği itirmək qorxusu yaşayırlar. Bu fenomen insan beyninin minilliklər ərzində formalaşmış müdafiə mexanizmləri ilə əlaqələndirilir. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, texnologiyalar nə qədər inkişaf etsə də, insanın qorxuları, ümidləri və emosional reaksiyaları hələ də maliyyə sisteminin görünməyən əsas hərəkətverici qüvvəsi olaraq qalır.

Müasir texnoloji sistemlər saniyələr ərzində milyonlarla əməliyyatı təhlil edə bilir. Onlar bazar dəyişikliklərini izləyir, riskləri qiymətləndirir və mürəkkəb hesablamalar aparırlar. Lakin burada fundamental bir fərq mövcuddur: hesablamanın sürəti ilə mənanın dərk edilməsi eyni hadisə deyil. İnsan şüuru sadəcə məlumat emal edən mexanizm deyil. O, eyni zamanda mənalar yaradan, dəyərlər formalaşdıran və hadisələri etik prizma vasitəsilə qiymətləndirən mürəkkəb sistemdir. Bir ailənin maliyyə çətinliyi yaşaması ilə bağlı rəqəmsal hesabat hazırlamaq mümkündür. Lakin həmin ailənin qorxularını, ümidlərini, gələcəklə bağlı narahatlıqlarını və daxili psixoloji vəziyyətini tam anlamaq başqa məsələdir. Məhz buna görə də texnologiyanın inkişafı insan faktorunun yox olması deyil, onun funksiyasının dəyişməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Çünki gələcəyin ən böyük ehtiyacı məlumatı toplamaq deyil, məlumatın mənasını izah etmək olacaq. Maliyyə sisteminin əsasında puldan daha vacib bir anlayış dayanır: etibar. Əgər insanlar sabah öz vəsaitlərinin təhlükəsizliyinə inanmasalar, dünyanın ən güclü maliyyə infrastrukturu belə bir neçə gün ərzində fəaliyyət qabiliyyətini itirə bilər. Sosioloqların fikrincə, etibar cəmiyyətlərin inkişafında görünməyən kapital rolunu oynayır. Maraqlıdır ki, tarixin müxtəlif dövrlərində maliyyə böhranlarının əksəriyyəti texniki problemlərdən deyil, etibar böhranlarından qaynaqlanmışdır. Etibarın formalaşması isə yalnız qanunlarla və texnologiyalarla mümkün olmur. Bunun üçün vicdan, məsuliyyət hissi, dürüstlük və sosial etika kimi mənəvi dəyərlər tələb olunur. Bu səbəbdən gələcəyin maliyyə sistemi nə qədər rəqəmsallaşsa da, onun təməlində yenə də insanın mənəvi keyfiyyətləri dayanacaq.

İnsan özünü rasional varlıq hesab etməyi sevir. Lakin elmi araşdırmalar göstərir ki, insanların böyük əksəriyyəti maliyyə qərarlarını məntiqdən daha çox hisslərin təsiri altında verir.

Qorxu bazarları çökdürə bilir.

Ümid bazarları yüksəldə bilir.

Şayiələr milyardlarla dəyərin istiqamətini dəyişə bilir. Bu qeyd etdiyimiz faktlar göstərir ki, iqtisadi sistemlərin mərkəzində əslində insan psixologiyası dayanır. Maraqlıdır ki, insan beyni qeyri-müəyyənliyi təhlükə kimi qəbul etməyə meyillidir. Bu səbəbdən insanlar çox zaman riskləri olduğundan daha böyük qiymətləndirir və ya əksinə, həddindən artıq nikbinlik nümayiş etdirirlər. Texnologiyalar məlumat təqdim edə bilər. Lakin insan davranışlarının arxasında duran emosional motivləri anlamaq hələ də insan təcrübəsinin ən vacib üstünlüklərindən biridir. Maddi sərvət anlayışı tarix boyu mənəvi məsuliyyət anlayışı ilə yanaşı inkişaf etmişdir. Bütün böyük mənəvi sistemlərdə sərvət yalnız hüquq deyil, eyni zamanda məsuliyyət kimi təqdim olunur. İnsan malik olduğu imkanların idarəedicisi hesab edilir və bu imkanlardan necə istifadə etməsi onun mənəvi keyfiyyətlərinin göstəricisi sayılır. Bu yanaşma müasir maliyyə dünyası üçün də aktualdır. Çünki texnologiya sürəti artırır, lakin məqsəd müəyyən etmir. Texnologiya imkan yaradır, lakin həmin imkanın hansı istiqamətdə istifadə olunacağına qərar vermir. Məsuliyyət hissi olmayan cəmiyyətdə ən mükəmməl texnologiyalar belə ədalətli nəticələr yaratmaya bilər. Bu səbəbdən gələcəyin əsas çağırışı texnologiyanın inkişafı ilə mənəvi inkişaf arasında tarazlığın qorunmasıdır.

İnsanlıq hər böyük dəyişiklik dövründə oxşar narahatlıqlarla üzləşmişdir. Yeni texnologiyalar meydana çıxanda insanlar iş yerlərinin itəcəyindən, sosial münasibətlərin dəyişəcəyindən və ənənəvi həyat tərzinin dağılacağından qorxmuşlar. Lakin son nəticədə dəyişən yalnız alətlər olmuşdur. İnsanın bilik əldə etmək ehtiyacı, təhlükəsizlik arzusu, mənəvi axtarışları və sosial münasibətlər qurmaq istəyi isə dəyişməmişdir. Bu gün də oxşar vəziyyət yaşanır.

Dəyişən banklar deyil.

Dəyişən insanın banklarla münasibət qurma formasıdır.

Dəyişən pul deyil.

Dəyişən insanın pula baxışıdır.

Dəyişən peşələr deyil.

Dəyişən peşələrin mahiyyətidir.

Paradoksal görünə bilər, lakin texnologiyanın inkişaf etdiyi dünyada insan xüsusiyyətlərinin dəyəri daha da artacaq.

Empatiya.

Vicdan.

Etik düşüncə.

Məsuliyyət hissi.

Yaradıcılıq.

Mənəvi liderlik.

Bunlar avtomatlaşdırılması ən çətin olan xüsusiyyətlərdir. Gələcəyin uğuru yalnız texnologiyaya sahib olmaqla ölçülməyəcək. Əsas üstünlük həmin texnologiyadan hansı məqsədlə istifadə etməyi bilən insanlarda olacaq. Çünki məlumat bolluğu dövründə ən qiymətli resurs məlumat deyil, hikmət olacaq. Müasir dünya görünməmiş sürətlə dəyişir. Hesablamalar sürətlənir, sistemlər mürəkkəbləşir, qərarlar saniyələr içində qəbul edilir. Lakin bütün bu dəyişikliklərin fonunda dəyişməyən bir həqiqət qalır: insan yalnız iqtisadi varlıq deyil. O, düşünən, hiss edən, mənalar yaradan və dəyərlər formalaşdıran varlıqdır.

Maliyyə sistemləri dəyişə bilər.

Texnologiyalar yenilənə bilər.

Peşələr transformasiya oluna bilər.

Lakin insanın etibara ehtiyacı, mənəvi dayaq axtarışı, təhlükəsizlik arzusu və həyatına məna vermək istəyi dəyişmir. Bəlkə də gələcəyin ən vacib sualı texnologiyanın nə qədər inkişaf edəcəyi deyil. Ən vacib sual budur ki, insan yaratdığı sistemlərin sürətinə uyğunlaşarkən öz vicdanının səsini eşitməyə davam edə biləcəkmi? Çünki tarix göstərir ki, sivilizasiyaları böyük edən onların texnologiyaları deyil, həmin texnologiyalara istiqamət verən dəyərlər olmuşdur. Gələcəyin maliyyə dünyasında ən qiymətli kapital pul deyil, yenə də insan olaraq qalmaq bacarığı olacaq.