Bilik maskası altında gizlənən təkəbbür
Aktual
09:10
İnsan bəzən həqiqəti tapmaqdan daha çox, həqiqəti tapmış biri kimi görünməyi, öyrənməkdən daha çox, öyrəndiklərinin başqaları tərəfindən fərq edilməsini, müdrik yaşamaqdan daha çox, müdrik hesab edilməyi istəyir. Bu, insan təbiətinin ən qəribə ziddiyyətlərindən biridir: sahib olmaq istədiyimiz dəyərlə həmin dəyərin bizə qazandıracağı nüfuzu bir-birinə qarışdırırıq. Bəzən biliyin özündən çox, onun yaratdığı heyranlığa bağlanırıq; ədaləti yaşatmaqdan çox, ədalətin müdafiəçisi kimi tanınmağa, mənəvi cəhətdən yetkinləşməkdən çox, başqalarının gözündə mənəviyyatlı görünməyə çalışırıq. Beləcə, məqsədimiz tədricən dəyişir. Həqiqəti axtarmaq özünü haqlı çıxarmaq istəyinə, mütaliə özünü nümayiş etdirmək vasitəsinə, bilik isə insanın daxili dünyasını zənginləşdirən sərvətdən çox, başqaları üzərində üstünlük yaratmaq alətinə çevrilir. Ən təhlükəlisi də budur ki, insan bütün bunları edərkən özünü inkişaf etdirdiyinə səmimi şəkildə inana bilər. Çünki insanın özünü aldatmasının ən mürəkkəb forması yanlış olduğunu bildiyi bir şeyi müdafiə etməsi deyil, öz yanlışını həqiqət hesab edəcək qədər özünə inanmasıdır. Bilik insanın düşüncə üfüqlərini genişləndirmək, onu hazır qənaətlərin əsarətindən xilas etmək, hadisələrin görünən tərəfinin arxasında gizlənən səbəbləri anlamaq üçün mövcuddur. Lakin insan bəzən biliyin mahiyyətini deyil, onun zahiri əlamətlərini mənimsəyir. Oxuduğu kitabların sayı ilə fəxr edir, mürəkkəb terminlər işlətməklə intellektual üstünlük yaratmağa çalışır, məşhur filosofların fikirlərini təkrarlayaraq özünü dərin düşüncəli biri kimi təqdim edir. Halbuki başqasının fikrini bilmək həmin fikri dərk etmək, onu əzbərləmək isə onun həqiqətini anlamaq demək deyil. İnsan yüzlərlə kitab oxuya, fəlsəfənin ən mürəkkəb anlayışlarını izah edə, tarixdən və elmdən geniş məlumatlara sahib ola bilər, lakin öz davranışlarındakı ziddiyyətləri görməkdə çətinlik çəkə bilər. O, başqalarının səhvlərini təhlil edər, amma öz yanlışlarını əsaslandırmağa çalışar; ədalətdən danışar, lakin şəxsi maraqları təhlükə altına düşəndə ədalətin prinsiplərini unudar; insanları anlamağın vacibliyini müdafiə edər, amma özündən fərqli düşünən birinin fikrini dinləməyə səbir göstərməz. Belə olduqda məlumat artır, lakin təfəkkürün keyfiyyəti eyni sürətlə inkişaf etmir. Çünki biliyin insanın yaddaşında toplanması ilə onun xarakterində və davranışlarında əks olunması arasında böyük məsafə var. Məhz bu məsafə bizi mühüm bir sualla qarşılaşdırır: insan oxuduqlarını həqiqətən öyrənmək üçün mənimsəyir, yoxsa özünü başqalarından daha bilikli göstərmək üçün? Bu sualın cavabı insan psixologiyasının dərinliklərində gizlənir. İnsan yalnız yaşamaq və özünü anlamaq deyil, başqaları tərəfindən qəbul edilmək, qiymətləndirilmək və hörmət qazanmaq da istəyir. Bu ehtiyac təbiidir. Lakin insan öz dəyərini əsasən başqalarının ona münasibəti ilə ölçməyə başladıqda, tədricən daxili inkişafından daha çox xarici təəssürata əhəmiyyət verə bilər. Beləliklə, kitab oxumaq şəxsi inkişaf vasitəsindən sosial nüfuz göstəricisinə çevrilir. İnsan oxuduğu əsərin onun düşüncəsinə nə verdiyini deyil, həmin əsəri oxuduğunu başqalarının bilməsinin ona nə qazandıracağını düşünür. Mütaliə artıq insanın özünü kəşf etmək üçün etdiyi daxili səy deyil, başqalarının qarşısında nümayiş etdirdiyi intellektual kimlik olur. Ən qəribəsi budur ki, insan bəzən bu dəyişikliyin fərqinə belə varmır. O, əvvəlcə öyrənmək üçün oxuyur, sonra oxuduqlarına görə təriflənməyə alışır, sonda isə tərifin yoxluğunu inkişafının dəyərsizləşməsi kimi qəbul etməyə başlayır. Beləliklə, bilik insanı azadlaşdırmaq əvəzinə onu başqalarının mühakiməsindən asılı vəziyyətə sala bilər. Halbuki həqiqi mütaliənin məqsədi insanı başqalarından üstün göstərmək deyil, onun öz məhdudiyyətlərini daha aydın görməsinə kömək etməkdir. Kitab insanın yalnız dünyaya deyil, özünə də başqa gözlə baxmasına imkan yaratmalıdır. İnsan oxuduqca əvvəllər müdafiə etdiyi fikirlərin yanlış ola biləcəyini, hadisələrə bəzən qərəzli yanaşdığını, başqaları haqqında tələsik hökmlər verdiyini və öz düşüncələrinin də müəyyən qorxu və maraqların təsiri altında formalaşa bildiyini anlamalıdır. Əgər mütaliə insanda yalnız özünəinamı artırır, lakin özünütənqid qabiliyyətini inkişaf etdirmirsə, onun qazandırdığı məlumatların necə mənimsənildiyi barədə düşünmək lazımdır. Çünki intellektual yetkinlik insanın özünü daim haqlı hesab etməsi deyil, haqlı olduğuna inandığı məqamları belə araşdırmağa hazır olmasıdır. Əsl düşünən insan hər mübahisədə qalib gəlməyə çalışmır; bəzən qarşısındakının arqumentində özünün görmədiyi bir həqiqət ola biləcəyini qəbul edir. O, fikrini dəyişməyi məğlubiyyət saymır, çünki onun üçün əsas məsələ öz mövqeyini qorumaq deyil, həqiqətə mümkün qədər yaxınlaşmaqdır. Qədim yunan filosofu Sokratın fəlsəfi irsində bu yanaşmanın mühüm nümunəsini görmək mümkündür. Platonun dialoqlarında Sokrat tez-tez özünü bilikli hesab edən insanları suallar vasitəsilə düşünməyə, iddialarını əsaslandırmağa və fikirlərindəki ziddiyyətləri görməyə sövq edir. Burada əsas məsələ kiminsə heç nə bilməməsi deyil, bildiyini zənn etdiyi məsələlər haqqında kifayət qədər düşünməməsidir. İnsan bəzən müəyyən bir anlayış haqqında uzun-uzadı danışa bilər, lakin həmin anlayışın mahiyyətini izah etmək üçün qarşısına konkret suallar qoyulduqda çətinlik çəkər. Çünki anlayışı təkrarlamaqla onu dərk etmək eyni proses deyil. Sokratın fəlsəfi yanaşmasının bu gün də düşündürücü olmasının səbəblərindən biri budur: insanın həqiqətə yaxınlaşması çox vaxt öz əminliyini sorğulamaqdan başlayır. Özünü hər şeyi bilən hesab edən insan öyrənmək ehtiyacını hiss etməyə bilər. Bilmədiyini qəbul edən insan isə yeni məlumatlara, fərqli baxışlara və öz fikirlərini yenidən nəzərdən keçirmək imkanına açıq qalır. Bilməmək ayıb deyil; bilmədiyini gizlətmək naminə həqiqətdən qaçmaq insanın öz inkişafına qoyduğu maneədir. Elmin tarixi də bizə göstərir ki, həqiqətə aparan yol yalnız məlumat toplamaqdan ibarət olmayıb. Frensis Bekon elmi düşüncənin inkişafında müşahidənin, təcrübənin və insan ağlını yanlış nəticələrə aparan qərəzlərin araşdırılmasının əhəmiyyətini vurğulayırdı. Onun yanaşmasında mühüm məqamlardan biri insanın öz düşüncəsinin məhdudiyyətlərini nəzərə alması idi. Çünki insan gördüyü hadisələri həmişə olduğu kimi deyil, bəzən inanmaq istədiyi kimi şərh edir. Əvvəlcədən qəbul etdiyi fikirlərə uyğun gələn məlumatları daha asan mənimsəyir, həmin fikirlərə zidd olan dəlilləri isə görməzdən gələ bilər. Bu meyl yalnız elmi araşdırmalarda deyil, gündəlik həyatımızda, ictimai müzakirələrdə, dini və fəlsəfi mübahisələrdə də özünü göstərir. İnsan bəzən həqiqəti axtardığını düşünür, əslində isə öz qənaətlərini təsdiqləyən sübutlar axtarır. O, qarşı tərəfi anlamaq üçün deyil, onun səhvini sübut etmək üçün dinləyir. Yeni məlumatı öyrənmək üçün deyil, əvvəlki fikrini müdafiə etmək üçün oxuyur. Belə olduqda ağıl həqiqətin axtarış vasitəsi olmaqdan çıxaraq insanın özünə yaratdığı düşüncə həbsxanasını qoruyan vasitəyə çevrilir. Elmin gücü heç vaxt səhv etməməsində deyil, səhvləri aşkar etmək və düzəltmək imkanında gizlənir. Elmi düşüncənin əsas xüsusiyyətlərindən biri nəticələri dəlillərlə yoxlamaq, yeni məlumatlar ortaya çıxdıqda əvvəlki qənaətləri yenidən qiymətləndirməkdir. Bu, insanın öz fikrindən asanlıqla imtina etməsi demək deyil; onun fikrini həqiqət qarşısında toxunulmaz hesab etməməsi deməkdir. Böyük alimlərin və mütəfəkkirlərin əhəmiyyəti də yalnız müəyyən biliklərə sahib olmalarında deyil, insanlığın suallarını genişləndirmələrində, əvvəlki təsəvvürləri yoxlamalarında və gələcək araşdırmalar üçün yeni imkanlar yaratmalarındadır. Elmin inkişafı bir insanın bütün həqiqətləri birdəfəlik kəşf etməsi ilə deyil, müxtəlif nəsillərin bir-birinin nəticələrini yoxlaması, düzəltməsi və davam etdirməsi ilə mümkün olur. Bu baxımdan bilik insanın özünə aid etdiyi müstəsna bir sərvət deyil, paylaşılaraq və tənqidi şəkildə araşdırılaraq inkişaf edən ümumi insan təcrübəsidir. Tarixin başqa bir maraqlı həqiqəti də budur ki, bilik müxtəlif mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində inkişaf edib. Yunan fəlsəfəsinin bir sıra əsərləri ərəb dilinə tərcümə olunaraq şərh edilib, müsəlman dünyasının alimləri riyaziyyat, tibb, astronomiya və fəlsəfə sahələrində mühüm əsərlər yaradıblar, sonrakı dövrlərdə bu biliklərin bir hissəsi latın dilinə tərcümə edilərək Avropa elmi mühitinə daxil olub. Bu proses göstərir ki, elmi inkişafı yalnız bir xalqın, bir dilin və ya bir dövrün nailiyyəti kimi təqdim etmək düzgün deyil. İnsanlığın bilik xəzinəsi müxtəlif insanların, mədəniyyətlərin və nəsillərin bir-birinin zəhmətindən faydalanması ilə formalaşıb. Deməli, bilik insanı təkəbbürə deyil, təvazökarlığa da yönəltməlidir. Çünki bu gün bildiklərimizin arxasında yalnız bizim əməyimiz deyil, bizdən əvvəl yaşamış insanların axtarışları, səhvləri, müşahidələri və kəşfləri dayanır. İnsan öz biliyini başqalarından üstünlüyünün sübutu hesab etdikdə həmin biliyin hansı kollektiv zəhmət nəticəsində yarandığını unuda bilər. Halbuki elmin ruhu şəxsi şöhrətdən daha çox, həqiqətin ortaq axtarışına bağlıdır. Qurani-Kərimin Ələq surəsinin ilk ayələrinin oxumaq əmri ilə başlaması bilik axtarışının dini düşüncədəki əhəmiyyətini göstərən mühüm nümunədir. Bununla yanaşı, Quranda insanın söylədikləri ilə etdikləri arasındakı uyğunsuzluğa da diqqət çəkilir. Səff surəsinin 2–3-cü ayələrində insanın etmədiyi şeyi söyləməsi tənqid olunur. Bu fikir yalnız dini həyatla məhdudlaşmır; insanın müdafiə etdiyi dəyərlərlə gündəlik davranışları arasında uyğunluğun əhəmiyyətini də xatırladır. Çünki mənəvi inkişaf yalnız müəyyən həqiqətləri bilməkdən deyil, onların qarşısında öz məsuliyyətini dərk etməkdən başlayır. İnsan dini mətnləri əzbərləyə, dini anlayışlar haqqında geniş danışa, mənəviyyatın əhəmiyyətini vurğulaya bilər. Lakin bu bilik onun başqalarına münasibətində mərhəmət, ədalət, dürüstlük və təvazökarlıq yaratmırsa, həmin biliyin həyatına necə təsir etdiyini düşünməyə ehtiyac var. Burada məqsəd kiminsə inancını zahiri davranışlarına əsasən mühakimə etmək deyil, insanın öz iddiaları ilə əməlləri arasındakı münasibəti araşdırmaqdır. Əxlaqdan danışmaqla əxlaqlı olmaq, mərhəməti tərifləməklə mərhəmətli davranmaq, ədaləti müdafiə etməklə ədalətli qərar vermək arasında böyük fərq var. İnsan başqasına qarşı haqsızlığı asanlıqla görə bilər, amma özünə sərf edən haqsızlığı görməməzliyə vura bilər. Başqasının yalanını qınaya bilər, lakin öz yalanını müəyyən bəhanələrlə əsaslandırmağa çalışar. Başqasının qəzəbini xarakter qüsuru hesab edər, öz qəzəbini isə haqlı narazılığın nəticəsi kimi təqdim edər. Psixologiyada insanın öz davranışlarını əsaslandırmaq və özünə dair müsbət təsəvvürünü qorumaq meyli müxtəlif tədqiqatlar çərçivəsində araşdırılır. Bu meylin gündəlik təzahürlərindən biri odur ki, insan öz səhvlərinə şəraitin, başqalarının və məcburiyyətlərin təsirini daha çox aid edir, başqalarının səhvlərini isə onların xarakteri ilə izah etməyə meyilli ola bilir. Nəticədə, özümüzə tətbiq etdiyimiz ölçü ilə başqalarına tətbiq etdiyimiz ölçü arasında fərq yaranır. Ədalətin həqiqi sınağı isə çox vaxt başqasının davranışını qiymətləndirərkən deyil, öz maraqlarımızla prinsipimiz arasında seçim etməli olduğumuz anda başlayır. Buna görə də insanın mənəvi inkişafı başqalarının səhvlərini aşkar etmək qabiliyyətindən daha çox, öz davranışlarını dürüst şəkildə qiymətləndirmək bacarığı ilə bağlıdır. Bu, insanın mükəmməl olması və heç vaxt səhv etməməsi demək deyil. Əksinə, mənəvi yetkinlik insanın səhvini tanıması, məsuliyyətdən qaçmaması və davranışını düzəltməyə çalışması ilə ölçülür. Özünü əxlaqlı hesab edən insanın heç bir nöqsanı olmaya bilməz; əsas məsələ onun özünü hər zaman haqlı çıxarmağa çalışıb-çalışmamasıdır. İnsan öz yanlışlarını etiraf etdikdə dəyərini itirmir. O, əksinə, özünü daha dürüst tanımaq və dəyişmək imkanını əldə edir. Həqiqi təvazökarlıq özünü kiçiltmək deyil, özünə də başqalarına tətbiq etdiyi meyarlarla baxmağa hazır olmaqdır.
Bu ziddiyyət kitab və mütaliə mövzusunda da özünü göstərir. Kitab oxumaq insanın düşüncəsini zənginləşdirə bilər, lakin oxunan kitabların sayı insanın bütün intellektual və mənəvi keyfiyyətlərini müəyyənləşdirmir. Bir əsəri dərindən anlamaq, onun ideyalarını başqa fikirlərlə müqayisə etmək, müəllifin arqumentlərini qiymətləndirmək və oxuduqlarını həyatla əlaqələndirmək səthi şəkildə çoxlu əsər oxumaqdan daha faydalı ola bilər. Bu, çox oxumağın əhəmiyyətsiz olduğu demək deyil. Geniş mütaliə insanın dünyagörüşünü əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər. Problem oxunan kitabların sayının düşüncənin keyfiyyətini müəyyən edən yeganə ölçüyə çevrilməsidir. İnsan oxuduğu kitabları şəxsi inkişafının göstəricisi kimi deyil, başqaları üzərində üstünlük vasitəsi kimi istifadə etməyə başladıqda, mütaliənin mahiyyəti arxa plana keçir. Kitab düşüncəni oyatmaq əvəzinə, insanın özünü nümayiş etdirdiyi əşyaya çevrilir. Əslində, bir insanın hansı kitabları oxuduğundan daha maraqlı sual həmin kitabların onda nəyi dəyişdirdiyidir. Oxuduğu əsər onun əvvəllər qəti şəkildə müdafiə etdiyi bir fikri yenidən nəzərdən keçirməsinə səbəb olubmu?, Başqa insanların həyat şəraitini daha dərindən anlamağına kömək edibmi?, Tələsik hökm verməkdən çəkinməsinə, öz səhvlərini daha asan qəbul etməsinə, mürəkkəb problemlərə daha səbirli yanaşmasına təsir göstəribmi? Əgər kitab insanın düşüncəsində yeni suallar yaradırsa, onun mühakimələrini daha diqqətli edirsə və özünü tanımasına kömək göstərirsə, deməli, oxumaq daxili inkişaf vasitəsinə çevrilməyə başlayıb. Çünki kitabın həqiqi dəyəri yalnız səhifələrinin sayında və ya adının məşhurluğunda deyil, insanın düşüncəsində yaratdığı dəyişiklikdədir. Bununla belə, biliyin həqiqi dəyərini yalnız sükutla əlaqələndirmək də düzgün olmaz. Az danışan hər insan müdrik olmadığı kimi, öz biliyini bölüşən hər insan da nümayişkaranə davranmır. Bəzən danışmaq maarifləndirməyin, həqiqəti müdafiə etməyin və başqalarına kömək göstərməyin vacib yoludur. Alimin araşdırmasının nəticələrini ictimaiyyətlə bölüşməsi, müəllimin öyrətməsi, yazıçının insanları düşünməyə dəvət etməsi və bir insanın haqsızlıq qarşısında sözünü deməsi dəyərli fəaliyyətlərdir. Problem danışmaqda deyil, sözlə davranış arasındakı əlaqənin itirilməsindədir. Bəzən insanın susması müdriklikdən, bəzən isə qorxudan qaynaqlanır; bəzən danışması özünü nümayiş etdirmək ehtiyacından, bəzən də vicdanından doğur. Deməli, insanın dəyərini səsinin yüksəkliyi və ya sükutunun uzunluğu ilə ölçmək olmaz. Əsas məsələ onun sözünün arxasında hansı düşüncənin, hansı niyyətin və hansı məsuliyyətin dayanmasıdır. Cəmiyyətin inkişafı da yalnız müəyyən dəyərlər haqqında nə qədər danışılması ilə ölçülə bilməz. Elmin təbliği vacibdir, lakin elmi düşüncənin gündəlik qərarlarda tətbiq edilməsi də vacibdir. Mütaliənin təşviqi əhəmiyyətlidir, lakin insanların oxuduqlarını təhlil etmək, sual vermək və fərqli fikirləri müqayisə etmək imkanlarının olması da mühümdür. Ədalət haqqında müzakirələr cəmiyyətin diqqətini problemlərə yönəldə bilər, lakin ədalətli münasibətlərin qurulması üçün konkret davranışlar, işlək qaydalar və məsuliyyət də lazımdır. Söz düşüncəni yayır, əməl isə həmin düşüncənin həyatda necə gerçəkləşdiyini göstərir. Bunları bir-birinə qarşı qoymaq deyil, bir-birini tamamlayan iki mühüm tərəf kimi görmək lazımdır. Çünki yalnız danışmaqla dəyişiklik yaratmaq mümkün olmadığı kimi, bəzi həqiqətləri sözə çevirmədən başqalarına çatdırmaq da mümkün deyil. İnsan biliyini başqalarını alçaltmaq üçün istifadə etdikdə, əslində, onun özünü azadlaşdırmaq imkanını məhdudlaşdırır. O, bir sahədə çox məlumatlı olduğu üçün bütün sahələrdə haqlı olduğunu düşünə, özündən fərqli fikirləri dinləməkdən imtina edə və tənqidi şəxsi hücum kimi qəbul edə bilər. Halbuki bir sahədə bilikli olmaq insanın bütün məsələlərdə üstün mühakiməyə sahib olması demək deyil. Hətta yüksək ixtisaslı alim də öz sahəsindən kənar məsələlərdə səhv edə bilər. İnsan biliyinin sərhədlərini tanıdıqda zəifləmir; əksinə, yeni şeylər öyrənmək üçün özündə yer saxlayır. Bilik insanın özünü başqalarından üstün hesab etməsinə deyil, məsuliyyətini daha yaxşı anlamasına xidmət etdikdə daha böyük məna qazanır. Bəlkə də insanın özünə verə biləcəyi ən çətin suallar bunlardır: Mən həqiqəti axtarıram, yoxsa öz fikrimin doğru çıxmasını istəyirəm?, Kitab oxuyarkən yeni bir şey öyrənmək istəyirəm, yoxsa başqalarının məni savadlı hesab etməsinə ehtiyac duyuram?, Ədaləti müdafiə edərkən prinsiplərimə sadiq qalıram, yoxsa yalnız özümə yaxın olan insanların maraqları pozulduqda həssaslıq göstərirəm?, Başqasının səhvini tənqid edərkən məqsədim həqiqəti aydınlaşdırmaqdır, yoxsa özümü daha üstün göstərmək? Bu suallara dürüst cavab vermək asan deyil, çünki insan özünü yaxşı, ağıllı, ədalətli və mənəviyyatlı biri kimi görmək istəyir. Lakin özünü tanımaq yalnız müsbət tərəfləri qəbul etməkdən ibarət deyil. İnsan öz qərəzlərini, qorxularını, ziddiyyətlərini və özünə sərf edən bəhanələrini də görməyə çalışmalıdır. Özünü tanımaq özünü alçaltmaq deyil; özünə dair təsəvvürünü həqiqətə daha yaxınlaşdırmaqdır. Nəticədə, insanın intellektual səviyyəsi yalnız hansı kitabları oxuması, hansı filosofları tanıması və hansı fikirləri səsləndirməsi ilə müəyyənləşmir. Onun düşüncə keyfiyyəti hansı sualları verməsində, hansı dəlilləri qəbul etməsində, öz yanlışları ilə necə üzləşməsində və bildiklərini həyatında necə tətbiq etməsində də üzə çıxır. Eyni şəkildə, insanın mənəvi yetkinliyi yalnız hansı dəyərləri müdafiə etməsi ilə deyil, həmin dəyərlərin onun davranışlarında nə qədər yer tutması ilə bağlıdır. Bilik insanı daha diqqətli, daha məsuliyyətli və daha anlayışlı etmirsə, onun necə mənimsənildiyi barədə düşünmək lazımdır. Çünki insanın çox şey bilməsi ilə bildiklərinin ona necə təsir etməsi ayrı-ayrı məsələlərdir. Bəlkə də müdrikliyin ən mühüm əlaməti insanın hər söhbətdə nə qədər bildiyini sübut etməyə ehtiyac duymamasıdır. O, bilmədiyini etiraf etməkdən çəkinmir, fikir ayrılığını düşmənçilik hesab etmir, öz yanlışını qəbul etməyi alçalmaq kimi görmür. O, danışmalı olduğu yerdə danışır, dinləməli olduğu yerdə dinləyir, öyrənməli olduğu yerdə öyrənir və səhv etdikdə özünü haqlı çıxarmaq əvəzinə səhvini düzəltməyə çalışır. Onun üçün kitab oxumaq başqalarına göstərilən intellektual üstünlük deyil, ömrü boyu davam edən axtarışdır. Çünki həqiqi inkişafın məqsədi bilikli görünmək deyil, daha düzgün düşünmək, daha məsuliyyətli yaşamaq və insanı, həyatı, dünyanı daha dərindən anlamaqdır.
Bilik insanın yaddaşında topladığı məlumatların miqdarıdırsa, müdriklik həmin biliklə nə etdiyidir. İnsanın böyüklüyü nə qədər çox danışmasında deyil, danışdıqlarının məsuliyyətini nə qədər daşımasında, nə qədər çox oxumasında deyil, oxuduqlarının onu necə dəyişdirməsində, həqiqəti nə qədər müdafiə etməsində deyil, həqiqət özünə qarşı çevrildikdə belə ondan qaçmamağa nə qədər hazır olmasındadır. Çünki insanın həqiqi inkişafı başqalarının gözündə böyüdüyü anda deyil, özünü daha dürüst tanımağa başladığı anda başlayır.
Həsən Nağıyev, filosof
