İnsan ömrü uzandıqca ruhu niyə qısalır?

Xəstəxanaların qapısından içəri girən insan iki yerə bölünür: biri əlində sənəd daşıyan bədənidir, digəri isə qorxu içində titrəyən ruhu. Maraqlıdır ki, tibb tarix boyu insan bədənini müalicə etməyə çalışıb, amma insan ruhunun ağrısı çox vaxt dəhlizlərdə unudulub. Halbuki ən böyük ağrılar bəzən əməliyyat masasının üstündə deyil, qapının arxasında gözləyən insanların içində baş verir. İnsan həyatının ən acı həqiqətlərindən biri budur ki, sağlamlıq itəndə dünyanın bütün sosial rolları birdən mənasını dəyişir. Varlı-kasıb, vəzifəli-vəzifəsiz, güclü-zəif fərqi bir anda silinməyə başlayır. Çünki xəstəxana insanın maskalarının töküldüyü yerdir. Orada heç kim özünü tam güclü hiss etmir. Ən sərt adam belə əməliyyat otağının işığını görəndə daxilən kiçilir. Qədim Misirdə həkimlərə “ölümlə həyat arasında duran adamlar” deyirdilər. Çünki o dövrdə insanlar inanırdı ki, xəstəlik yalnız bədən problemi deyil, həm də insan ruhunun sarsılmasıdır. Qədim yunanlarda isə xəstəxanalar məbədlərin yanında qurulurdu. İnsanlar düşünürdü ki, şəfa yalnız dərmandan yox, mənəvi sakitlikdən də keçir. Bu gün texnologiya inkişaf edib, robotik əməliyyatlar yaranıb, süni intellekt xəstəlikləri analiz edir. Amma insanın qorxusu dəyişməyib. Çünki insanın ən böyük qorxusu ağrı deyil — çarəsizlikdir. Əslində xəstə yaxınlarının yaşadığı psixoloji vəziyyət ayrıca bir travmadır. Psixologiyada buna “görünməyən stress” deyirlər. Çünki əməliyyat olunan adam ağrıkəsici alır, yatır, müalicə görür. Amma qapının arxasında gözləyən insanın beynində minlərlə ssenari işləyir. O, hər açılan qapıda ürəyinin döyüntüsünü hiss edir. Hər tibb işçisinin addım səsində beynindən bir sual keçir: “Görəsən nə oldu?”Məhz belə həssas anlarda insan münasibətlərinin mahiyyəti ortaya çıxır. Çünki bəzi sistemlər insanın zəifliyini fürsətə çevirməyi bacarır. Adam hiss edir ki, sanki onun qorxusu görünməz bir bazara çevrilib. Bir xidmət, bir prosedur, bir neçə dəqiqəlik müdaxilə… Hamısı ayrılıqda adi görünür. Amma birlikdə insanın içində qəribə bir hiss yaradır: sanki burada təkcə xəstə yox, insanın ümidi də hesablanır. Alman filosofu Arthur Schopenhauer deyirdi ki, “İnsan sağlam olanda min arzusu olur, xəstə olanda isə yalnız bir arzusu qalır.” Bu fikir insan həyatının ən sərt həqiqətlərindən biridir. Çünki insan gündəlik həyatında pul, status, şöhrət, uğur dalınca qaçır. Amma xəstəxana dəhlizində oturanda anlayır ki, bütün arzuların təməlində sadəcə sağlam nəfəs almaq dayanır. İslamda xəstə ziyarəti ibadət sayılır. Çünki xəstə insanın yanında olmaq sadəcə sosial davranış deyil, vicdan imtahanıdır. Məhəmməd Peyğəmbər (s.a.s) hədislərində xəstəyə mərhəmətli davranmaq xüsusi vurğulanır. Maraqlıdır ki, orta əsrlərdə bir çox müsəlman şəhərlərində xəstəxanalarda kasıb insanlardan pul alınmırdı. Hətta bəzi yerlərdə sağalan xəstəyə yol pulu və yemək də verilirdi ki, evinə rahat qayıda bilsin. Çünki o dövrün anlayışında şəfa ticarət deyil, mənəvi məsuliyyət hesab olunurdu.

Bugünkü dövrdə isə dünya qəribə paradoks yaşayır. Texnologiya insan ömrünü uzadıb, amma bəzən insanlıq hissini qısaldıb. İnsanlar ən müasir cihazların olduğu xəstəxanalardan çıxıb bir cümləni xatırlayırlar: “Bizə yaxşı davrandılar” və ya “özümüzü yad hiss etdik.” Çünki insan beyni emosional yaddaşı maddi detallardan daha uzun saxlayır. Psixoloqlar bunu “emosional iz effekti” adlandırır. Yəni insan bəzən əməliyyatın tarixini unudur, amma ona necə münasibət göstərildiyini illərlə xatırlayır. Ən ağrılı məqamlardan biri də budur ki, xəstə yaxınları zamanla ironiyaya sığınmağa başlayır. Zarafat edirlər, gülümsəyirlər, vəziyyəti yumora çevirirlər. Kənardan baxan bunu adi qəbul edir. Halbuki psixologiyada bu müdafiə mexanizmidir. İnsan əsəbdən, qorxudan və daxili gərginlikdən dağılmamaq üçün hadisəni gülüşə çevirir. Çünki insan ruhu bəzən ağrını birbaşa daşıya bilmir. Tarix boyu cəmiyyətlərin vicdanı ən çox iki yerdə ölçülüb: məhkəmələrdə və xəstəxanalarda. Çünki məhkəmə ədaləti, xəstəxana isə mərhəməti göstərir. Bir cəmiyyətin inkişafı yalnız göydələnlərlə ölçülmür. Əsl inkişaf insanın zəif anında ona necə davranılması ilə ölçülür. Bəlkə də həyatın ən qəribə ironiyası budur ki, insan illərlə pul qazanır ki, bir gün sağlamlığını qoruya bilsin. Sonra bir gün gəlir, o pullar xəstəxana dəhlizlərində xərclənir və insan anlayır ki, dünyanın ən bahalı şeyi nəfəs imiş. Və həmin anda insan daxilən dəyişir. O, artıq həyatı əvvəlki kimi görmür. Çünki əməliyyat otağının qarşısında oturan adam bir həqiqəti anlayır: insanın həqiqi zənginliyi cibindəki pul deyil, qorxmadan “yaxşıyam” deyə bilməsidir.