Bir cəmiyyət nə vaxt qocalmağa başlayır?

Təsəvvür edin ki, ölkənin ən istedadlı gənclərinə belə bir sual verilir:"Sən həyatının ən məhsuldar illərini yeni bilik yaratmağa sərf etmək istərdinmi?" Və onların böyük əksəriyyəti eyni cavabı verir:"Xeyr." Bu cavab ilk baxışda adi görünə bilər. Amma əslində bu bir cəmiyyətin gələcəyi haqqında verilmiş ən ciddi xəbərdarlıqlardan biridir. Çünki bir xalqın həqiqi sərvəti onun torpaqları, binaları, yolları və ya təbii ehtiyatları deyil. Bunların hamısı zamanla əldə edilə və ya itirilə bilər. Əsl sərvət düşünən insanlardır. Yeni ideya yaradan, sual verən, araşdıran, bilinməyənə doğru addım atan insanlar. Bir cəmiyyətin qocalması üçün insanların yaşlanması lazım deyil. Bir xalqın qocalması o zaman başlayır ki, onun ən istedadlı gəncləri sual verməkdən vaz keçirlər. Qədim dünyanın ən böyük kitabxanalarından biri hesab edilən İsgəndəriyyə Kitabxanasında yüz minlərlə əlyazma saxlanılırdı. O dövrdə insanlar aylarla, bəzən illərlə yol gedərək elm öyrənməyə gəlirdilər. Çünki onlar bilirdilər ki, güc qılıncda deyil, düşüncədədir. Maraqlıdır ki, həmin dövrdə bir kitabın qiyməti bəzən bir evin qiymətinə bərabər olurdu. İnsanlar biliyi sərvətdən daha dəyərli hesab edirdilər. Bu gün isə dünyanın bir çox yerində paradoksal mənzərə yaranıb. Tarixdə heç vaxt bu qədər məlumat əlçatan olmayıb. Bir neçə saniyə ərzində minlərlə kitab, məqalə və araşdırma əldə etmək mümkündür. Amma eyni zamanda heç vaxt bu qədər insan dərin düşüncədən uzaqlaşmayıb. İnformasiya artdıqca təfəkkür azalırsa, bu artıq texnologiya problemi deyil, mədəniyyət problemidir. Fəlsəfə tarixinin böyük simalarından biri olan Sokrat demişdi ki, "Mən bildiyim yeganə şey odur ki, heç nə bilmədiyimi bilirəm." Bu fikir zahirən sadə görünür. Əslində isə elmin və inkişafın təməlini təşkil edir. İnsan yalnız bilmədiyini qəbul etdiyi zaman öyrənməyə başlayır. Özünü tamamlanmış hesab edən insan dayanır, sual verən insan isə inkişaf edir. Psixologiyada maraqlı bir anlayış var: "komfort zonası". İnsan beyni enerji sərf etməyi sevmir. O, ən asan yolu seçməyə meyllidir. Yeni şey öyrənmək, araşdırmaq, analiz etmək və fərqli düşünmək isə ciddi zehni enerji tələb edir. Buna görə də insanların böyük hissəsi hazır cavabları qəbul etməyə meyllidir. Lakin tarix göstərir ki, dünyanı dəyişən insanlar məhz hazır cavablarla kifayətlənməyənlər olub.

Bu gün gənclərin bir hissəsi uzunmüddətli intellektual inkişaf əvəzinə qısamüddətli nəticələrə üstünlük verir. Bunun sosial və iqtisadi səbəbləri var. İnsan həyatını qurmaq, ailəsini təmin etmək, sabit gəlir əldə etmək istəyir. Bu təbiidir. Ancaq problem o zaman yaranır ki, cəmiyyət bütövlükdə dərin bilik istehsal edən insanlara ehtiyac duymadığını düşünməyə başlayır. Əslində isə hər bir xalqın gələcəyini onun alimləri müəyyən edir. Siyasətçi bir neçə il üçün qərar verir, sahibkar bir neçə onillik üçün layihə qurur, alim isə bəzən əsrlərin istiqamətini dəyişir. Bu gün istifadə etdiyimiz internet, mobil telefonlar, peyk sistemləri, tibbi avadanlıqlar və süni intellekt texnologiyaları bir vaxtlar laboratoriyalarda aparılan nəzəri araşdırmaların nəticəsi idi. Həmin araşdırmalar aparılarkən bir çox insan onların praktik faydasını görə bilmirdi. Lakin sonradan həmin ideyalar bütöv iqtisadiyyatların əsasına çevrildi. Qurani-Kərimin ilk nazil olan əmrlərindən biri "Oxu!" çağırışıdır. Bu təsadüfi deyil. Çünki insanı digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun öyrənmək və anlamaq qabiliyyətidir. İslam mədəniyyətinin yüksəliş dövründə elm adamları yalnız dini elmlərlə deyil, astronomiya, tibb, riyaziyyat və fəlsəfə ilə də məşğul olurdular. Onlar biliyi Allaha yaxınlaşdıran vasitələrdən biri hesab edirdilər. Maraqlıdır ki, tarixdə elmin zəiflədiyi dövrlər ilə cəmiyyətlərin gerilədiyi dövrlər çox vaxt üst-üstə düşür. Elmə sərmayə qoymayan xalqlar zamanla başqalarının istehsal etdiyi bilikdən asılı vəziyyətə düşürlər. Elm istehsal edən xalqlar isə gələcəyi formalaşdırırlar. Burada vacib bir psixoloji məqam da var. İnsan yalnız maaş üçün yaşamır. Ən böyük ehtiyaclarımızdan biri həyatımızın mənalı olduğunu hiss etməkdir. Psixoloqlar bunu "məna ehtiyacı" adlandırırlar. İnsan özündən sonra iz qoymaq istəyir. Bir alim üçün bu iz yeni bir fikir, yeni bir kəşf və ya gələcək nəsillərə ötürülən bilik ola bilər.

Bəzən insanlar elmi fəaliyyəti yalnız diplom, vəzifə və ya titul kimi görürlər. Halbuki elm bundan qat-qat böyük anlayışdır. Elm insanın kainat qarşısında verdiyi ən qədim sualdır: "Niyə?" Tarixin bütün böyük sıçrayışları da məhz bu sualdan başlayıb.

"Niyə ulduzlar hərəkət edir?"

"Niyə insanlar xəstələnir?"

"Niyə cəmiyyətlər yüksəlir və süqut edir?"

"Niyə insan düşünür?"

Bu sualları verməyən cəmiyyət rahat görünə bilər. Amma inkişaf etmir. Tarix sübut edib ki, sərvətini itirən xalq yenidən zənginləşə bilər. Ordusunu itirən dövlət yenidən güclənə bilər. Lakin düşünən insanlarını itirən cəmiyyət öz gələcəyini itirməyə başlayır. Çünki gələcək neft quyularında, zavodlarda və ya göydələnlərdə yaranmır. Gələcək əvvəlcə bir insanın beynində yaranır. Və həmin insan çox vaxt bir kitabın qarşısında oturmuş, hamının əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir sual üzərində düşünən gənc olur.