Böyük ailənin ağılagəlməz faydaları

İnsan xarakterini formalaşdıran ən böyük universitet bəzən nə məktəb olur, nə kitab, nə də həyat təcrübəsi. Bəzən insanın bütün gələcəyini bir evin içində eşidilən ayaq səsləri formalaşdırır. Eyni həyətdə qaçan uşaqlar, eyni süfrə ətrafında bölünən çörək, eyni otaqda edilən mübahisələr, küsmələr, barışmalar... Çünki insan ilk dəfə dünyanı ailənin içində tanıyır. Hətta psixoloqlar deyirlər ki, insanın gələcəkdə sevgiyə, dostluğa, hakimiyyətə, əməkdaşlığa və hətta özünə münasibəti belə uşaqlıqda yaşadığı münasibət atmosferindən doğur. Müasir dünya insanı “fərd” olmağa həddindən artıq təşviq edir. Hamı öz otağında, öz ekranında, öz səssizliyində yaşayır. Halbuki tarix boyu insan heç vaxt tək yaşamayıb. Antropoloqların araşdırmalarına görə qədim tayfa və icma həyatında uşaqlar yalnız ana-ata ilə yox, bütün qəbilə ilə böyüyürdü. Uşağın ağlamasına yalnız ana yox, başqa qadınlar da reaksiya verirdi. Bir uşağın təhlükəsizliyi bütöv toplumun məsuliyyəti sayılırdı. Çünki insan beyni sosial əlaqə üzərində qurulub. Elm bunu bu gün “sosial beyin nəzəriyyəsi” adlandırır. Yəni insanın zehni və emosional inkişafı təklikdə deyil, çoxsaylı münasibətlərin içində böyüyür.

Böyük ailədə böyüyən uşaq həyatın ən vacib fəlsəfəsini erkən yaşda anlayır: dünya onun ətrafında dönmür. O, gözləməyi öyrənir. Bölüşməyi öyrənir. Bəzən haqqının gec çatacağını, bəzən haqsızlıq hissini, bəzən də başqasının sevincinə sevinməyi yaşayır. Bu təcrübələr sonradan kitabdan öyrənilən etikadan daha güclü olur. Çünki insan əxlaqı çox vaxt nəzəriyyə ilə yox, gündəlik münasibətlərin içində formalaşır. Məşhur psixoanalitiklərdən biri deyirdi ki, “uşaqlıq insanın taleyinin gizli xəritəsidir.” Həqiqətən də, uşaqlıqda çox insanın sevgisi, qəzəbi, qayğısı və fərqli xarakterləri ilə qarşılaşan insanın emosional dünyası daha zəngin olur. Çünki o, insan davranışlarını yalnız nəzəri şəkildə yox, canlı şəkildə müşahidə edir. Birinin əsəbi, digərinin mərhəmətli, bir başqasının səbirli olması uşağa insan psixologiyasını səssizcə öyrədir. Müasir psixologiyada “emosional dözümlülük” anlayışı var. Bu, insanın stres, konflikt və psixoloji gərginlik qarşısında dağılmamaq bacarığıdır. Maraqlıdır ki, böyük ailələrdə böyüyən uşaqlarda bu xüsusiyyət daha güclü olur. Çünki onlar həyatın kiçik böhranlarını uşaqlıqdan yaşayırlar: oyuncağın bölüşdürülməsi, diqqət uğrunda mübarizə, küsüb barışmaq, fərqli xarakterlərlə uyğunlaşmaq… Bunlar əslində gələcək həyatın məşqidir. Tarixdə ən böyük liderlərin, filosofların və dövlət adamlarının bir çoxu kollektiv həyatın içində böyümüş insanlar idi. Çünki insan yalnız təklikdə düşünməyi yox, insanlarla yaşamağı da öyrənməlidir. Liderlik yalnız danışmaq qabiliyyəti deyil; insan ruhunu oxumaq, fərqli xarakterləri idarə etmək və konfliktlər arasında tarazlıq qurmaq bacarığıdır. Bu bacarıqlar isə çox vaxt uşaqlıqda münasibətlərin sıx olduğu ailələrdə formalaşır. Fəlsəfə də bunu təsdiqləyir. İnsan heç vaxt tamamilə “özündən ibarət” deyil. Şərq fəlsəfəsində insan “münasibət varlığı” hesab olunur. Qərb filosofları da deyirdi ki, insanın “mən”i əslində başqaları ilə münasibətdə yaranır. Təklik insanı yalnız düşünən varlığa çevirə bilər, amma münasibətlər insanı hiss edən varlığa çevirir. İslam dinində ailənin və qohumluq bağlarının bu qədər müqəddəs sayılması təsadüfi deyil. Çünki ailə sadəcə qan bağı deyil, insanın mənəvi tərbiyəsinin ilk məkanıdır. İslamda qohumluq əlaqələrinin qorunmasına bu qədər önəm verilməsi əslində insan psixologiyasını qorumaq deməkdir. Çünki insan yalnız maddi yox, emosional təhlükəsizlik də axtarır. Böyük ailələrdə böyüyən uşaqlar çox vaxt “tənha qalmaq qorxusunu” daha az yaşayırlar. Onların şüuraltısında belə bir hiss formalaşır: “Mən tək deyiləm.”

Müasir dövrdə depresiyanın, sosial təcridin və emosional boşluğun artmasının səbəblərindən biri də insanların münasibətlərdən uzaqlaşmasıdır. Texnologiya insanları bir-birinə bağladı, amma ruhən uzaqlaşdırdı. İnsanlar artıq eyni evdə yaşayır, amma ayrı dünyalarda nəfəs alırlar. Halbuki uşaqlıqda eyni həyəti paylaşan insanlar həyatın ən böyük psixoloji dərmanını alırlar: aidiyyət hissini. Aid olmaq insan ruhunun ən böyük ehtiyaclarından biridir. Viktor Frankl yazırdı ki, insan yalnız çörəklə yaşamır, insan mənaya və bağlılığa da ehtiyac duyur. Böyük ailədə böyüyən insan çox vaxt bu bağlılığı erkən yaşda hiss edir. O bilir ki, həyatda insanı ayaqda saxlayan təkcə uğur deyil — yanında “öz adamlarının” olmasıdır.

Bəzi uşaqlar oyuncaqla böyüyür, bəziləri insanlarla. Oyuncaq insanı sakitləşdirə bilər, amma insan insanı yetişdirir. Böyük ailədə böyüyən uşaq yalnız yaş almır, xarakter qazanır. O, həyatın bütün çətinliklərinə qarşı görünməz bir psixoloji immunitet əldə edir. Çünki o, uşaqlıqdan insan münasibətlərinin həm istiliyini, həm ağırlığını daşıyıb. Ən maraqlısı isə budur ki, insan böyüdükcə anlayır ki, uşaqlıqda səs-küy hesab etdiyi o ev əslində onun ruhunun memarı imiş. O qarışıqlıq, o birlik, o dava-dalaş, o gülüşlər… hamısı birlikdə onun gələcəkdə necə insan olacağını səssizcə yazırmış. Bəlkə də buna görə bəzi insanlar ən çətin günlərdə belə dağılmırlar. Çünki onların içində uşaqlıqdan qalan görünməz bir hiss yaşayır: “İnsan tək olanda zəifləyir, birlikdə olanda isə tamamlanır.”