Bizi mənzil başına aparan təkcə yol deyil,..
Aktual
09:34
Bu yaxınlarda işə gedərkən yol hərəkəti ilə bağlı diqqətimi cəlb edən bir hadisənin şahidi oldum. Bu hadisə bir daha göstərdi ki, yol hərəkəti təhlükəsizliyi yalnız sürücülərin deyil, piyadaların da hüquqi və mənəvi məsuliyyət daşıdığı bir sahədir. Müasir nəqliyyat sistemlərində piyada keçidləri və işıqforlar insanların həyatını qorumaq məqsədilə yaradılmış mühəndis həlləridir. Lakin bəzi piyadaların bu qaydalara məhəl qoymaması, qırmızı işıqda yolu keçməsi və ya avtomobillərin hərəkət trayektoriyasına qəfil daxil olması ağır yol-nəqliyyat hadisələrinin baş vermə riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Halbuki, bəzən cəmi bir dəqiqə gözləmək insan həyatını xilas edə bilər.
Kriminologiya və yol hərəkəti təhlükəsizliyi sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, ölüm və ya ağır xəsarətlə nəticələnən yol-nəqliyyat hadisələrinin səbəbləri əksər hallarda yalnız bir tərəfin davranışı ilə izah olunmur. Belə hadisələrdə sürücünün sürəti, diqqəti və texniki imkanları ilə yanaşı, piyadanın davranışı, yol hərəkəti qaydalarına əməl etməsi və riskli hərəkətləri də hüquqi qiymətləndirmənin əsas elementlərindən biridir. Buna görə də hər bir hadisə fərdi qaydada, obyektiv sübutlar və ekspertiza əsasında araşdırılmalıdır. İctimai müzakirələrdə tez-tez belə bir təsəvvür formalaşır ki, ölüm hadisəsi baş verdikdə məsuliyyət avtomatik olaraq sürücünün üzərinə düşür. Hüquqi dövlət prinsiplərinə görə isə məsuliyyət yalnız hadisənin bütün səbəbləri və tərəflərin davranışları hərtərəfli araşdırıldıqdan sonra müəyyən edilməlidir. Ədalət prinsipi kollektiv deyil, fərdi məsuliyyət anlayışına əsaslanır.
Yol hərəkəti təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün yalnız sürücülərin deyil, piyadaların da hüquqi məsuliyyəti, davranış mədəniyyəti və risk şüuru gücləndirilməlidir. Maarifləndirmə tədbirlərinin genişləndirilməsi, qanunvericiliyin ardıcıl tətbiqi və qarşılıqlı məsuliyyət mədəniyyətinin formalaşdırılması yol-nəqliyyat hadisələrinin sayının azalmasına mühüm töhfə verə bilər. Yol hərəkəti təhlükəsizliyi birtərəfli öhdəlik deyil, cəmiyyətin bütün iştirakçılarının ortaq məsuliyyətidir. Sürücü də, piyada da yol hərəkəti qaydalarına eyni dərəcədə hörmət etməli, çünki bir anlıq məsuliyyətsizlik iki ailənin taleyini dəyişdirə bilər.
Həyatın ən böyük paradokslarından biri budur ki, insan ölümün nə qədər yaxın ola biləcəyini bildiyi halda, sanki onun heç vaxt öz başına gəlməyəcəyinə inanır. Psixologiyada buna "optimizm qərəzi" deyilir. İnsan özünü təhlükədən kənarda hesab edir, riskləri kiçildir və "mənə heç nə olmaz" düşüncəsi ilə davranır. Məhz bu yanlış inam yol hərəkətində də ən təhlükəli psixoloji tələlərdən birinə çevrilir. Əslində yol hərəkəti sadəcə avtomobillərin hərəkəti deyil. Bu insanların bir-birinə olan etimadının sınaq meydanıdır. Sükan arxasında oturan da, yolu piyada keçən də bir-birinin məsuliyyətinə ümid edir. Sürücü inanır ki, qarşısına gözlənilmədən insan çıxmayacaq. Piyada isə inanır ki, sürücü onu görəcək və dayanacaq. Bu qarşılıqlı etimad pozulduqda isə texnologiya, asfalt, bahalı avtomobil və ya müasir yol infrastrukturu insan həyatını hər zaman xilas edə bilmir. Müasir elm göstərir ki, insan beyni təhlükəni hər zaman düzgün qiymətləndirə bilmir. Beyin tez-tez gündəlik təkrarlanan hadisələri təhlükəsiz kimi qəbul edir. İnsan eyni yolu yüz dəfə keçdiyinə görə yüz birinci dəfə də heç nə baş verməyəcəyini düşünür. Halbuki faciələrin böyük hissəsi məhz "hər dəfə belə etmişəm" düşüncəsinin nəticəsidir. Təcrübə bəzən ehtiyatlılığı artırmır, əksinə təhlükə hissini azaldır. Fəlsəfədə məsuliyyət anlayışı yalnız insanın öz hərəkətinə cavabdeh olması deyil, həm də başqalarının taleyinə təsir etdiyini dərk etməsidir. Alman filosofu İmmanuel Kant yazırdı ki, insan heç vaxt başqa insanı məqsədə çatmaq üçün vasitəyə çevirməməlidir. Yol hərəkətində də bu fikir öz əksini tapır. Tələskənlik, səbirsizlik və ya diqqətsizlik üzündən başqasının həyatını təhlükəyə atmaq, əslində onun həyatına lazımi dəyəri verməmək deməkdir. Şərq mütəfəkkirləri isə insanın ən böyük düşməninin xaricdə deyil, daxilində olduğunu söyləyirdilər. Təkəbbür, tələskənlik, qəzəb və məsuliyyətsizlik nəzarət altına alınmadıqda insanın ən təhlükəli silahına çevrilir. Yol qəzalarının əhəmiyyətli hissəsinin arxasında da məhz texniki nasazlıqdan çox, insan psixologiyası dayanır. Qurani-Kərimdə buyurulur ki, bir insanın həyatını qoruyan bütün bəşəriyyəti qorumuş kimidir, bir insanın həlak olmasına səbəb olan isə sanki bütün bəşəriyyətin məhvinə səbəb olmuş kimidir. Bu onu göstərir ki, insan həyatı heç bir tələskənlikdən, heç bir şəxsi maraqdan və heç bir gündəlik rahatlıqdan üstün tutulmalıdır. Məhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) həyatına nəzər saldıqda da ehtiyatlı davranışın və insanlara zərər verməməyin əsas prinsiplərdən biri olduğunu görürük. İslamda "zərər vermək də yoxdur, zərərə zərərlə cavab vermək də yoxdur" prinsipi hüquq və əxlaqın ortaq təməlidir. Bu prinsip yollar üçün də keçərlidir. İnsan bilməlidir ki, onun ehtiyatsızlığı başqa bir ailənin ömür boyu daşıyacağı acıya çevrilə bilər.
At arabalarının yerini sürətli avtomobillər aldı, yollar genişləndi, körpülər salındı, tunellər tikildi. Lakin texnologiyanın inkişafı insan vicdanını əvəz edə bilmədi. Dünyanın ən müasir şəhərlərində belə yol qəzalarının əsas səbəbi texnika deyil, insan amili olaraq qalır. Bu fakt göstərir ki, təhlükəsizliyin mərkəzində maşın yox, insan dayanır. Kriminologiya və davranış elmləri sübut edir ki, yol-nəqliyyat hadisələri çox zaman bir səhvin deyil, bir neçə kiçik səhvin zəncirvari birləşməsinin nəticəsidir. Bir tərəfin diqqətsizliyi, digər tərəfin tələskənliyi və üçüncü amilin təsadüfü birləşərək faciəni yaradır. Buna görə də hadisələri yalnız bir tərəfin üzərinə yükləmək nə hüquqa, nə də elmi yanaşmaya uyğundur. Ədalət emosiyaların deyil, faktların dili ilə danışır. Psixoloqlar bildirirlər ki, insan tələsəndə beynin məntiqi qərarvermə sistemi zəifləyir, impulsiv davranış güclənir. Məhz buna görə də ən çox səhvlər gecikmək qorxusu, əsəbilik və emosional gərginlik zamanı baş verir. Maraqlıdır ki, insanın qazandığı bir neçə saniyə sonradan ömürlük peşmançılığa çevrilə bilər. Yol hərəkəti mədəniyyəti qanun məcəlləsindən əvvəl vicdan məcəlləsində yazılır. Polis hər küçədə dayana bilməz, kamera hər bucağı görə bilməz. Lakin vicdan insanın daxilində daim işləyən görünməz nəzarətçidir. Qanun cəza tətbiq edə bilər, amma vicdan insanı cinayət baş verməzdən əvvəl dayandıra bilir.
Valideynlərin övladına yolu necə keçməyi öyrədərkən əslində ona sadəcə bir qaydanı deyil, həyata münasibəti öyrədir. Müəllim məktəbdə yol hərəkəti qaydalarını izah edərkən təkcə nişanları tanıtmır, məsuliyyət hissini formalaşdırır. Cəmiyyət qaydalara hörmət etdikdə isə küçələr təhlükəsiz, insanlar isə daha xoşbəxt olur. Yol qəzası yalnız iki tərəfin işi deyil. O, həkimin əməliyyat otağında keçirdiyi gərgin saatdır, ananın gecələr dinməyən göz yaşlarıdır, atasız böyüyən uşağın taleyidir, övlad həsrəti ilə yaşayan valideynlərin bitməyən ağrısıdır. Statistik rəqəmlər bunu ifadə edə bilməz. Hər rəqəmin arxasında yarımçıq qalmış bir ömür, reallaşmamış bir arzu və susmuş bir ev dayanır. Əsl sivil cəmiyyət yollarının eninə və ya körpülərinin sayına görə deyil, insan həyatına göstərdiyi hörmətə görə qiymətləndirilir. Çünki inkişaf göydələnlərin hündürlüyü ilə deyil, insanın təhlükəsiz şəkildə evinə qayıda bilməsi ilə ölçülür. Unutmayaq ki, həyat çox zaman böyük qərarlarla deyil, kiçik seçimlərlə dəyişir. Yolun kənarında dayanıb bir neçə saniyə gözləmək bəzən insanın ömrünə on illər əlavə edir. Sükan arxasında bir an artıq diqqətli olmaq bəzən bütöv bir ailəni faciədən xilas edir. Yol sadəcə gedilən məsafə deyil. O, insanın vicdanı, səbri, mədəniyyəti və mənəviyyatının hər gün imtahan verildiyi bir məkandır.
Hər dəfə evdən çıxanda yadda saxlamalıyıq ki, bizi mənzil başına aparan təkcə yol deyil, həm də məsuliyyətdir. Çünki insan həyatının qiyməti heç vaxt tələskənliyin qiymətindən ucuz ola bilməz.
Həsən Nağıyev, filosof
