İnsanın ən böyük itkisi nədir?

İnsan bəşər tarixində heç vaxt bu qədər güclü, bu qədər imkanlı, bu qədər “idarəedən” olmamışdı. O, təbiəti ram etdi, kainatı ölçdü, atomu parçaladı, süni intellekt yaratdı. Amma eyni zamanda, heç vaxt bu qədər daxili boşluq, məqsəd böhranı və mənəvi yorğunluq da yaşamamışdı. Bu sadəcə bir təsadüf deyil – bu düşüncə ilə hiss arasında yaranan dərin uçurumun nəticəsidir. İnsanın inkişafı yalnız texnoloji və rasional xətt üzrə getməyib. Əksinə, ən böyük sıçrayışlar çox vaxt məhz izah olunmayan, “məntiqsiz” görünən inanc və duyğuların içindən doğub. Məsələn, orta əsrlərdə Sufi order daxilində formalaşan mistik ənənələr insanın yalnız ağıl deyil, qəlb vasitəsilə də həqiqətə çata biləcəyini iddia edirdi. Bu yanaşma elmi deyil, təcrübəvi idi – hiss etməklə anlamaq. Jalal Ad-Din Rümi yazırdı: “Ağıl səni qapıya qədər aparar, qəlb isə içəri daxil edər.” Bu sözlər sadəcə poetik ifadə deyil, insan psixikasının dərin strukturunu əks etdirir. Müasir psixologiya da artıq bunu təsdiqləyir: insan qərarlarının böyük hissəsi əvvəlcə emosional olaraq verilir, sonra isə rasional olaraq əsaslandırılır. Bu fakt, xüsusilə Daniel Kahneman tərəfindən aparılan tədqiqatlarda açıq şəkildə göstərilib. O, insan düşüncəsini iki sistemə bölürdü: sürətli, intuitiv və emosional sistem, və yavaş, analitik və rasional sistem. Maraqlısı odur ki, gündəlik həyatımızda birinci sistem daha dominantdır. Yəni insan əvvəl hiss edir, sonra düşünür – amma özünü əksinə inandırır. Bu isə çox ciddi bir nəticəyə gətirib çıxarır: insan yalnız rasional varlıq kimi qurulmayıb. Onu yalnız məntiq üzərində “yenidən dizayn etmək” cəhdi daxili konflikt yaradır. Enlightenment dövrü ağlı insanın ən ali aləti kimi ön plana çıxardı. Bu dövr elmin, hüququn, demokratiyanın əsasını qoydu – amma eyni zamanda insanın mistik, emosional və metafizik tərəfini ikinci plana keçirdi. Bu prosesin nəticəsi olaraq cəmiyyət daha nizamlı oldu, amma insan daha parçalanmış hala gəldi. Bu parçalanmanı ilk hiss edənlərdən biri Fyodor Dostoevsky idi. O, insanın yalnız məntiqə əsaslanan sistemdə xoşbəxt ola bilməyəcəyini göstərirdi. Onun qəhrəmanları tez-tez rasional seçimlərə qarşı çıxır, özlərinə zərər versələr belə hisslərinə uyğun davranırdılar. Çünki insan üçün “mənasız azadlıq” bəzən “mənalı məcburiyyətdən” daha dəyərlidir.

İnsan yalnız təhlükəsizlik istəmir. O, həm də risk istəyir. İnsan yalnız sabitlik istəmir. O, həm də dəyişiklik istəyir. İnsan yalnız rahatlıq istəmir. O, həm də həyəcan istəyir. Bu paradoks insanın təbiətidir. Müasir dövrdə isə bu paradoks sıxışdırılır. Hər şey planlanır: karyera, münasibətlər, hətta xoşbəxtlik belə “strategiya”ya çevrilir. İnsan “necə yaşamalıyam?” sualına cavab axtarmaq əvəzinə “necə daha effektiv yaşaya bilərəm?” sualına fokuslanır. Amma effektivlik – həyatın məqsədi deyil. İslam dinində qəlb yalnız hisslərin mərkəzi deyil, həm də idrakın başqa bir formasıdır. Quran dəfələrlə “qəlb ilə anlamaq” anlayışını vurğulayır. Yəni həqiqət yalnız ağıl ilə deyil, daxili təcrübə ilə dərk olunur. Bu baxımdan iman özü rasional sübutdan çox, daxili bir haldır. O, ölçülə bilməz, amma yaşana bilər. Bu isə onu müasir rasional sistemlər üçün “narahat” edir. Çünki ölçülə bilməyən şey idarə edilə bilməz. Amma insanın ən dərin həqiqətləri məhz ölçülə bilməyənlərdir.

Sevgi – ölçülə bilməz.

Vicdan – ölçülə bilməz.

Mənəviyyat – ölçülə bilməz.

Buna baxmayaraq, bunlar olmadan həyat da mənasını itirir. Tarixi faktlara baxsaq, görərik ki, ən böyük sivilizasiyalar yalnız texnologiya ilə deyil, eyni zamanda mənəvi dəyərlərlə yüksəlib. Islamic Golden Age dövründə elm və iman bir-birinə zidd deyil, tamamlayıcı idi. Alimlər həm riyaziyyatla məşğul olur, həm də metafizik suallar verirdilər. Bugünkü problem isə bu iki sahənin ayrılmasıdır.

İnsan ya yalnız rasional olur – və boşluq hiss edir.

Ya da yalnız emosional olur – və xaos yaşayır.

Həqiqət isə bu ikisinin tarazlığındadır. Müasir insanın qarşısında duran ən böyük sual budur ki, necə yaşamalı? Daha çox bilmək üçün, yoxsa daha çox hiss etmək üçün? Bəlkə də cavab bu sualın özündə gizlidir. İnsan nə yalnız düşünmək üçün yaradılıb, nə də yalnız hiss etmək üçün. O, bu ikisinin kəsişməsində yaranan varlıqdır. Əgər o yalnız ağlı ilə yaşasa, həyat mexaniki olar. Əgər yalnız hissləri ilə yaşasa, həyat idarəsiz olar. Amma hər ikisini birləşdirə bilsə – həyat mənalı olar.

İnsanın ən böyük itkisi nə sevginin azalmasıdır, nə də inancın zəifləməsi. Ən böyük itki – heyrət hissinin yox olmasıdır. Çünki heyrət – həm ağlın, həm də qəlbin eyni anda susduğu yerdir. Orada nə tam məntiq var, nə də tam duyğu. Orada yalnız “yaşamaq” var. Və insan, bəlkə də, məhz orada özünü tapır.

Həsən Nağıyev, filosof