İnsan beyni

İnsan kainatda ən sirli varlıqlardan biridir. Çünki onun daxilində milyonlarla hüceyrədən daha böyük bir dünya yaşayır — düşüncə dünyası. İnsan bəzən özünü tanıdığını zənn edir, amma beyninin və ruhunun dərinliklərində baş verənlərin çoxundan xəbərsizdir. Maraqlıdır ki, insan yatdığı zaman belə bədən sakitləşsə də, beyin tam dayanmaz. O, gecə boyunca xatirələri çeşidləyər, yaşanan hadisələri analiz edər, qorxuları və arzuları emal edər. Elə buna görə bəzi insanlar səhər oyandıqda sanki başqa bir insan kimi hiss edir. Çünki insan yalnız gün ərzində deyil, gecənin səssizliyində də dəyişir. Elm adamları deyirlər ki, insan beyni kainatda bilinən ən mürəkkəb sistemlərdən biridir. Təxminən yüz milyarda yaxın neyron daim bir-biri ilə əlaqə qurur. Maraqlısı budur ki, bu əlaqələrin sürəti bəzi hallarda saniyədə yüzlərlə kilometrə çata bilir. Yəni insanın başının içində görünməyən bir kainat yaşayır. Amma ən böyük paradoks budur: insan Mars haqqında düşünə bilir, atomu parçalaya bilir, süni intellekt yaradır, lakin çox vaxt öz daxilindəki xaosu idarə edə bilmir. Tarix boyu filosoflar insan beyninin və düşüncəsinin sirrini anlamağa çalışıblar. Qədim yunan filosofu Sokrat deyirdi: “İnsan özünü tanıdığı gün həqiqəti görməyə başlayar.” Amma əsrlər keçsə də, insanın özünü tanıması hələ də ən çətin məsələ olaraq qalır. Çünki insan başqalarının səsini eşitməkdə mahirdir, amma daxilindəki səssizliyi dinləməkdən qorxur. Psixologiyada maraqlı bir həqiqət var: insan beynində ən güclü təsiri təkrarlanan düşüncələr yaradır. Bir fikir nə qədər çox təkrarlanırsa, beyin onu gerçək kimi qəbul etməyə başlayır. Elə buna görə qorxu içində yaşayan insan hər yerdə təhlükə görür, ümidsiz insan hər qapını bağlı hesab edir. Əksinə, məqsədi olan insan çətinliklərin içində belə yol tapa bilir. İnsan zehninin ən böyük gücü də budur: o, sahib olduğu düşüncəyə uyğun bir dünya qurmağa başlayır. Quranda insanın düşünməsi, ağlını işlətməsi və kainat üzərində təfəkkür etməsi haqqında çoxlu ayələr var. Çünki düşünməyən insan zamanla istiqamətini itirir. İslam alimləri deyirdilər ki, insanın ən böyük düşməni cahillikdir. Maraqlıdır ki, tarixdə ən güclü imperiyalar belə silahla yox, düşüncənin zəifləməsi ilə çökməyə başlayıb. Roma imperiyası xaricdən gələn hücumdan əvvəl daxilində mənəvi və zehni yorğunluq yaşayırdı. İnsanlar rahatlığa alışdıqca düşüncə zəifləyirdi. Tarix göstərir ki, bir toplumun süqutu əvvəlcə zehnində başlayır.

Müasir dövrdə insanın qarşısındakı ən böyük təhlükələrdən biri də informasiya yorğunluğudur. İnsan hər gün minlərlə məlumat görür, amma çox azı üzərində düşünür. Sosial media insanlara sürətli informasiya verir, lakin dərin düşünmə qabiliyyətini zəiflədir. Beyin daim yeni görüntülər və xəbərlər arasında parçalandıqca insanın diqqəti zəifləyir. Buna görə müasir insan əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox məlumat bilir, amma bəzən daha az anlayır. Ən qəribə həqiqətlərdən biri də budur ki, insan beyni ağrıdan çox mənanı axtarır. Psixoloq Viktor Frankl nasist düşərgələrində insanların davranışlarını müşahidə edərkən maraqlı nəticəyə gəlmişdi: yaşamaq üçün səbəbi olan insanlar ən ağır şəraitdə belə ayaqda qala bilirdilər. Deməli, insanı yaşadan təkcə çörək və hava deyil. İnsanı ayaqda saxlayan şey ümid, məqsəd və mənadır. Bəzən insanlar yalnız fiziki yorğunluqdan danışırlar. Halbuki ən təhlükəli yorğunluq ruhun və zehnin yorğunluğudur. İnsan məqsədini itirdiyi anda daxilən çökməyə başlayır. Çünki insan sadəcə yaşayan bir varlıq deyil; o, mənaya ehtiyac duyan bir ruhdur. Pul, şöhrət və rahatlıq müəyyən həddə qədər insanı sevindirə bilər, amma daxilində boşluq olan insan dünyanın ən zəngin adamı olsa belə, gecə öz düşüncələri ilə tək qalmaqdan qorxar. Tarixdə böyük dəyişiklik yaradan insanların çoxu əvvəlcə cəmiyyət tərəfindən anlaşılmayıb. Çünki yeni düşüncə həmişə insanları narahat edir. Qalileo dünyanın döndüyünü deyəndə onu susdurmağa çalışırdılar. İbn Sina elmi düşüncə ilə xəstəlikləri araşdıranda onu qəbul etməyənlər vardı. Amma zaman göstərdi ki, insanlığı irəli aparanlar sürüyə qoşulanlar yox, düşünməkdən qorxmayanlar olub. Maraqlıdır ki, insan beyni təhlükəni xoşbəxtlikdən daha güclü yadda saxlayır. Bu, qədim dövrlərdən gələn müdafiə mexanizmidir. Çünki keçmişdə təhlükəni unudan insan həyatda qala bilməzdi. Amma müasir dövrdə bu xüsusiyyət insanların davamlı narahat yaşamasına səbəb olur. İnsan bəzən bir tərifi unudur, amma bir tənqidi illərlə yadda saxlayır. Buna görə insan öz zehnini idarə etməyi öyrənməlidir. Əks halda düşüncələr insanı idarə etməyə başlayar.

Ən böyük həbsxana bəzən insanın öz beynidir. İnsan azad görünə bilər, amma qorxularının əsiri olar. Bəzən heç bir zəncir olmadan insan daxilən məhkum yaşayır. Filosofların “daxili azadlıq” dediyi anlayış da məhz budur. İnsan dünyanı dəyişməzdən əvvəl öz düşüncəsinin zindanından çıxmalıdır. Beynin ən möhtəşəm tərəfi isə onun dəyişə bilməsidir. Elm bunu “neyroplastiklik” adlandırır. Yəni insanın düşüncə sistemi həyat boyu dəyişə bilir. Yeni biliklər, yeni vərdişlər, yeni baxış bucaqları beyində yeni yollar yaradır. Bu isə o deməkdir ki, insan keçmişinin məhkumu olmaq məcburiyyətində deyil. Ən qaranlıq həyat belə yeni düşüncə ilə dəyişə bilər. Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi düşünməyi dayandırdığı andır. Çünki düşünməyən insan zamanla başqalarının fikirləri ilə yaşayan bir kölgəyə çevrilir. Tarixdə diktatorlar da bunu yaxşı bilirdilər. Ona görə ilk olaraq kitabları yandırır, sual verən insanlardan qorxurdular. Çünki düşünən insanı idarə etmək çətindir. İnsan bəzən yorulur, bəzən yıxılır, bəzən hər şeyin bitdiyini düşünür. Amma beynin və ruhun qəribə bir xüsusiyyəti var: o, qırıldıqdan sonra belə yenidən ayağa qalxa bilir. İnsan həyatının ən qaranlıq gecəsində belə daxilində kiçik bir işıq daşıyır. O işıq ümiddir, düşüncədir, mənadır.

İnsan beyninin ən möhtəşəm tərəfi isə budur: o, hər gün yenidən qurula bilir. Yeni bir fikir, yeni bir məqsəd, yeni bir qərar insanın bütün həyat istiqamətini dəyişə bilər. Buna görə insan öz zehnini boş buraxmamalıdır. Daim öyrənən, düşünən və axtaran insan zamanla həm özünü, həm də ətrafındakı dünyanı dəyişdirə bilir.