Qafqazın xəritəsi yenidən dəyişir: Sərhədlərdən dəhlizlərə
Qafqazın dəyişən xəritəsi: sərhədlər, yollar və böyük güclərin maraqları
News365.az xəbər verir ki, Qafqazda xəritələr heç vaxt sadəcə xəritə olmayıb. Bu coğrafiyada xəritədə çəkilən hər bir xəttin arxasında imperiyaların maraqları, dövlətlərin siyasi iddiaları, müharibələr, diplomatik razılaşmalar və insanların taleyi dayanıb.
Son yüz ildən artıq müddətdə regionun siyasi mənzərəsi dəfələrlə dəyişib. İmperiyalar dağılıb, yeni dövlətlər yaranıb, sərhədlər dəyişib, bir vaxtlar daxili inzibati xətt hesab edilən bölgülər sonradan beynəlxalq sərhədlərə çevrilib.
Bu gün isə Qafqaz yenidən dəyişən xəritənin astanasındadır. Lakin bu dəfə söhbət yalnız ərazi və sərhədlərdən getmir. Regionda yolların, dəmir yollarının, kommunikasiyaların və tranzit marşrutlarının hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi də böyük siyasi əhəmiyyət daşıyır.
1918-ci ildən başlayan böyük dəyişiklik
1918-ci il Qafqaz üçün dönüş nöqtələrindən biri idi. Rusiya imperiyası dağılır, Osmanlı imperiyası son mərhələsinə daxil olur, Cənubi Qafqazda isə yeni siyasi reallıq formalaşırdı.
Sərhədlər sabit deyildi. Bir ərazinin hansı dövlətə aid olması bəzən diplomatik danışıqlar, bəzən də hərbi qarşıdurmalar nəticəsində müəyyənləşirdi.
1920-ci ildə imzalanan Sevr müqaviləsinin 89-cu maddəsi Türkiyə-Ermənistan sərhədinin müəyyənləşdirilməsini ABŞ prezidenti Vudro Vilsonun arbitrajına həvalə etmişdi. Vilson həmin ilin noyabrında sərhədlə bağlı qərarını təqdim etdi və sənəddə Ermənistanın dənizə çıxışı məsələsinə də toxunuldu.
Bu hadisələr bir həqiqəti göstərirdi: xəritə artıq sadəcə coğrafi sənəd deyil, siyasi mübarizənin də alətinə çevrilmişdi.
Sovet dövrü xəritəni dəyişdi, problemi yox
Bolşeviklərin hakimiyyətə gəlməsi ilə regionun siyasi sistemi tamamilə dəyişdi. Lakin sərhəd və inzibati bölgü məsələləri aradan qalxmadı.
1920-ci illərdə Cənubi Qafqazın inzibati quruluşu yenidən formalaşdırıldı. 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Azərbaycan SSR-in tərkibində yaradılması da həmin prosesin nəticələrindən biri oldu.
Sovet İttifaqı daxilində respublikalar arasındakı sərhədlər bugünkü beynəlxalq sərhədlərlə eyni siyasi məna daşımırdı. Eyni dövlətin daxilində yaşayan insanlar üçün həmin xətlər bir çox hallarda gündəlik həyatın qarşısını almırdı.
Amma SSRİ dağıldıqdan sonra vəziyyət dəyişdi.
Dünən inzibati xətt olan sərhəd bu gün beynəlxalq siyasi xəttə çevrildi.
1990-cı illər: xəritədə görünən, həyatda hiss olunan sərhədlər
Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi regionun xəritəsini və kommunikasiya sistemini kökündən dəyişdirdi.
1990-cı illərdə Azərbaycanın ərazilərinin bir hissəsi Ermənistan və Ermənistanın dəstəklədiyi qüvvələrin nəzarətində qaldı. Bunun nəticəsində bölgədə nəqliyyat və iqtisadi əlaqələr kəsildi, bir sıra yaşayış məntəqələri əvvəlki yollarından və regional iqtisadi münasibətlərindən ayrı düşdü.
Xəritədə bir-birinə yaxın görünən iki məntəqə real həyatda bir-birindən keçilməz məsafə ilə ayrıldı.
Qafqazın əsas paradoksu da məhz bundan ibarət idi: coğrafiya insanları yaxınlaşdırırdı, siyasət isə onları uzaqlaşdırırdı.
2020-ci ildən sonra əsas sual dəyişdi
2020-ci ildən sonra regionda yeni reallıq yarandı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, Qafqazda kommunikasiyaların açılması məsələsi də gündəmin əsas mövzularından birinə çevrildi.
Artıq məsələ yalnız əraziyə kimin nəzarət etməsi ilə məhdudlaşmırdı.
Yeni sual meydana çıxmışdı:
Bu ərazilər bir-biri ilə necə əlaqələndiriləcək?
Beləliklə, Qafqazın siyasi gündəminə “dəhliz”, “tranzit”, “logistika”, “dəmir yolu” və “kommunikasiya” kimi anlayışlar daha böyük əhəmiyyətlə daxil oldu.
Ərazi qədər yol da siyasi əhəmiyyət qazanmağa başladı.
Vaşinqtondan sonra yeni mərhələ
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə imzalanan Birgə Bəyannamə də regional kommunikasiyaların açılması məsələsini ön plana çıxardı.
Sənəddə Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçən bağlantının yaradılması və kommunikasiyaların dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında açılması nəzərdə tutulur.
Bu məsələnin əhəmiyyəti yalnız yolun çəkilməsi ilə bağlı deyil.
Əsas suallardan biri həmin bağlantının hansı hüquqi rejimlə fəaliyyət göstərəcəyi, təhlükəsizliyinin necə təmin olunacağı və regional iqtisadi sistemə necə inteqrasiya ediləcəyidir.
Başqa sözlə, gələcəyin xəritəsində artıq təkcə sərhədlər yox, yolların hüquqi və siyasi statusu da mühüm xəttə çevrilir.
Yeni xəritədə dəhlizlər
Tarixdə sərhədlər dəyişib, dövlətlər dağılıb, yeni siyasi birliklər yaranıb. Amma yolların təsiri çox vaxt siyasi dəyişikliklərdən daha uzunömürlü olub.
Bir dəmir yolu xətti onillərlə iqtisadi münasibətlərə təsir göstərə bilər. Magistral yol yeni ticarət marşrutu yarada bilər. Enerji xətti dövlətlərin strateji maraqlarını dəyişə bilər.
Bu baxımdan Qafqazın gələcək xəritəsinə yalnız sərhədlər üzərindən baxmaq artıq kifayət etmir.
Xəritənin üzərinə yolları da əlavə etmək lazımdır.
Xəritənin göstərmədiyi həqiqət
Lakin xəritələrin bir çatışmazlığı var: onlar hər şeyi göstərmir.
Xəritədə sərhəd görünür, amma həmin sərhədin insan həyatında yaratdığı nəticələr görünmür. Yol görünür, amma o yolun keçdiyi kəndlərin, şəhərlərin və insanların yaddaşı xəritəyə sığmır.
Bir ərazi xəritədə sadəcə müəyyən rənglə göstərilə bilər. Halbuki həmin ərazinin altında nəsillərin tarixi, müharibələr, köçlər və şəxsi talelər dayanır.
Ona görə də hər xəritə həm də müəyyən dövrün siyasi baxışıdır.
Bu gün Bakı, Ankara, İrəvan, Tehran, Moskva və Vaşinqton Qafqaza eyni coğrafiya kimi baxır, amma həmin coğrafiyanın gələcəyi ilə bağlı maraqları və prioritetləri fərqlidir. Təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, ticarət və geosiyasi təsir məsələləri müxtəlif paytaxtların siyasətində fərqli çəkidədir.
Amma hamısının qarşısında eyni coğrafiya dayanır.
Qafqazın sabahkı xəritəsi
Bəlkə də Qafqazın gələcəyini anlamaq üçün tamamilə yeni xəritə çəkməyə ehtiyac yoxdur. 1918-ci ilin xəritəsinə, sovet dövrünün inzibati bölgüsünə, 1990-cı illərin reallığına və 2020-ci ildən sonra formalaşan yeni kommunikasiya imkanlarına birlikdə baxmaq kifayətdir.
Çünki xəritələr yalnız keçmişi göstərmir. Onlar gələcək siyasi qərarların istiqamətini də müəyyənləşdirə bilir.
Qafqazın qarşısında duran əsas məsələ artıq yalnız sərhədlərin haradan keçməsi deyil.
Yollar haradan keçəcək?
Kommunikasiyalar hansı qaydalarla işləyəcək?
Region ölkələri bir-biri ilə nə qədər bağlı olacaq?
Bu sualların cavabları gələcəyin Qafqaz xəritəsinin konturlarını müəyyənləşdirə bilər.
İmperiyalar dəyişir, siyasi ittifaqlar dağılır, sərhədlər yenidən çəkilir. Ancaq yol bir dəfə qurulduqdan sonra uzun illər dövlətlərin və xalqların münasibətlərinə təsir göstərə bilir.
Bəlkə də Qafqazın gələcək xəritəsində ən vacib xətlər sərhədləri göstərənlər yox, insanları və iqtisadiyyatları birləşdirən yollar olacaq.
Çünki tarixdə xəritəni bəzən siyasət çəkir, bəzən də siyasətin istiqamətini yollar müəyyənləşdirir.
News365.az
