Azərbaycanla Türkiyəni təkcə milli kimlik birləşdirmir- ƏTRAFLI

Azərbaycan və Türkiyəni iri sənaye və enerji layihələri, qarşılıqlı investisiyalar və inkişaf etmiş ticarət əlaqələri birləşdirir. Son onilliklərdə iki ölkə arasında əməkdaşlıq nəqliyyat infrastrukturunu və digər iqtisadi sektorları da əhatə etməklə genişlənib.

Bu gün Azərbaycan şirkətləri Türkiyədə inkişaf edən müəssisələrə əhəmiyyətli dərəcədə investisiya qoyur və Türkiyə biznesləri Azərbaycandakı layihələrdə fəal iştirak edir. Nəticədə, ölkələr arasında təkcə qarşılıqlı ticarətə deyil, həm də uzunmüddətli investisiyalara əsaslanan sabit iqtisadi əlaqələr formalaşıb.

Bu qarşılıqlı əlaqənin miqyası rəsmi statistikada da öz əksini tapıb. 2025-ci ilin sonuna qədər Azərbaycan və Türkiyə arasında ticarət dövriyyəsi 5,72 milyard dollar təşkil edib. Bundan əlavə, 1995-ci ildən 2025-ci ilə qədər iki ölkə arasında bir-birinin iqtisadiyyatına birbaşa investisiyaların ümumi həcmi 39,5 milyard dollara çatıb.

Eyni zamanda, iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlıq sürətlə inkişaf etməyə davam edir. 2026-cı ildə iki ölkə arasında sənaye, enerji və investisiya sahələrində əməkdaşlıq davam edib. Yeni layihələr iqtisadi əməkdaşlığın mövcud sahələrini tamamlayıb. Bu, Azərbaycan və Türkiyənin iqtisadi əlaqələrin daha da gücləndirilməsində maraqlı olduqlarını göstərir.

Ticarət

Türkiyə Azərbaycanın aparıcı xarici ticarət tərəfdaşlarından biridir. Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyinin məlumatına görə, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə 5,72 milyard dollar təşkil edib. Bu məbləğin 3,38 milyard dolları Azərbaycan ixracından, 2,34 milyard dolları isə Türkiyə idxalından əldə edilib. Beləliklə, Azərbaycan qarşılıqlı ticarətdə müsbət saldo saxlayıb və Türkiyə öz məhsulları üçün ən böyük bazarlardan biri olaraq qalıb.

Enerji resursları əmtəə tədarükündə mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, qeyri-neft məhsulları ticarətinin genişləndirilməsi vacib bir sahəyə çevrilir. Azərbaycan İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Türkiyəyə qeyri-neft ixracı 597,3 milyon dollara çatıb. Bu göstərici Türkiyə bazarını Rusiyadan sonra ikinci yerə çıxarıb. Əməkdaşlıq 2026-cı ildə də davam edib. Yanvar-avqust ayları ərzində Azərbaycan Türkiyəyə qeyri-monetar qızıl istisna olmaqla, 435 milyon dollar dəyərində qeyri-neft məhsulları ixrac edib. Bu sektorun inkişafı Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qeyri-neft məhsullarının tədarükü ixracın genişlənməsinə imkan verir və yerli istehsalçılar üçün əlavə imkanlar yaradır.

Türkiyə şirkətləri də öz növbəsində sənaye və istehlak malları, avadanlıq və digər məhsulların tədarükü ilə qonşu bazara çıxış əldə edirlər.

1 mart 2021-ci il tarixində qüvvəyə minən güzəştli ticarət müqaviləsi də ticarətin genişlənməsinə töhfə verir. Bu müqavilə Azərbaycan və Türkiyə arasında ixrac edilən müəyyən mallara gömrük rüsumlarının azaldılmasını və ya ləğv edilməsini nəzərdə tutur. Əvvəlcə güzəştli ticarət tənzimləmələri hər ölkə üçün 15 əmtəə maddəsini əhatə edirdi. 1 iyul 2024-cü il tarixindən etibarən bu rəqəm hər ölkə üçün 30-a qədər artırıldı. Kvotalar müəyyən mallara da tətbiq olunur. Bu mexanizm idxal xərclərini azaldır və qarşılıqlı ticarət üçün daha əlverişli şərait yaradır.

Azərbaycan və Türkiyə ikitərəfli ticarət dövriyyəsini 15 milyard dollara çatdırmaq kimi daha iddialı bir hədəfi qoruyub saxlayırlar. Bu, 2025-ci il rəqəmindən 2,6 dəfədən çoxdur və tapşırığın miqyasını əks etdirir.

İnvestisiyalar

Qarşılıqlı investisiyalar Azərbaycan və Türkiyə arasında iqtisadi əməkdaşlıqda əsas rol oynayır. Son onilliklərdə hər iki ölkənin şirkətləri bir-birinin iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrinin inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə investisiya qoyublar.

Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyinin məlumatına görə, 1995-ci ildən 2025-ci ilə qədər Azərbaycanın Türkiyə iqtisadiyyatına birbaşa investisiyası 21,1 milyard dollar təşkil edib. Eyni dövrdə Türkiyənin Azərbaycana birbaşa investisiyası 18,4 milyard dollara çatıb. Beləliklə, hər iki istiqamətdə birbaşa investisiyaların ümumi həcmi 39,5 milyard dollar təşkil edib. Türkiyənin Azərbaycana investisiyalarının əhəmiyyətli bir hissəsi neft və qaz sektoruna — 13,6 milyard dollara düşüb. Əlavə 4,8 milyard dollar qeyri-neft sektoruna yönəldilib. Türkiyə biznesləri istehsal, tikinti, telekommunikasiya, maliyyə, nəqliyyat, qida istehsalı, tekstil və səhiyyə sahələrində təmsil olunur.

Türkiyədəki Azərbaycan səfirliyinin məlumatına görə, ölkədə Türkiyə kapitalı ilə 6791 şirkət qeydiyyatdan keçib. Bu, Türkiyə bizneslərinin Azərbaycan iqtisadiyyatında əhəmiyyətli iştirakını göstərir. Qarşılıqlı investisiya hər iki ölkə üçün praktik əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan xarici aktivlərini genişləndirmək və Türkiyədəki iri sənaye layihələrində iştirak etmək imkanı qazanır. Öz növbəsində, Türkiyə iqtisadiyyatı istehsal və infrastruktura əlavə investisiyalar cəlb edir. Türkiyənin Azərbaycana investisiyaları yerli müəssisələrin inkişafına da töhfə verir, istehsal gücləri və iş yerləri yaradır.

Beləliklə, investisiya əməkdaşlığı iki ölkə arasında kapitalın hərəkəti ilə məhdudlaşmır. Bu, həmçinin müəssisələrin inkişafı və Azərbaycan və Türkiyə bizneslərinin bir-birinin bazarlarında iştirakının genişlənməsi ilə bağlıdır.

Enerji

Azərbaycan və Türkiyə arasında ən böyük birgə layihələr enerji sektorunda həyata keçirilir. Əməkdaşlıq illəri ərzində ölkələr Azərbaycan enerji ehtiyatlarının Türkiyə vasitəsilə ixracını təmin edən bir infrastruktur yaratmışlar. Bu sistemdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri və Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) əsas rol oynayır. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri Azərbaycan neftini Türkiyənin Ceyhan limanı vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çatdırır. Təbii qazın Türkiyəyə və oradan Avropaya nəqli üçün Bakı-Tbilisi-Ərzurum və TANAP qaz kəmərlərindən istifadə olunur. Bu infrastruktur Azərbaycana enerji ehtiyatları ixrac etməyə imkan verir, Türkiyə isə əlavə həcmdə təbii qaz alır və onun nəqlində iştirak edir.

Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, ölkə 2025-ci ildə Türkiyəyə 9,6 milyard kubmetr təbii qaz tədarük edib. Bu həcmdən 5,6 milyard kubmetri TANAP vasitəsilə nəql edilib. Təchizat 2026-cı ildə də davam edib. Yanvar-sentyabr ayları arasında Azərbaycan Türkiyəyə 7 milyard kubmetr təbii qaz ixrac edib, o cümlədən 4,2 milyard kubmetri TANAP vasitəsilə. Türkiyə Azərbaycan üçün əsas enerji bazarıdır və onun ixrac infrastrukturunda mühüm bir halqadır. Azərbaycan qazı da öz növbəsində Türkiyə iqtisadiyyatının ehtiyaclarının bir hissəsini ödəyir və onun ölkə ərazisindən nəqli enerji infrastrukturunun inkişafına kömək edir.

Enerji təchizatı ilə yanaşı, əməkdaşlıq neft emalı və neft-kimya sənayesini də əhatə edir. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti olan SOCAR Türkiyədə bu sektorların inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə sərmayə qoyur. Şirkətin ən böyük layihələrindən biri İzmir yaxınlığında, Türkiyənin Əliağa bölgəsində yerləşən STAR Neft Emalı Zavodudur. Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyinin məlumatına görə, qurğunun tikintisinə kapital qoyuluşu 6,3 milyard dollar təşkil edib. STAR-ın istehsal gücü ildə 13 milyon ton emal olunmuş neftə çatır. SOCAR Turkey şirkətinin məlumatına görə, neft emalı zavodu Türkiyənin neft məhsullarına olan tələbatının təxminən 20%-ni ödəyir. Müəssisə dizel yanacağı, reaktiv yanacaq, mayeləşdirilmiş neft qazı və neft-kimya sənayesi üçün xammal istehsal edir. STAR-ın SOCAR Turkey-in bir hissəsi olan Petkim neft-kimya kompleksi ilə əməkdaşlığı da əsas rol oynayır.

Petkim-in ümumi istehsal gücü ildə 3,6 milyon tondur. Kompleks 60-dan çox növ neft-kimya məhsulları istehsal edir və Türkiyə bazarının bu seqmentdəki ehtiyaclarının təxminən 9%-ni ödəyir. İki müəssisə vahid istehsal zənciri ilə əlaqələndirilir. STAR-da neft emalı zamanı əldə edilən nafta birbaşa Petkim-ə boru kəməri vasitəsilə çatdırılır. Bu, nəqliyyat xərclərini azaldır və neft-kimya kompleksini sabit xammal təchizatı ilə təmin edir.

Azərbaycan üçün bu cür layihələrdə iştirak təkcə enerji resurslarını ixrac etmək deyil, həm də onların emalından və daha yüksək əlavə dəyərli məhsulların istehsalından gəlir əldə etmək imkanı deməkdir. Türkiyə isə öz növbəsində böyük sənaye gücləri, əlavə iş yerləri və idxal olunan müəyyən neft məhsullarından və neft-kimya xammalından asılılığını azaltmaq imkanı qazanır.

Azərbaycanın Türkiyənin enerji sektoruna yatırdığı investisiyalar yalnız neft emalı və neft-kimya məhsulları ilə məhdudlaşmır. 2026-cı ilin fevral ayında SOCAR Türkiyə 870 MVt gücündə Kırıkkale qazla işləyən elektrik stansiyasının nəzarətini təhvil verdi. Zavodun alınması 2025-ci ilin dekabr ayında başa çatdı. SOCAR-ın Türkiyənin elektrik enerjisi sektorundakı iştirakının bu genişləndirilməsi onun təbii qaz təchizatı fəaliyyətini öz enerji istehsalı gücü ilə tamamlayır.

Beləliklə, Azərbaycan və Türkiyə arasında enerji əməkdaşlığı təkcə neft və qaz ixracını deyil, həm də emal, neft-kimya istehsalı və elektrik enerjisi istehsalını əhatə edir. Eyni zamanda, hər iki ölkə iqtisadiyyatlarının inkişafı üçün praktik əhəmiyyət kəsb edən layihələrdə iştirak edir.

Sənaye və Tikinti

Neft və qaz layihələri Azərbaycan-Türkiyə iqtisadi əməkdaşlığının mühüm bir hissəsi olaraq qalsa da, iki ölkənin əməkdaşlığı sənaye və tikinti də daxil olmaqla digər sektorları da əhatə edir. Ən son nümunələrdən biri 5 oktyabr 2026-cı ildə Azərbaycanın Pirallahı Sənaye Parkında Gen Pharma Caucasus Manufacturing Operations əczaçılıq zavodunun açılışı oldu. 67 milyon dollarlıq müəssisə Türkiyə və Azərbaycan kapitalının iştirakı ilə yaradılıb. Türkiyə şirkətləri GEN İlaç və SIA Pharmaceuticals şirkətinin kapitalının müvafiq olaraq 66%-i və 5%-i, Azərbaycan Biznesin İnkişafı Fondu isə qalan 29%-ə sahibdir. Zavod əczaçılıq məhsulları istehsalı üçün nəzərdə tutulub.

Digər əməkdaşlıq sahəsi infrastrukturun tikintisi və bərpası olaraq qalır. Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyindən verilən məlumata görə, Türkiyə şirkətlərinin iştirakı ilə bərpa işlərinin aparıldığı ölkənin ərazilərində 111 layihə həyata keçirilir. Xüsusilə, Türkiyənin "Cengiz İnşaat" şirkəti Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa avtomobil yolunda tunellərin tikintisində iştirak edib. Digər bir türk şirkəti olan "Kalyon" Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolunun hissələrinin tikintisində iştirak edib. Türkiyə podratçılarının iştirakı Azərbaycana əlavə tikinti gücündən və böyük infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsində təcrübədən istifadə etməyə imkan verir. Şirkətlərin özləri üçün bu, yeni sifarişlər əldə etmək və Azərbaycan bazarında fəaliyyətlərini genişləndirmək üçün bir fürsətdir.

Beləliklə, iki ölkə arasında enerjidən kənar əməkdaşlıq həm yeni sənaye müəssisələrinin yaradılmasını, həm də nəqliyyat infrastrukturunun tikintisini əhatə edir. Bu sahələr Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı və Türkiyə biznesinin genişlənməsi üçün praktik əhəmiyyət kəsb edir.

Nəqliyyat və Logistika

Nəqliyyat və logistika Azərbaycan və Türkiyə arasında iqtisadi əməkdaşlıqda əsas rol oynayır. İki ölkənin coğrafi mövqeyi onlara Asiya və Avropa arasında beynəlxalq yük daşımalarının təşkilində iştirak etməyə imkan verir. Ən böyük birgə infrastruktur layihələrindən biri Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin dəmir yolu şəbəkələrini birləşdirən Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yoludur. Gürcüstan hissəsinin modernləşdirilməsindən sonra xəttin gücü ildə 1 milyon tondan 5 milyon tona qədər artmışdır. Bu, daha çox yük qatarını idarə etməyə imkan verir və beynəlxalq nəqliyyatın inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır.

2026-cı ilin iyun ayında Gürcüstanda modernləşdirilmiş xəttin rəsmi açılış mərasimi keçirildi. İnfrastruktur işlərinin başa çatması Türkiyə Nəqliyyat və İnfrastruktur Nazirliyi tərəfindən təsdiqləndi. Dəmir yolu Çin, Orta Asiya ölkələri, Xəzər regionu, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirən beynəlxalq nəqliyyat marşrutu olan Orta Dəhlizin inkişafı üçün çox vacibdir. Azərbaycan Xəzər dənizi və dəmir yolu infrastrukturu üzərindən yük daşınmasını asanlaşdırır. Daha sonra yük axınının bir hissəsi Gürcüstandan Türkiyəyə keçir və oradan Avropa bazarlarına daşına bilər. Bu marşrutun inkişafı tranzit trafikinin artması ilə müşayiət olunur.

Azərbaycan Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyul ayları arasında ölkə ərazisindən tranzit yüklərin ümumi həcmi 9,1 milyon tonu keçib ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 11,6% artım deməkdir. Bundan əlavə, şərq-qərb daşımaları 16,5% artıb. Bu rəqəmlər təkcə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yoluna deyil, bütövlükdə Azərbaycandan keçən tranzit marşrutlarına aiddir.

Dəmir yolu infrastrukturunun inkişafı ilə yanaşı, Azərbaycan və Türkiyə beynəlxalq yük daşımalarının emalını sadələşdirmək üzərində işləyirlər. 2026-cı ilin mart ayında iki ölkənin nümayəndələri e-CMR elektron yük daşımaları sisteminin tətbiqi ilə bağlı texniki məsələləri müzakirə ediblər. Görüşün yekununda elektron sənədlərdən istifadə edərək pilot daşımalara hazırlıqların davam etdirilməsi qərara alınıb. Bu sistem daşıyıcılara sənədləşmə işlərinin həcmini azaltmağa, məlumat mübadiləsini sadələşdirməyə və beynəlxalq avtomobil daşımaları zamanı yüklərin rəsmiləşdirilməsini asanlaşdırmağa imkan verəcək.

Azərbaycan üçün nəqliyyat marşrutlarının inkişafı tranzit trafikinin artması, logistika əməliyyatlarının genişləndirilməsi və dəmir yolu və liman infrastrukturundan daha çox istifadə ilə əlaqələndirilir. Türkiyə də öz növbəsində yük daşımalarını cəlb etmək, nəqliyyat xidmətlərini inkişaf etdirmək və Orta Asiya və Qafqaz bazarları ilə əlaqələri gücləndirmək üçün əlavə imkanlar qazanır.

Beləliklə, Azərbaycan və Türkiyə arasında nəqliyyat əməkdaşlığı təkcə infrastrukturun tikintisi və modernləşdirilməsini deyil, həm də daşımaların təşkilini, logistika xidmətlərinin inkişafını və beynəlxalq nəqliyyat prosedurlarının sadələşdirilməsini əhatə edir.

News365.az