Vaşinqton anlaşması: Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallığın başlanğıcı
Cənubi Qafqazın tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız həmin günün siyasi hadisələri ilə ölçülmür. 8 avqust 2025-ci il də məhz belə tarixlərdən biridir. Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə görüşü uzun illər davam edən Azərbaycan-Ermənistan qarşıdurmasının sülh yolu ilə yekunlaşdırılması istiqamətində mühüm dönüş yaratdı.
Vaşinqton görüşünün ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sazişin razılaşdırılmış mətninin paraflanması oldu. Sənəd iki dövlət arasında münasibətlərin artıq müharibə və qarşıdurma məntiqindən sülh, suverenlik və qarşılıqlı tanınma məntiqinə keçirilməsi üçün hüquqi-siyasi çərçivə yaratdı. Bununla yanaşı, tərəflər sənədin imzalanması və ratifikasiyası üçün növbəti addımların atılmasının vacibliyini də təsdiqlədilər.
Azərbaycanın diplomatik qələbəsi
Vaşinqton anlaşmasının mahiyyətini anlamaq üçün onun hansı siyasi fonda meydana gəldiyinə nəzər salmaq lazımdır. Azərbaycan 2020-ci il Vətən müharibəsindən və 2023-cü ildə Qarabağda suverenliyinin tam bərpasından sonra regionda yeni reallıq formalaşdırdı. Artıq danışıqlar masasında əsas məsələ Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, bu reallığın siyasi və hüquqi müstəvidə möhkəmləndirilməsi, Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və regionun iqtisadi potensialının açılması idi.
Bu baxımdan Vaşinqton prosesi Azərbaycanın illərlə irəli sürdüyü yanaşmaların mühüm hissəsinin beynəlxalq gündəmdə qəbul olunmasını göstərdi. Ərazi bütövlüyü, suverenlik, sərhədlərin toxunulmazlığı və kommunikasiyaların açılması kimi prinsiplər yeni regional nizamın əsas elementlərinə çevrildi.
Zəngəzur istiqaməti – iqtisadi və geosiyasi açar
Vaşinqton razılaşmasının ən diqqətçəkən istiqamətlərindən biri Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən kommunikasiyaların açılması perspektividir. Birgə deklarasiyada Azərbaycanla Naxçıvan arasında maneəsiz əlaqənin təmin edilməsi və Ermənistan üçün də qarşılıqlı faydalı kommunikasiya imkanlarının yaradılması vurğulanır.
Bu məsələ yalnız nəqliyyat layihəsi deyil. Söhbət Cənubi Qafqazın geoiqtisadi xəritəsinin dəyişməsindən gedir. Azərbaycan üçün bu marşrut Naxçıvanla quru əlaqənin möhkəmləndirilməsi, Türkiyə və daha geniş mənada Mərkəzi Asiya ilə bağlantıların gücləndirilməsi deməkdir. Ermənistan üçün isə regional nəqliyyat və ticarət şəbəkələrinə daha geniş inteqrasiya imkanı yaradır.
Beləliklə, uzun illər regionu bölən münaqişə xətti potensial olaraq regionu birləşdirən nəqliyyat xəttinə çevrilə bilər.
Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artır
Vaşinqton anlaşması Azərbaycanın yalnız siyasi deyil, geoiqtisadi çəkisini də artırır. Azərbaycan artıq Şərqlə Qərb arasında enerji və nəqliyyat bağlantılarının mühüm halqasına çevrilib. Naxçıvan istiqamətində kommunikasiyaların açılması isə bu mövqeyi daha da gücləndirə bilər.
Mərkəzi Asiyadan Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, oradan Türkiyəyə və Avropaya uzanan Orta Dəhliz üçün Cənubi Qafqazdakı sabitlik həyati əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də Azərbaycan-Ermənistan sülhü təkcə iki ölkənin münasibətlərinə deyil, Avrasiya miqyasında ticarət marşrutlarının gələcəyinə təsir edə biləcək hadisədir.
Rusiya və İran üçün yeni geosiyasi reallıq
Vaşinqton prosesinin digər mühüm tərəfi onun regiondakı böyük güclər arasında rəqabətə təsiridir. ABŞ-ın prosesdə fəal iştirakı Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda siyasi və iqtisadi rolunun artdığını göstərdi. Eyni zamanda uzun illər regionun əsas vasitəçilərindən biri olmuş ATƏT-in Minsk prosesinin aradan qaldırılması istiqamətində Azərbaycan və Ermənistanın mövqelərinin yaxınlaşması əvvəlki diplomatik mexanizmlərin də başa çatdığını göstərirdi.
Bu mənada Vaşinqton görüşü yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin deyil, Cənubi Qafqazda geosiyasi qüvvələr balansının dəyişməsinin göstəricisi oldu.
Əsas məsələ bundan sonradır
Lakin Vaşinqton anlaşmasını tarixi adlandırmaq onun avtomatik olaraq bütün problemləri həll etdiyi anlamına gəlmir. Paraflanmış sənədin tam hüquqi qüvvəyə minməsi üçün imzalanma və ratifikasiya mərhələləri mühüm olaraq qalır.
Əsl sülh kağız üzərindəki sənəddən daha böyük anlayışdır. Sülhün davamlı olması üçün dövlətlər arasında etimadın formalaşması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiya xətlərinin açılması və qarşılıqlı iqtisadi maraqların genişləndirilməsi lazımdır.
Azərbaycan üçün isə əsas məsələ əldə edilmiş siyasi nəticələrin geri dönməz regional reallığa çevrilməsidir.
8 avqust Vaşinqton anlaşması Cənubi Qafqazda bir dövrün bağlanıb yeni dövrün açılmasını simvolizə edir. Onilliklər boyu münaqişə ilə assosiasiya olunan Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin yerini tədricən sülh, kommunikasiya və iqtisadi əməkdaşlıq gündəliyi ala bilər.
Bu prosesdə Azərbaycanın mövqeyi xüsusilə diqqətçəkəndir. Bakı hərbi-siyasi qələbəni diplomatik nəticələrlə möhkəmləndirmək, regionun nəqliyyat və enerji xəritəsindəki strateji rolunu artırmaq və Cənubi Qafqazın yeni təhlükəsizlik sistemində əsas aktorlardan biri kimi mövqeyini gücləndirmək imkanını əldə edib.
Vaşinqtonun əsas mesajı isə bundan ibarətdir: Cənubi Qafqaz artıq keçmiş münaqişələrin deyil, gələcək əməkdaşlığın coğrafiyasına çevrilmək şansı qazanıb.
News365.az
