İnsan nə vaxt xoşbəxt olur?
Aktual
09:48
İnsan tarix boyu iki böyük səhnədə imtahan olunub: biri cəmiyyət, digəri isə ailə. Cəmiyyət insanın zahiri davranışlarını cilalayır, amma ailə onun daxilində gizlənən həqiqi simanı üzə çıxarır. Məhz buna görə də ən böyük qarşıdurmalar, ən dərin sevgilər və ən ağır sınaqlar ailə daxilində yaşanır. Çünki burada maskalar uzun müddət qalıcı olmur. İnsanın özünü tanıması ən ali məqsədlərdən biri sayılıb. Qədim yunan mütəfəkkiri Sokrat “özünü tanı” çağırışı ilə insanın daxili aləminə yönəlməsini tələb edirdi. Amma insanın özünü tanıması üçün tək qalması kifayət etmir. Əksinə, başqa bir insanla birlikdə yaşamaq bu tanımanı sürətləndirən ən güclü vasitəyə çevrilir. Çünki biz yalnız münasibət içində öz hədlərimizi, zəif nöqtələrimizi və gizli eqomuzu görə bilirik. Psixologiyada bu hal “proyeksiya” kimi izah olunur. İnsan özündə qəbul edə bilmədiyi xüsusiyyətləri qarşı tərəfdə görməyə meyllidir. Məşhur psixoanalitik Carl Jung bunu insanın “kölgə tərəfi” ilə əlaqələndirirdi. O deyirdi ki, insan başqasına əsəbiləşəndə, çox vaxt əslində öz daxilindəki həll olunmamış tərəflərlə qarşılaşır. Ailə isə bu kölgənin ən tez üzə çıxdığı məkandır. Sən bəzən həyat yoldaşında dözümsüzlük görürsən, amma bir müddət sonra anlayırsan ki, eyni dözümsüzlük sənin daxilində də mövcuddur. Qurani-Kərim insan münasibətlərini yalnız hüquqi çərçivədə deyil, həm də ruhani inkişaf kontekstində izah edir. Orada səbr, mərhəmət, bağışlama kimi anlayışlar təkcə fərdi əxlaq prinsipləri deyil, həm də ailə daxilində yaşanan real sınaqlar üçün rəhbərdir. Çünki insan ən çox yaxın olduğu insanı incidir və ən çox da ondan incinir. Bu isə təsadüfi deyil — yaxınlıq məsuliyyəti artırır. Tarixə nəzər salsaq böyük şəxsiyyətlərin həyatında ailə münasibətlərinin onların daxili formalaşmasına ciddi təsir etdiyini görərik. Məsələn, Lev Tolstoy ailə həyatında yaşadığı ziddiyyətlər nəticəsində insanın mənəvi axtarışları barədə ən dərin əsərlərini yazdı. Onun daxili böhranları, həyat yoldaşı ilə münasibətlərindəki çətinliklər, sonradan yazdığı fəlsəfi düşüncələrin əsasını təşkil etdi. Bu, bir həqiqəti göstərir: insanın ən böyük ideyaları çox vaxt onun ən böyük daxili qarşıdurmalarından doğur. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, uzunmüddətli münasibətlərdə ən çox problem yaradan məsələ xarakter fərqliliyi deyil, emosional savadsızlıqdır. Yəni insanlar hisslərini düzgün ifadə edə bilmədikdə, qarşı tərəfi anlamaq əvəzinə müdafiəyə keçirlər. Bu isə münasibəti inkişaf etdirmək əvəzinə, onu tədricən aşındırır. Halbuki fərqliliklər problem deyil — əksinə, inkişaf üçün potensialdır. İki fərqli baxış bucağı toqquşduqda, yeni bir anlayış formalaşa bilər. Amma bunun üçün insanın daxilindəki “həmişə haqlıyam” ehtirasını susdurması lazımdır. İnsan psixologiyasında maraqlı bir fakt var: biz ən çox bizi dəyişdirməyə məcbur edən insanlara qarşı ya güclü sevgi, ya da güclü nifrət hiss edirik. Çünki dəyişmək insan üçün ağrılı prosesdir. Ailə isə bu dəyişimin qaçılmaz olduğu bir mühitdir. Burada insan ya öz sərt tərəflərini yumşaldır, ya da münasibəti dağıdır. Üçüncü yol demək olar ki, yoxdur.
Ailə, insanın eqosu ilə vicdanı arasında gedən mübarizənin səhnəsidir. Eqo hökm etmək istəyir, haqlı çıxmaq istəyir, qarşı tərəfi dəyişmək istəyir. Vicdan isə anlamağa çağırır, güzəşt etməyi, bağışlamağı, empati qurmağı tələb edir. Hansı tərəf qalib gələrsə, münasibətin taleyi də ona uyğun formalaşır. Bəzi insanlar düşünür ki, xoşbəxt münasibət problemsiz münasibətdir. Halbuki tarix və psixologiya bunun əksini deyir. Problemsiz münasibət ya səthi olur, ya da saxta. Həqiqi yaxınlıq yalnız çətinliklərdən keçərək formalaşır. Necə ki, əzələ yük altında inkişaf edir, münasibət də sınaqlar altında möhkəmlənir. Əgər bu sınaqlardan qaçılırsa, inkişaf da baş vermir. Ən maraqlı həqiqətlərdən biri də budur ki, insan çox vaxt həyatında eyni tip problemləri təkrar yaşayır — sadəcə fərqli insanlarla. Bu təsadüf deyil. Bu insanın həll etmədiyi daxili konfliktlərin müxtəlif formalarda geri qayıtmasıdır. Ailə bu təkrarların ən aydın göründüyü yerdir. İnsan öz üzərində işləmədikcə, eyni ssenarini yenidən və yenidən yaşayır. Nəticədə insan belə bir həqiqətlə üz-üzə qalır: xoşbəxtlik kənardan gələn bir hədiyyə deyil. O, insanın daxilində qurduğu bir tarazlıqdır. Bu tarazlıq isə yalnız başqasını dəyişdirməklə deyil, özünü dəyişməklə mümkündür. Ailə bu dəyişimin ən çətin, amma ən səmimi laboratoriyasıdır. Burada insan ya öz daxilindəki qaranlıqla üzləşir və onu işığa çevirir, ya da bu qaranlığı başqalarının üzərinə ataraq həyatını davam etdirir. Amma ikinci yol heç vaxt həqiqi rahatlıq gətirmir. Çünki insan özündən qaça bilmir.
İnsan doğru insanı tapmaqla deyil, doğru insana çevrilməklə xoşbəxt olur. Ailə isə bu çevrilmənin baş verdiyi ən real, ən sərt və eyni zamanda ən dəyərli məkandır.
Həsən Nağıyev, filosof
