Varlanmağın yolu
İqtisadiyyat
09:26
İnsan həyatının müəyyən bir mərhələsində pulun nə olduğunu yenidən düşünməyə başlayır. Əvvəllər pul onun üçün sadəcə ehtiyaclarını ödəmək, ailəsini dolandırmaq, daha rahat yaşamaq vasitəsidir. Sonra həyat dəyişir, imkanlar artır, insan daha çox qazanmağa başlayır və bir müddət sonra fərqinə varmadan başqa bir sualın içində qalır: nə üçün daha çox? Məhz bu nöqtədə iqtisadi məsələ fəlsəfi məsələyə çevrilir. Çünki insanın həyatında sərvətin miqdarı artdıqca onun mənası avtomatik olaraq artmır. Əksinə, bəzən sərvət çoxaldıqca insanın daxilindəki boşluq da böyüyə bilir. Çünki pul həyatın bütün suallarına cavab verən bir vasitə deyil. Pul təhlükəsizlik verə bilər, rahatlıq yarada bilər, seçim imkanlarını genişləndirə bilər, lakin insanın həyatına məna vermək gücünə malik deyil. Məna başqa yerdə yaranır: insanın yaratdığı dəyərdə, başqalarının həyatına verdiyi faydada, öz əməyinin nəticəsini görməsində və sahib olduğu imkanları hansı məqsədə yönəltməsində. Kapital haqqında danışarkən çox vaxt onun yalnız maliyyə tərəfini görürük. Halbuki kapital daha geniş anlayışdır. Pul kapitalın yalnız bir formasıdır. Bilik də kapitaldır, təcrübə də, insanın bacarığı da, texnologiya da, etibar da, zaman da, ideya da. Hətta bir cəmiyyətin ən böyük kapitalı onun təbii sərvətləri deyil, insanlarının düşünmək, yaratmaq, öyrənmək və yenilik etmək qabiliyyətidir. Yeraltında milyardlarla ton sərvəti olan ölkə öz insan kapitalını inkişaf etdirmirsə, həmin sərvət uzunmüddətli tərəqqiyə çevrilməyə bilər. Əksinə, təbii resursları məhdud olan, lakin elmə, təhsilə, texnologiyaya və insan qabiliyyətlərinə sərmayə qoyan cəmiyyətlər böyük iqtisadi gücə çevrilə bilərlər. Deməli, ən qiymətli sərvət bəzən torpağın altında deyil, insanın zehnində gizlənir. Bu baxımdan sahibkarı yalnız pul qazanan insan kimi təsəvvür etmək də doğru deyil. Əsl sahibkar ilk növbədə problemin mövcudluğunu görən insandır. İnsanların vaxtını alan, həyatını çətinləşdirən, onları narahat edən hansısa problemi görür və düşünür: bunu daha yaxşı etmək mümkündürmü? Sahibkarlığın başlanğıcında çox vaxt məhz bu sual dayanır. Bir insan daha sürətli nəqliyyat istəyir, başqası daha asan ünsiyyət qurmağın yolunu axtarır, digəri xəstəliklərin müalicəsi üçün yeni üsullar üzərində işləyir, başqa biri uşaqların daha yaxşı təhsil alması üçün yeni platforma yaradır. Bütün bunların arxasında puldan əvvəl bir ehtiyac, ehtiyacın arxasında isə insanın həyatını yaxşılaşdırmaq arzusu dayanır. İqtisadi tərəqqinin görünən üzündə pul və mənfəət varsa, onun görünməyən dərinliyində insanın daha rahat, təhlükəsiz, sağlam və azad yaşamaq istəyi var. Mənfəət də bu sistemin vacib hissəsidir. Mənfəəti tamamilə mənfi anlayış kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Mənfəət olmadan müəssisə uzun müddət fəaliyyət göstərə bilməz, iş yerləri yarana bilməz, yeni texnologiyalara sərmayə qoymaq çətinləşər, sahibkarın risk etmək motivasiyası zəifləyər. Lakin əsas məsələ mənfəətin mövcudluğu deyil, onun hansı yolla əldə edilməsi və hansı nəticəyə xidmət etməsidir. Əgər qazanc keyfiyyət yaratmaqdan, insanların ehtiyaclarını ödəməkdən, yeni iş yerləri açmaqdan, innovasiya yaratmaqdan və faydalı xidmət göstərməkdən doğursa, mənfəət iqtisadi inkişafın mühərrikinə çevrilir. Əgər qazanc aldatmaqdan, insan əməyini istismar etməkdən, keyfiyyətsiz məhsulu insanlara məcbur satmaqdan və cəmiyyətin zəif tərəflərindən sui-istifadə etməkdən yaranırsa, həmin qazancın böyüklüyü onun mənəvi dəyərini artırmır. Burada kapitalizmin ən mühüm suallarından biri ortaya çıxır: insan iqtisadi sistemin məqsədidir, yoxsa vasitəsi? Əgər insan yalnız istehlakçı, işçi qüvvəsi və pul gətirən müştəri kimi görülürsə, iqtisadiyyat öz insaniliyini itirməyə başlayır. Amma insanın ehtiyacları, ləyaqəti, sağlamlığı, təhsili, təhlükəsizliyi və gələcəyi iqtisadi fəaliyyətin mərkəzində dayanırsa, kapital cəmiyyət üçün güclü dəyişiklik vasitəsinə çevrilir. Əslində iqtisadiyyatın ən böyük uğuru insanların daha çox məhsul alması deyil, insanların daha yaxşı həyat yaşamasıdır. Pulun psixologiyası da burada çox mühüm rol oynayır. Pul insana təhlükəsizlik hissi verir, seçim imkanlarını artırır və müəyyən mənada azadlıq qazandırır. Lakin pul insanın öz dəyərini ölçdüyü əsas meyara çevrildiyi zaman təhlükəli bir proses başlayır. İnsan artıq öz həyatına sahib olduqları ilə deyil, başqalarının sahib olduqları ilə baxmağa başlayır. Bir avtomobil kifayət edir, sonra daha bahalısı lazım olur. Bir ev kifayət edir, sonra daha böyüyü arzu edilir. Bir qədər qazanc kifayət edir, sonra başqasının gəliri ilə müqayisə başlayır. İnsan "mənə nə qədər lazımdır?" sualını unutduqda "başqasında nə qədər var?" sualının əsirinə çevrilə bilər. Beləliklə, sərvət rifah vasitəsi olmaqdan çıxıb müqayisə və status alətinə çevrilir.
Sərvətin miqdarı ilə zənginlik hissi eyni şey deyil. Çox imkanlı insan özünü yoxsul hiss edə bilər, kifayət qədər imkanlara sahib olan başqa bir insan isə həyatından razı ola bilər. Çünki insanın xoşbəxtliyi yalnız sahib olduğu maddi imkanların miqdarından asılı deyil. Ailə münasibətləri, sağlamlıq, dostluq, mənəvi rahatlıq, məqsəd, hörmət və insanın öz həyatına verdiyi məna da onun rifahını müəyyən edir. Buna görə insanın bütün ömrünü daha çox qazanmaq üçün xərcləməsi, lakin qazandığı sərvətdən istifadə edəcək vaxta sahib olmaması böyük bir həyat paradoksudur. Qurani-Kərimin bir çox ayələrində dünya nemətlərinin insan üçün bir sınaq olduğu, insanın sahib olduğu imkanlara görə məsuliyyət daşıdığı vurğulanır. Zəkat anlayışı isə sərvətin yalnız fərdi rahatlıq məsələsi olmadığını göstərən ən mühüm nümunələrdən biridir. İnsan sahib olduğu malın içində cəmiyyət qarşısında məsuliyyət də daşıyır. Bu yanaşmada varlı olmaqla vicdanlı olmaq bir-birinə zidd deyil. Əksinə, böyük imkan böyük məsuliyyət doğurur. İslam tarixində ticarətlə məşğul olan və böyük sərvətə sahib insanların olması da göstərir ki, məsələ var-dövlətin özündə deyil. Əsas məsələ sərvətin insanın qəlbində tutduğu yerdir. Sərvət insanın əlində olduqda nemətə, qəlbində hökmran olduqda isə asılılığa çevrilə bilər. İnsan sərvətin sahibi olduğunu düşündüyü halda əslində bütün qərarlarını pul müəyyən edirsə, burada artıq insanın sərvətə sahib olması deyil, sərvətin insana sahib olması baş verir. İnsanlıq tarixində çoxlu sərvətli insanlar yaşayıb, lakin onların böyük əksəriyyətinin adı bu gün xatırlanmır. Tarixdə iz qoyanların bir hissəsi isə sahib olduqları imkanları başqa dəyərlərə çevirənlər olub. Elmə, təhsilə, səhiyyəyə, sənətə, memarlığa, xeyriyyəçiliyə və ictimai inkişafa yönəldilən sərvət zaman keçdikcə şəxsi var-dövlətdən ümumi mirasa çevrilib. İslam dünyasında vəqf ənənəsi bunun diqqətəlayiq nümunəsidir. Vəqflər vasitəsilə məktəblərin, xəstəxanaların, kitabxanaların, su mənbələrinin və müxtəlif ictimai xidmətlərin maliyyələşdirilməsi sərvətin sosial faydaya çevrilməsinin mühüm formalarından biri olmuşdur. Beləliklə, insanın əlində olan imkan yalnız onun şəxsi həyatını deyil, bütöv bir cəmiyyətin gələcəyini dəyişə bilmişdir.
Bu gün də həmin məntiq dəyişməyib. Bir sahibkarın yaratdığı müəssisə yalnız məhsul istehsal etmir o, insanlara iş verir. İş yeri isə sadəcə əməkhaqqı demək deyil. Bir ailənin süfrəsi, uşağın təhsili, evin kirayəsi, valideynin müalicəsi, gəncin gələcəyə ümidi deməkdir. Bir şirkət yeni texnologiya yaradırsa, yalnız məhsul satmır, insanların vaxtına qənaət edir, yeni imkanlar açır və başqa sahələrin də inkişafına səbəb ola bilər. Bir sahibkar peşəkar kadr yetişdirirsə, yalnız öz şirkətini böyütmür, cəmiyyətin insan kapitalını artırır. Buna görə sahibkarlığın ən böyük məhsulu bəzən istehsal etdiyi mal deyil, yaratdığı imkan olur. Əslində yaxşı biznesin görünməyən tərəfi də budur. İnsan bir məhsul alarkən yalnız həmin məhsulu almır; onun arxasında duran ideyanı, əməyi, texnologiyanı və etibarı da satın alır. Şirkətin uğurunun ən qiymətli dayaqlarından biri məhz etimaddır. Etimad itirildikdə ən böyük reklam belə uzunmüddətli uğur gətirməyə bilər. Çünki iqtisadiyyatın görünməyən valyutalarından biri puldan əvvəl etimaddır. İnsanlar bir-birinə, şirkətlərə, müqavilələrə və institutlara etibar etdikdə iqtisadi münasibətlər daha sağlam inkişaf edir. Bu səbəbdən sahibkarın məsuliyyəti yalnız müştəriyə qarşı deyil. O, işçiyə, cəmiyyətə, dövlətə, ətraf mühitə və gələcək nəsillərə qarşı da müəyyən məsuliyyət daşıyır. Bir müəssisənin qərarı bəzən minlərlə insanın həyatına təsir edə bilər. İşçilərə münasibət, məhsulun keyfiyyəti, təhlükəsizlik standartları, ətraf mühitə münasibət və vergi məsuliyyəti yalnız biznes məsələsi deyil, həm də ictimai məsələdir. Kapital böyük olduqca onun təsir dairəsi də böyüyür. Təsir böyüdükcə məsuliyyət də böyüməlidir. Bəlkə də gələcəyin ən güclü sahibkarlığı məhz burada formalaşacaq. Gələcəyin sahibkarı yalnız bazarda nə qədər pul olduğunu görən insan deyil, cəmiyyətin hansı probleminin həll edilmədiyini görən insan olacaq. Çünki hər həll edilməmiş problem əslində bir ehtiyacdır, hər ehtiyac isə düzgün yanaşma olduqda dəyər yaratmaq imkanıdır. İnsanların daha sağlam yaşaması, daha yaxşı təhsil alması, vaxtına qənaət etməsi, təhlükəsizliyinin artması, informasiya əldə etməsinin asanlaşması, enerjidən daha səmərəli istifadə edilməsi, ətraf mühitin qorunması — bütün bunlar gələcəyin sahibkarlığı üçün böyük imkanlardır. Ona görə də sahibkarlığın ən yüksək mərhələsi sadəcə "nə qədər qazandın?" sualına cavab vermək deyil. Daha böyük suallar var: "Nə yaratdın? Hansı problemi həll etdin? Neçə insanın həyatına toxundun? Səndən sonra nə qalacaq?" İnsan ömrünün sonunda hesabını yalnız bankdakı rəqəmlərlə aparmamalıdır. Çünki insanın həyatında elə şeylər var ki, onların qiyməti pul ilə ölçülmür. Bir övladın yaxşı təhsil alması, bir işçinin ailəsini rahat dolandırması, bir xəstənin müalicə olunması, bir gəncin öz qabiliyyətinə inanması, bir insanın vaxtına qənaət etməsi, bir cəmiyyətin yeni imkanlar qazanması — bunların hər biri iqtisadi dəyərdən daha böyük mənəvi dəyər daşıya bilər.
Sərvət insanı avtomatik olaraq böyük etmir. İnsanı böyüdən onun sərvətlə etdiyi seçimlərdir. Eyni pul bir insanın əlində yalnız şəxsi rahatlığa, başqa bir insanın əlində isə məktəbə, xəstəxanaya, elmi araşdırmaya, yeni iş yerlərinə və gələcəyə çevrilə bilər. Pul eyni puldur, lakin onun yaratdığı nəticə insanın niyyətindən, düşüncəsindən və məsuliyyətindən asılıdır. Buna görə sərvətin ən yüksək fəlsəfəsi "daha çoxuna sahib olmaq" deyil, "sahib olduqlarını daha böyük bir dəyərə çevirməkdir". İnsan nə qədər çox qazanırsa, o qədər çox məsuliyyət daşımalı, imkanları artdıqca təsir dairəsini genişləndirməli, sərvəti böyüdükcə onun cəmiyyətə verdiyi faydanı da böyütməlidir. Çünki insan dünyaya əbədi yaşamaq üçün gəlmir. Heç bir sərvət insanı ölümdən xilas edə bilməz, heç bir hesab insanla birlikdə o dünyaya getməz. İnsanın geridə qoyduğu isə sahib olduğu şeylərdən daha çox, yaratdığı şeylərdir. Pul itə bilər, müəssisə bağlana bilər, binalar dağıla bilər, adlar unudula bilər. Lakin bir insanın başqa insanların həyatında yaratdığı yaxşı dəyişikliklər nəsildən-nəslə keçə bilər. Ən böyük sərvət insanın sahib olduğu imkanların yalnız öz həyatını rahatlaşdırmaması, başqalarının həyatına da işıq salmasıdır. Çünki pulun ən böyük dəyəri onun çoxluğunda deyil, insan həyatına çevrilə bildiyi anda ortaya çıxır. Kapitalın əsl gücü onun sahibinə nə qədər rahatlıq verməsində deyil, cəmiyyətə nə qədər yeni imkan qazandırmasındadır. Sahibkarlığın ən yüksək zirvəsi isə yalnız varlı olmaq deyil, yaratdığı dəyərin öz varlığından daha uzun yaşaya biləcəyi bir dünya qurmaqdır. İnsan bir gün sahib olduğu hər şeyi itirə bilər. Amma əgər qazandığı imkanlarla insanlara fayda veribsə, iş yerləri yaradıbsa, elmə, təhsilə, səhiyyəyə, ailəsinə və cəmiyyətinə töhfə veribsə, onun sərvəti artıq yalnız onun sərvəti deyil. O sərvət insan həyatının bir hissəsinə çevrilib. Bəlkə də həyatın ən böyük iqtisadi sirri elə budur ki, insan sərvət topladıqca deyil, sərvətini dəyərə çevirdikcə həqiqətən zənginləşir.
Həsən Nağıyev, filosof
