Zahiri yüksəliş və mənəvi yetkinlik
Aktual
09:10
İnsanın ən böyük mübarizəsi bəzən dünyada özünə yer qazanmaq deyil, qazandığı yerin içində özünü itirməməkdir. İnsan müəyyən bir məqsədə çatmaq üçün illərlə çalışır, bacarıqlarını inkişaf etdirir, çətinliklərə sinə gərir, uğursuzluqlardan nəticə çıxarır və nəhayət, bir zamanlar xəyal etdiyi nöqtəyə yetişir. Lakin qəribədir ki, insanın ən çox arzuladığı an bəzən onun ən böyük sınağının başlanğıcına çevrilir. Çünki yüksəlmək üçün lazım olan iradə ilə yüksəldikdən sonra özünü qorumaq üçün lazım olan xarakter eyni şey deyil. Zirvəyə qalxmaq əzm tələb edir, zirvədə insanlığını qorumaq isə mənəvi yetkinlik. İnsan çətinliklər içində özünü sübut edə bilər, lakin uğurun gətirdiyi alqışlar, təriflər və heyranlıq qarşısında özünün kim olduğunu nə dərəcədə tanıdığını yalnız zaman göstərə bilər. Bəzən insanın həyatında ən böyük dəyişiklik uğursuzluqdan sonra deyil, uğur qazandıqdan sonra başlayır. Çünki uğursuzluq insana öz çatışmazlıqlarını göstərdiyi halda, uğur bəzən həmin çatışmazlıqları görməsinə mane olur. İnsan məğlubiyyət zamanı özünü sorğulamağa məcbur qalır, lakin alqışların səsi yüksəldikcə daxilindəki sualların səsini eşitməməyə başlaya bilər. Məhz bu məqamda onun xarakteri, dünyagörüşü və mənəvi dayaqları həqiqi sınaqla üzləşir. İstedad insanın daxilindəki imkanların üzə çıxmasıdır. O, insana hadisələrə fərqli baxmaq, başqalarının görə bilmədiyini görmək, eşidilməyən səsləri duymaq və mövcud sərhədləri aşmaq imkanı verir. Lakin istedadın özü hələ uğur demək deyil. O, yalnız gerçəkləşdirilməyi gözləyən bir potensialdır. Bu potensialın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi insanın zəhmətindən, iradəsindən, dünyagörüşündən və seçimlərindən asılıdır. İstedadlı olmaq insana müəyyən üstünlüklər verə bilər, amma onu məsuliyyətdən azad etmir. Əksinə, insanın imkanları artdıqca həmin imkanlardan necə istifadə etməsi daha böyük əhəmiyyət qazanır. Çünki qabiliyyət insanın nə edə biləcəyini göstərir, xarakter isə onun nə etməyi seçəcəyini müəyyənləşdirir. Bir insan öz istedadı ilə insanlığa fayda verə, elmin inkişafına töhfə göstərə, gözəllik yarada və gələcək nəsillərin düşüncəsinə təsir edə bilər. Başqa bir insan isə eyni istedadı yalnız özünü başqalarından üstün göstərmək, rəqiblərini kiçiltmək və şəxsi şöhrətini artırmaq üçün istifadə edə bilər. Deməli, istedadın böyüklüyü yalnız qabiliyyətin qeyri-adiliyində deyil, həmin qabiliyyətin hansı məqsədə xidmət etməsindədir. Həyatda elə insanlar var ki, fitri istedadlarına güvənərək zəhmətin əhəmiyyətini kiçildirlər. Onlar müəyyən sahədə başqalarından daha asan nəticə əldə etdikləri üçün inkişafın öz-özünə davam edəcəyini düşünürlər. Lakin həyat göstərir ki, istedad başlanğıcda insana üstünlük verə bilər, ancaq həmin üstünlüyü qorumaq üçün davamlı öyrənmək, çalışmaq və dəyişmək lazımdır. İnsan yalnız sahib olduğu qabiliyyətlə deyil, öyrənməyə nə qədər açıq olması ilə də fərqlənir. Bəzən orta səviyyədə başlayan, lakin hər gün öz üzərində işləyən bir insan, böyük potensiala sahib olduğu halda inkişafını dayandıran şəxsdən daha uzağa gedə bilər. Çünki istedad imkan yaradır, zəhmət həmin imkanı gerçəyə çevirir, intizam isə inkişafın davamlılığını təmin edir. Bununla belə, insanın bütün dəyərini yalnız məhsuldarlıqla ölçmək də doğru deyil. İstedad və nailiyyət insanın həyatının mühüm hissələri olsa da, onun əxlaqi dəyəri yalnız nə qədər bacarıqlı və uğurlu olması ilə müəyyənləşmir. Şöhrət isə insanın özündən kənarda formalaşan, cəmiyyətin diqqəti və münasibəti ilə böyüyən bir hadisədir. O, insanın adını geniş kütlələrə çatdıra, əməyini daha çox insana tanıda və yeni imkanlar yarada bilər. Lakin şöhrətin özünəməxsus bir xüsusiyyəti var: o, insanın həyatına daxil olduqdan sonra bəzən onun məqsədlərini dəyişdirməyə başlayır. Bir vaxtlar gördüyü işə görə tanınmaq istəyən insan müəyyən müddətdən sonra tanınmış qalmaq üçün çalışmağa başlaya bilər. Əvvəllər onu hərəkətə gətirən yaradıcılıq həvəsi, öyrənmək marağı və həqiqəti axtarmaq istəyi tədricən başqalarının gözündəki mövqeyini qorumaq arzusuna tabe ola bilər. Belə olduqda insan artıq gördüyü işin mahiyyətindən çox, həmin işin ona nə qədər diqqət qazandıracağı barədə düşünür. Onun üçün əsas sual nə yaratdığı deyil, yaratdıqlarının nə qədər bəyənildiyi olur. Bu dəyişiklik zahirən hiss edilməyə bilər, çünki insan əvvəlki kimi çalışır, əvvəlki kimi məqsədlərindən danışır və əvvəlki kimi uğur qazanmağa can atır. Lakin daxilində hər şey dəyişmiş ola bilər: bir vaxtlar məqsəd olan fəaliyyət artıq diqqəti qorumaq üçün vasitəyə çevrilir. İnsan niyə başqalarının alqışlarına bu qədər ehtiyac duyur? Çünki insan sosial varlıqdır. Qəbul edilmək, qiymətləndirilmək, başqaları ilə əlaqə qurmaq və gördüyü işin əhəmiyyətini hiss etmək onun təbii psixoloji ehtiyacları arasındadır. Tərif eşitmək, əməyinin qiymətləndirildiyini görmək və uğurunun başqalarına çatdığını bilmək insana sevinc verə bilər. Bunların heç biri özlüyündə mənfi deyil. Problem insanın öz dəyərini yalnız başqalarının münasibəti ilə ölçməyə başlamasıdır. Əgər insan özünü yalnız alqışlandığı zaman dəyərli hiss edirsə, deməli, onun özünə münasibəti başqalarının qərarından asılı vəziyyətə düşür. Bu gün tərif eşidir və özünü güclü hesab edir, sabah tənqid olunur və bütün nailiyyətlərini şübhə altına alır. Bir gün diqqət mərkəzində olur, ertəsi gün diqqət azaldıqda öz əhəmiyyətini itirdiyini düşünür. Beləcə, insanın daxili tarazlığı öz əlindən çıxaraq dəyişkən ictimai münasibətlərin təsirinə keçir. Psixoloji baxımdan insanın xarici təsdiqə həddindən artıq bağlanması onun seçim azadlığını məhdudlaşdıra bilər. Çünki hər kəs tərəfindən bəyənilmək mümkün deyil. İnsan nə qədər istedadlı, uğurlu və faydalı olsa da, onu tənqid edənlər, anlamayanlar və qəbul etməyənlər olacaq. Əgər o, həyatını hamının rəğbətini qazanmaq üzərində qurarsa, sonu olmayan bir yarışa daxil olar. Bir qrupun gözləntilərini qarşılamaq üçün dəyişər, başqa bir qrupun narazılığı ilə üzləşər. Birinin bəyəndiyi fikir digərinə xoş gəlməz, birinin doğru hesab etdiyi davranışı başqası yanlış qiymətləndirər. Belə bir vəziyyətdə insan öz həqiqətlərini qorumaq əvəzinə, başqalarının dəyişkən gözləntilərinə uyğunlaşmağa başlaya bilər. Ən böyük təhlükə isə onun bu dəyişiklikləri inkişaf hesab etməsidir. Halbuki insan hər kəsin gözündə yaxşı görünmək üçün özünü daim dəyişirsə, bir müddət sonra özünün həqiqətən kim olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkə bilər. Burada fəlsəfənin insan qarşısında qoyduğu mühüm suallardan biri meydana çıxır: insanın dəyərini kim müəyyənləşdirir? Cəmiyyətin onun haqqında düşündükləri, qazandığı mövqe, sahib olduğu sərvət və şöhrət, yoxsa öz vicdanı qarşısında kim olduğu? Bu sualın cavabı insanın azadlığını anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki insanın həqiqi azadlığı yalnız istədiyini etmək deyil, başqalarının gözləntiləri naminə öz mahiyyətinə xəyanət etməmək bacarığıdır. İnsan özünə aid olmayan bir obrazı qorumaq üçün yaşamağa başlayanda, zahirən daha çox insanın diqqətini qazansa da, daxili azadlığının bir hissəsini itirə bilər. Başqalarının onu necə görməsi ilə özünün kim olması arasında məsafə yarandıqca, həyat getdikcə daha çox nümayişə, daha az həqiqətə çevrilə bilər. Halbuki insanın özünü tanıması başqalarının onu tanımasından daha dərin bir prosesdir. Cəmiyyət insanın adını bilə bilər, uğurlarını sadalaya bilər, bacarıqlarına heyran qala bilər, amma onun bütün düşüncələrini, niyyətlərini və daxili mübarizələrini bilməz. İnsanın ən mühüm münasibəti isə məhz heç kimin görə bilmədiyi həmin daxili dünyada formalaşır. Niderland rəssamı Vinsent van Qoq sağlığında bu gün sahib olduğu şöhrətə çatmamışdı, lakin sonrakı dövrlərdə onun əsərləri dünya incəsənətinin mühüm nümunələri kimi qəbul edildi. Alim Qreqor Mendelin irsiyyət haqqında apardığı tədqiqatların əhəmiyyəti də onun yaşadığı dövrdə tam şəkildə qiymətləndirilməmiş, sonradan genetikanın inkişafı ilə daha aydın görünmüşdü. Bu nümunələr göstərir ki, insanın yaşadığı dövrdə nə qədər tanınması onun gördüyü işin gələcək əhəmiyyətini həmişə müəyyən etmir. Bəzən cəmiyyət bir insanın dəyərini anlamaq üçün zamana ehtiyac duyur. Bəzən də böyük şöhrət qazanan şəxslərin təsiri zaman keçdikcə azalır, onların adları əvvəlki diqqəti itirir. Deməli, şöhrət və dəyər eyni anlayışlar deyil. Şöhrət müəyyən dövrdə insanların diqqətini ifadə edə bilər, lakin dəyərin bütün ölçülərini əhatə etmir. Tarixdə qalmaq istəyən insan gələcək nəsillərin onu necə qiymətləndirəcəyinə tam nəzarət edə bilməz. Lakin bu gün gördüyü işin keyfiyyətinə, dürüstlüyünə və faydasına diqqət yetirə bilər. İnsanın öz nəzarətində olan əsas məsələ məhz budur İslam dinində insanın əməllərinin yalnız zahiri nəticəsi deyil, niyyəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni əməl müxtəlif niyyətlərlə həyata keçirilə bilər və insanın daxili məqsədi onun həmin əmələ münasibətini dəyişdirə bilər. Bir insan bilik əldə edərək insanlara fayda vermək, həqiqəti anlamaq və cəmiyyətin inkişafına töhfə göstərmək istəyə bilər. Başqa bir insan isə eyni biliyi yalnız özünü üstün göstərmək, başqalarını susdurmaq və şəxsi nüfuzunu artırmaq üçün istifadə edə bilər. Hər ikisi bilikli ola bilər, lakin bilik onların xarakterini eyni istiqamətdə formalaşdırmaya bilər. Quranda Loğman surəsinin 18-ci ayəsində insanlara təkəbbürdən və lovğa davranışdan uzaq durmaq tövsiyə edilir. Bu mənəvi çağırış yalnız gündəlik münasibətlərə deyil, uğur və şöhrət qazanan insanın davranışlarına da aid edilə bilər. İnsan sahib olduğu bilik, qabiliyyət və mövqeyə görə özünü başqalarından üstün hesab etməməlidir. Çünki hər bir üstünlük məsuliyyətlə müşayiət olunmalıdır. Quranda Nəcm surəsinin 39-cu ayəsində də insanın öz əməyinə diqqət çəkilir. Bu fikir insanın məqsədləri uğrunda çalışmağının və öz məsuliyyətini dərk etməsinin əhəmiyyətini xatırladır. Lakin zəhmətinə güvənmək başqalarını kiçiltmək, özünü qüsursuz hesab etmək və ya bütün uğurlarını şəxsi böyüklüyünün sübutu kimi təqdim etmək demək deyil. Nəfsin ən incə tələlərindən biri insanın özünü başqalarından üstün görməyə başlamasıdır. İnsan uğur qazandıqca öz nailiyyətlərini şişirdə, səhvlərini görməməzliyə vura və başqalarının uğurlarını kiçildə bilər. Bir zamanlar öyrənmək üçün suallar verən insan sonradan sual verilməsini özünə qarşı hörmətsizlik kimi qəbul edə bilər. Əvvəllər tənqiddən faydalanan insan sonradan hər iradı şəxsi hücum hesab edə bilər. Beləcə, insanın qazandığı uğur onun inkişafına xidmət etmək əvəzinə, özünü sorğulamaq qabiliyyətini zəiflədə bilər. Halbuki təvazökarlıq özünü kiçiltmək deyil, öz imkanlarını düzgün qiymətləndirməkdir. Təvazökar insan öz qabiliyyətlərini inkar etmir, lakin onların onu qüsursuz etmədiyini anlayır. O, nailiyyətləri ilə fəxr edə bilər, amma başqalarının haqqını və dəyərini də qəbul edir. Özünü üstün hesab edən insan isə bəzən öz böyüklüyünü hiss etmək üçün başqalarının kiçik görünməsinə ehtiyac duyur. Bu, mənəvi azadlığın itirilməsinin başqa bir formasıdır. Çünki başqasının uğuruna sevinə bilməyən insan onun uğurundan asılı vəziyyətə düşür. Hər yeni nailiyyəti şəxsi mövqeyinə təhlükə kimi qəbul edir və həyatını öz inkişafı üzərində deyil, başqaları ilə müqayisə üzərində qurur. Əslində, insanın əsas rəqibi başqaları deyil, özünün inkişafına mane olan düşüncələri, qorxuları və yanlış qənaətləridir. Başqasının uğuru insanın imkanlarını azaltmır, başqa bir insanın istedadı onun qabiliyyətini yox etmir, başqasının tanınması da öz əməyinin dəyərini mənasız etmir. Lakin insan özünü daim başqaları ilə müqayisə edərsə, həyatın təbii müxtəlifliyini rəqabətə çevirə bilər. Hər kəsin şəraiti, imkanları, təcrübəsi və qarşılaşdığı çətinliklər fərqlidir. Buna görə də insanların həyatını eyni ölçü ilə qiymətləndirmək doğru deyil. Biri elmdə, digəri incəsənətdə, başqası müəllimlikdə, başqa biri isə insanlara gündəlik həyatlarında göstərdiyi dəstəklə əhəmiyyətli işlər görə bilər. Hər töhfə eyni formada görünməsə də, insan həyatına verdiyi məna ilə qiymət qazana bilər. Hər şeyi yarışa çevirən insan üçün başqasının uğuru təhlükədir, inkişafı həyatının bir hissəsi kimi qəbul edən insan üçün isə başqasının uğuru öyrənmək imkanıdır.
Şöhrətin digər mühüm tərəfi onun insanın xarakterini sınağa çəkməsidir. İnsan tanınmağa başladıqda sözləri daha çox insana çata, davranışları daha geniş müzakirə oluna və qərarları başqalarına təsir göstərə bilər. Bu, ona əlavə imkanlar verdiyi kimi, əlavə məsuliyyət də yaradır. İnsan qazandığı nüfuzdan başqalarına kömək etmək, faydalı fikirləri yaymaq və yeni imkanlar yaratmaq üçün istifadə edə bilər. Lakin həmin nüfuzu yalnız şəxsi mənafeyini qorumaq, tənqiddən yayınmaq və başqaları üzərində üstünlük yaratmaq üçün də işlədə bilər. Buna görə də nüfuzun böyüklüyü insanın əxlaqi məsuliyyətini arxa plana keçirməməlidir. Əgər insan öz mövqeyini qorumaq naminə həqiqəti gizlədir, başqasının əməyini mənimsəyir və səhvlərini etiraf etməkdən imtina edirsə, qazandığı üstünlüyün əsl qiymətini düşünməlidir. Bəzən insan bir mövqe qazanmaq üçün etibarını, bir qələbə əldə etmək üçün münasibətlərini, başqalarının gözündə böyük görünmək üçün isə öz daxili həqiqətini itirir. Zahiri qazancın arxasında mənəvi itki dayandıqda, insan qazandığının həqiqətən qazanc olub-olmadığını özündən soruşmalıdır. İnsanın özünü tanıması da məhz bu suallardan başlayır. Mən qazandığım uğurdan sonra daha anlayışlı olmuşammı?, Başqalarının nailiyyətlərinə əvvəlki kimi hörmət edə bilirəmmi?, Tənqid eşidəndə onu anlamağa çalışıram, yoxsa dərhal özümü müdafiə edirəm?, Heç kim məni görmədikdə də eyni dürüstlüklə davranırammı?, Heç kim alqışlamadıqda gördüyüm işin mənasına inanırammı? Bu sualların cavabı insanın zahiri uğurlarından daha dərin bir həqiqəti üzə çıxara bilər. Çünki insanın xarakteri yalnız hamının onu izlədiyi anlarda deyil, heç kimin görmədiyi şəraitdə verdiyi qərarlarda da formalaşır. İctimai nüfuz insanın necə göründüyünü göstərə bilər, lakin onun kim olduğunu yalnız nüfuzu ilə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Həqiqi xarakter insanın haqlı olduğu zaman başqasını alçaltmamasında, səhv etdikdə bunu etiraf etməsində, uğur qazandıqda başqalarının əməyini unutmamasında və heç bir mükafat gözləmədiyi halda da dürüst davranmasında üzə çıxır. Bəlkə də insanın həyatında ən vacib sual nə qədər tanındığı deyil, özündən sonra hansı mənanı qoyub getdiyidir. İnsan böyük uğurlar qazana, yüksək mövqelərə yüksələ və geniş kütlələrin diqqətini cəlb edə bilər. Lakin onun yaratdığı dəyər yalnız şöhrətinin miqyası ilə müəyyən olunmur. Bəzən bir alimin yaratdığı yeni bilik, bir müəllimin yetişdirdiyi düşünən insan, bir sənətkarın yaratdığı əsər və ya bir insanın başqasına göstərdiyi səmimi dəstək uzun müddət əhəmiyyətini qoruyur. Hər kəsin tarixə düşməsi mümkün deyil, amma hər bir insan öz imkanları daxilində faydalı iz buraxa bilər. İnsan yalnız böyük işlərin böyük məna daşıdığına inanarsa, gündəlik həyatın mənəvi dəyərini nəzərdən qaçıra bilər. Halbuki dürüst davranmaq, verdiyi sözü tutmaq, başqasının əməyinə hörmət etmək və sahib olduğu imkanlardan məsuliyyətlə istifadə etmək də xarakterin mühüm göstəriciləridir. İstedad insanın imkanlarını üzə çıxara, zəhmət həmin imkanları gerçəkləşdirə, şöhrət isə insanın fəaliyyətini daha geniş çevrəyə çatdıra bilər. Lakin bunların heç biri insanın mənəvi yetkinliyinə zəmanət vermir. İnsan çox istedadlı olub yanlış seçimlər edə, böyük şöhrət qazanıb özündən uzaqlaşa, yüksək mövqeyə çatıb vicdanını unuda bilər. Eyni zamanda, istedadını inkişaf etdirərək təvazökar qala, tanınaraq dürüstlüyünü qoruya və uğur qazandıqca məsuliyyətini daha dərindən anlaya bilər. Əsas məsələ insanın hansı imkanlara sahib olması deyil, həmin imkanların onun daxilində nəyi böyütməsidir. Çünki insanın qazandığı uğurlar onun həyatının yalnız bir hissəsidir; həmin uğurlara çatarkən kimə çevrildiyi isə daha dərin məsələdir.
Həyatın ən böyük sınağı yüksəlmək deyil, yüksəldikdən sonra öz dəyərlərinə sadiq qalmaqdır. İnsan başqalarının yaddaşında böyük görünə bilər, amma öz vicdanı qarşısında kiçilə bilər. O, minlərlə insanın rəğbətini qazana bilər, lakin öz daxili azadlığını itirə bilər. Eyni zamanda, tanınaraq səmimi, uğur qazanaraq təvazökar, imkanları artdıqca daha məsuliyyətli qala bilər. Əsl müdriklik də məhz budur: insanın bütün dünyanın diqqətini qazanmağa çalışarkən öz daxilindəki həqiqəti itirməməsi. Çünki şöhrət insanın adını insanların yaddaşına yaza bilər, amma onun necə insan olduğunu müəyyənləşdirən vicdanı, əməlləri və başqalarına münasibətidir. İnsanın həqiqi böyüklüyü nə qədər yüksəldiyi ilə yanaşı, yüksəldikdən sonra nələri itirmədiyində də gizlənir; zirvəyə çatmaq nailiyyət ola bilər, lakin orada insanlığını qorumaq xarakterin, mənəviyyatın və həqiqi müdrikliyin sınağıdır.
Həsən Nağıyev, filosof
