Toplumun əsas sütunu yalnız qanun deyil, insanların vicdanıdır

İnsan dünyaya gələndə qəlbi şəffaf bir su kimi olur. O suyun içində kin yoxdur, hiylə yoxdur, maska yoxdur. Körpə uşaq bir insanın varlı və ya kasıb olduğunu bilmədən gülümsəyir. Çünki insanın təbiəti başlanğıcda təmizdir. Sonra həyat başlayır. İnsan böyüdükcə dünyanın sərtliyi ilə tanış olur. Aldadılır, istifadə olunur, xəyanət görür, bəzən ən çox güvəndiyi insanlar tərəfindən yaralanır. Və məhz o andan sonra insanın qarşısında iki yol açılır: ya qəlbini qoruyaraq müdrikləşmək, ya da qaranlığı tanıyıb özü də qaranlığa çevrilmək. Ən təhlükəli insanlar çox zaman cahil insanlar olmur. Tarix göstərir ki, ən böyük fəlakətləri bəzən çox ağıllı, amma vicdansız insanlar yaradıb. Çünki ağıl təkbaşına insanı xilas etmir. Ağıl bir alətdir. O alət mərhəmətli insanın əlində şəfa olur, zalım insanın əlində isə dağıntı. 20-əsrdə dünyanı qan gölünə çevirən müharibələrin arxasında emosional insanlar yox, yüksək intellektə sahib strateqlər dayanırdı. Toplama düşərgələrini quranlar savadsız deyildi. Atom bombasını hazırlayanlar da ağılsız insanlar deyildi. Problem onların zəkasında yox, vicdanla zəkanın arasındakı bağın qırılmasında idi. Çünki vicdanını itirmiş ağıl bəşəriyyət üçün ən böyük təhlükələrdən biridir. Fəlsəfədə çox qədimdən bir sual var: “İnsan niyə pozulur?” Bu suala fərqli dövrlərdə müxtəlif cavablar verilib. Bəzi filosoflar deyirdi ki, insanı pozan ehtirasdır. Bəziləri deyirdi ki, qorxu. Amma tarixə diqqətlə baxanda görünür ki, insanı ən çox dəyişdirən şey gücdür. Çünki insan zəif olanda yaxşı görünmək asandır. Əsl xarakter isə insanın seçim edə bildiyi anda ortaya çıxır. Bir insan düşünün: Yalan danışsa xilas olacaq, amma yenə də düz danışır. Haqsızlıq etsə qazanc əldə edəcək, amma vicdanını satmır. İnsanların zəif tərəfini bildiyi halda bundan istifadə etmir. Budur həqiqi böyüklük. Çünki dünyanın ən asan işi hiyləgər olmaqdır. İnsanların duyğularını istifadə etmək, saxta üz göstərmək, marağa görə münasibət qurmaq çətin deyil. Çətin olan odur ki, bu qədər çirkabın içində təmiz qala biləsən. Psixologiyada “mənəvi yorğunluq” anlayışı var. İnsan davamlı şəkildə xəyanət, ikiüzlülük və saxtalıq görəndə beynində insanlara qarşı müdafiə mexanizmi yaranır. O artıq daha az inanır, daha çox şübhələnir. Bəzən hətta mərhəməti zəiflik hesab etməyə başlayır. Müasir dünyanın ən böyük problemlərindən biri də budur: insanlar incə ruhlu olmağı təhlükəli sayırlar. Çünki saf qalmaq artıq cəsarət tələb edir. Maraqlıdır ki, tarixdə ən böyük mənəvi liderlərin çoxu həm dünyanın kirini görmüş, həm də qəlbini itirməmiş insanlar olub. Onlar insanın içindəki qaranlığı tanıyırdılar, amma buna baxmayaraq insanlığa ümid etməyi seçirdilər. Çünki həqiqi müdriklik hər kəsə inanmaq deyil, kimin etibarlı olduğunu anlaya-anlaya yenə də yaxşı qalmaqdır. Şərq fəlsəfəsində belə bir fikir var: “Palçığın içində açan lotus çiçəyi suyu çirkləndirmir.” Bu fikir təsadüfi yaranmayıb. Çünki həyatın böyüklüyü insanın hansı mühitdə yaşamasında yox, o mühitin onun ruhunu nə qədər dəyişdirə bilməsindədir. Bəzi insanlar yaşadığı qaranlığı bəhanə edib zalımlaşır. Bəziləri isə həmin qaranlığın içində işığa çevrilir. İslam dini insanın niyyətinə xüsusi önəm verir. Çünki eyni əməli iki fərqli insan edə bilər, amma onların biri bunu vicdanla, digəri isə mənfəət üçün edər. Zahirdə eyni görünən davranışların dəyərini müəyyən edən insanın daxilidir. İslam düşüncəsində qəlb insanın ən müqəddəs tərəfi sayılır. Çünki qəlb korlananda ağıl da bəhanə istehsal etməyə başlayır. İnsan əvvəlcə kiçik yalanlara haqq qazandırır, sonra böyük haqsızlıqlara alışır. Vicdan birdən yox olmur; yavaş-yavaş susur. Tarixdə imperiyaların çöküşünə baxanda maraqlı bir həqiqət görünür: bir çox dövlətlər xarici düşməndən əvvəl daxildəki əxlaqi çürümədən dağılıb. Roma imperiyasının zəifləməsi yalnız iqtisadi və hərbi səbəblərlə bağlı deyildi. Cəmiyyət daxilində etibarın, ədalətin və mənəvi dəyərlərin aşınması böyük rol oynayırdı. Çünki bir toplumun əsas sütunu yalnız qanun deyil, insanların vicdanıdır.