Qüsursuzluq İllüziyası
Aktual
09:44
İnsan bəzən ömrünün böyük bir hissəsini başqalarının gözündə yaxşı görünməyə sərf edir, lakin öz vicdanının qarşısında necə bir insan olduğunu düşünməyə kifayət qədər vaxt ayırmır. Cəmiyyətin rəğbətini qazanmağa, hörmət görməyə, qüsursuz təsir bağışlamağa çalışır, amma bütün bunların arasında unudur ki, insanın həqiqi dəyəri yaratdığı görüntü ilə deyil, xarakteri ilə müəyyən olunur. Çünki insan hər kəsin qarşısında özünü fərqli təqdim edə, sözləri ilə başqalarında istədiyi təəssüratı yarada, hətta öz nöqsanlarını belə müxtəlif bəhanələrin arxasında gizlədə bilər. Lakin bütün bunlar onun daxilindəki həqiqəti dəyişdirmir. İnsan özünü nə qədər yaxşı göstərməyə çalışsa da, əslində kim olduğunu ən yaxşı onun seçimləri, davranışları, başqalarının haqqına münasibəti və heç bir mənfəət əldə etməyəcəyi halda belə qoruduğu prinsiplər göstərir. Həyatın ən mürəkkəb həqiqətlərindən biri də budur ki, insan olmaqla mükəmməl olmaq eyni şey deyil. İnsan öyrəndikcə bilmədiklərini anlayır, yaşadıqca düşüncələrini dəyişir, təcrübə qazandıqca əvvəlki qənaətlərinin bəzilərini yenidən nəzərdən keçirir. Dünən doğru hesab etdiyi bir fikrin bu gün yanlış tərəflərini görə bilir, bir vaxtlar əhəmiyyətsiz saydığı davranışın başqasının qəlbində necə dərin iz buraxdığını sonradan dərk edir. Deməli, insanın mənəvi inkişafı müəyyən yaşda tamamlanan bir mərhələ deyil, ömrün sonuna qədər davam edə bilən daxili bir yolçuluqdur. Bu yolçuluqda əsas məsələ heç vaxt səhv etməmək deyil, səhv etdikdə özünü aldatmamaq, yanlışlarını müdafiə etmək əvəzinə onlardan nəticə çıxarmaq və hər dəfə daha doğru seçim etməyə çalışmaqdır. Çünki insanın böyüklüyü bütün cavabları bilməsində deyil, bilmədiklərini qəbul etməsində, hər zaman haqlı olmasında deyil, haqsız olduğunu anlayanda bunu etiraf edə bilməsindədir. İnsan təbiətinin maraqlı tərəflərindən biri özünü yaxşı insan hesab etməyə meyilli olmasıdır. Hətta yanlış davranan insanlar belə çox vaxt öz hərəkətlərini əsaslandırmaq üçün müxtəlif səbəblər tapırlar. Biri yalanını məcburiyyətlə, digəri haqsızlığını şəraitlə, başqası isə verdiyi zərəri qarşı tərəfin davranışı ilə izah edir. Beləcə, insan bəzən səhvini düzəltmək əvəzinə onu müdafiə etməyə başlayır. Psixologiyada Leon Festingerin 1957-ci ildə irəli sürdüyü koqnitiv dissonans nəzəriyyəsi insanın inancları ilə davranışları arasında ziddiyyət yarandıqda bu ziddiyyəti azaltmağa çalışmasını izah edir. Məsələn, özünü dürüst hesab edən insan yalan danışdıqda daxilində ziddiyyətlə üzləşə bilər. O, ya davranışını qəbul edib dəyişməyə çalışar, ya da həmin davranışa bəraət qazandıraraq özünə dair müsbət təsəvvürünü qoruyar. Bu psixoloji mexanizm insanın niyə bəzən həqiqəti qəbul etmək əvəzinə özünü müdafiə etdiyini anlamağa kömək edir. Məhz buna görə də insanın özünə qarşı dürüst olması böyük mənəvi cəsarət tələb edir. Çünki başqasının səhvini görmək asandır, öz səhvini etiraf etmək isə insanın özünü necə gördüyünü yenidən nəzərdən keçirməsini tələb edir. İnsan özünə sual verməlidir: Mən həqiqətən ədalətliyəm, yoxsa yalnız mənimlə razılaşan insanlara qarşı ədalətli davranıram?, Mən dürüstəm, yoxsa həqiqət mənim maraqlarıma uyğun gələndə dürüstlüyü seçirəm?, Mən mərhəmətliyəm, yoxsa yalnız özümə yaxın olan insanların ağrısını anlayıram?, Mən başqalarının səhvlərinə qarşı sərt, öz yanlışlarıma qarşı isə həddindən artıq güzəştliyəmmi? Belə suallar insanı alçaltmaq üçün deyil, onun daxilindəki həqiqəti üzə çıxarmaq üçündür. Çünki özünü sorğulamaq zəiflik deyil, mənəvi yetkinliyin əlamətidir. Qədim yunan filosofu Sokratın fəlsəfəsində də insanın özünü tanıması, düşüncələrini sorğulaması və həqiqətə çatmaq üçün suallar verməsi mühüm yer tuturdu. Onun dialoq üsulu insanları sadəcə eşitdiklərinə inanmaqdan uzaqlaşdırır, öz qənaətlərinin əsaslarını araşdırmağa təşviq edirdi. Bu yanaşmanın bu gün də əhəmiyyətini qoruması təsadüfi deyil. İnsan özünü tanımadan başqaları haqqında hökm verməyə tələsdikdə çox vaxt öz düşüncələrinin əsirinə çevrilir. Özünü tanımağa çalışan insan isə hər məsələdə yalnız özünün haqlı olduğunu düşünmür, fərqli fikirləri dinləməyi, bilmədiklərini öyrənməyi və lazım gəldikdə mövqeyini dəyişməyi bacarır. Həqiqi müdriklik hər şey haqqında hökm verməkdə deyil, hansı məsələdə nə qədər məlumatlı olduğunu anlamaqdadır. İnsan bəzən çox danışdığı üçün deyil, danışmazdan əvvəl düşündüyü üçün müdrik olur. Bəzən öz fikrini müdafiə etdiyi üçün deyil, həqiqət qarşısında öz fikrini dəyişə bildiyi üçün böyüyür. Çünki məqsəd hər mübahisədə qalib gəlmək deyil, həqiqətə daha yaxın olmaqdır. Özünü daim haqlı hesab edən insan üçün dəyişmək çətinləşir, çünki o, səhvlərini görmək əvəzinə onları gizlətməyə vaxt sərf edir. Öz səhvini qəbul edə bilən insan isə həmin səhvi gələcəkdə daha düzgün davranmaq üçün bir fürsətə çevirə bilər. Tarix boyu insanların sahib olduqları bilik, sərvət, hakimiyyət və nüfuz onların mənəvi keyfiyyətlərini həmişə müəyyən etməyib. Bilikli insan da haqsızlıq edə bilər, ağıllı insan öz zəkasını başqalarını aldatmaq üçün istifadə edə bilər, nüfuzlu insan öz mövqeyindən sui-istifadə göstərə bilər. Deməli, insanın nə qədər bildiyi ilə necə davrandığı arasında həmişə uyğunluq olmur. Əsl dəyər insanın bildiyi həqiqətləri həyatında nə dərəcədə yaşatması ilə ölçülür. Ədalət haqqında danışmaqla ədalətli olmaq, dürüstlüyü tərifləməklə dürüst davranmaq, mərhəməti müdafiə etməklə başqasının ağrısını anlamaq arasında böyük fərq var. İnsan sözləri ilə özünə nüfuz qazana bilər, lakin xarakterini yalnız əməlləri ilə formalaşdırır. Ən çətin sınaqlardan biri də insanın heç kimin görmədiyi yerdə necə davrandığıdır. Çünki başqalarının qarşısında yaxşı görünmək bəzən sosial gözləntilərin nəticəsi ola bilər, amma heç bir qarşılıq gözləmədən yaxşılıq etmək, fürsəti olduğu halda haqsızlıqdan çəkinmək və öz mənfəətinə uyğun gəlməsə belə başqasının haqqını qorumaq daha dərin mənəvi məsuliyyət tələb edir. İnsan özündən güclü olanlara hörmət göstərməyi mənfəətinə görə seçə bilər, lakin özündən asılı vəziyyətdə olan insanın ləyaqətini qorumaq onun xarakteri haqqında daha çox şey deyir. Çünki insanın böyüklüyü yalnız kimlərin yanında dayandığı ilə deyil, kimlərə necə davrandığı ilə də müəyyənləşir. İnsanın mənəvi dəyərini müəyyən edən başqa bir mühüm məsələ niyyətlə əməl arasındakı münasibətdir. Yaxşı niyyət insan üçün əhəmiyyətlidir, lakin hər yaxşı niyyət avtomatik olaraq yaxşı nəticə yaratmır. Bəzən insan kiməsə kömək etdiyini düşünərək onun iradəsini məhdudlaşdırır, doğru danışdığını zənn edərək qarşısındakını alçaldır, haqqı müdafiə etdiyini söyləyərək öz qəzəbinə haqq qazandırır. Buna görə də insan yalnız nə etmək istədiyini deyil, etdiyinin başqalarına necə təsir göstərdiyini də düşünməlidir. Hər kəs öz davranışını yaxşı hesab edə bilər, lakin bu, həmin davranışın həqiqətən doğru olduğunu sübut etmir. İnsan öz niyyətlərinə güvəndiyi qədər onların nəticələrini də qiymətləndirməyi bacarmalıdır. Çünki məsuliyyət yalnız yaxşı bir şey etmək istəyi ilə bitmir; davranışın doğurduğu nəticələri görmək, zərər verildikdə bunu qəbul etmək və mümkün olduqda həmin zərəri düzəltməyə çalışmaq da məsuliyyətin bir hissəsidir. Qurani-Kərimin Nəhl surəsinin 90-cı ayəsində ədalət və yaxşılıq əmr edilir, pis əməllər və zülm qadağan olunur. Bu mənəvi prinsip insanın öz inancını yalnız sözlə ifadə etməsinin kifayət etmədiyini, onun davranışlarında da ədalətə və yaxşılığa yer verməli olduğunu xatırladır. Dürüstlük tələb edən yerdə doğru danışmaq, başqasının haqqı ilə qarşılaşdıqda öz mənfəətini yeganə ölçü hesab etməmək, insanları alçaltmaq əvəzinə onların ləyaqətini qorumaq mənəvi məsuliyyətin gündəlik həyatda görünən tərəfləridir. Dindarlıqla əxlaq arasında əlaqə yalnız danışıqla qurulduqda mənəviyyatın mahiyyəti tam ifadə olunmur. İnsan inandığı dəyərləri münasibətlərində, qərarlarında və başqalarına qarşı davranışında da yaşatmağa çalışmalıdır. Bununla yanaşı, heç bir insanın zahiri görünüşünə əsaslanaraq onun qəlbi və bütün niyyətləri haqqında qəti hökm vermək doğru deyil. İnsanların daxili aləmini tam bilmək mümkün olmasa da, müşahidə etdiyimiz davranışlara ədalətlə yanaşmaq, yanlış hərəkətləri düzgün adlandırmaq və insanın dəyişmək imkanını da nəzərə almaq mümkündür. Mənəvi inkişafın mühüm tərəflərindən biri insanın özünü qəbul etməsi ilə öz səhvlərinə bəraət qazandırması arasındakı fərqi anlamasıdır. Özünü qəbul etmək insanın hazırkı vəziyyətini dürüst görməsi və dəyişə biləcəyi tərəflərini müəyyənləşdirməsidir. Özünə bəraət qazandırmaq isə yanlış davranışlarını dəyişdirmək əvəzinə onlara bəhanə tapmaqdır. İnsan özünü olduğu kimi tanımalıdır, lakin olduğu kimi qalmağa məhkum olmadığını da anlamalıdır. Bəzən insan səbirsizliyini xarakteri ilə, kobudluğunu səmimiyyəti ilə, başqasını incitməsini isə dürüstlüyü ilə izah edir. Halbuki bir xüsusiyyətin insanın xarakterində mövcud olması həmin xüsusiyyətin hər vəziyyətdə doğru olduğunu göstərmir. Səmimiyyət başqasını alçaltmaq hüququ vermir, qəzəb haqsızlığa bəraət qazandırmır, keçmişdə yaşanan çətinliklər isə gələcəkdə başqalarına zərər vurmağı haqlı etmir. İnsan öz davranışlarının səbəblərini anlamağa çalışmalı, amma həmin səbəbləri məsuliyyətdən qaçmaq üçün istifadə etməməlidir. Çünki özünü anlamaq dəyişməyin başlanğıcıdır, özünü daim haqlı çıxarmaq isə dəyişməyin qarşısında maneəyə çevrilə bilər.
Həyatda heç kim bütün insanların rəğbətini qazana bilməz. Bəzən doğru davranışınız kiminsə marağına uyğun gəlməyəcək, dürüstlüyünüz kiminsə xoşuna gəlməyəcək, ədalətli mövqeyiniz isə müəyyən insanların narazılığına səbəb olacaq. Əgər insan hər kəsin xoşuna gəlmək naminə öz prinsiplərindən imtina edirsə, zaman keçdikcə başqalarının gözləntiləri arasında öz mənəvi istiqamətini itirə bilər. Bununla belə, öz prinsiplərinə sadiq qalmaq insanın inadla səhvlərini müdafiə etməsi demək deyil. Əsl prinsipiallıq həqiqəti qorumaqdır, öz fikrini nə olursa-olsun doğru çıxarmaq deyil. İnsan həm öz ləyaqətini qorumalı, həm də başqalarının haqqını nəzərə almalıdır. Mərhəmətli olmaq hər kəsin onu incitməsinə icazə vermək deyil, bağışlamaq hər şeyi unutmağa məcbur olmaq deyil, təvazökar olmaq öz dəyərini inkar etmək deyil. Həqiqi yetkinlik insanın həm özünə, həm də başqalarına qarşı ədalətli ola bilməsindədir. İnsan xarakterinin formalaşması çox vaxt gündəlik həyatda əhəmiyyətsiz görünən seçimlərdən başlayır. Verdiyi sözə əməl etmək, səhvini qəbul etmək, başqasının uğuruna qısqanclıqla deyil, anlayışla yanaşmaq, etibar edilən sirri qorumaq, kiminsə zəifliyindən istifadə etməmək və haqsız qazancdan imtina etmək insanın mənəvi vərdişlərinə təsir göstərir. Eyni şəkildə, yalanı adiləşdirmək, öz səhvlərinə daim bəhanə tapmaq, başqalarının haqqını kiçik məsələ hesab etmək və yalnız şəxsi mənfəəti düşünmək də insanın münasibətlərinə və xarakterinə mənfi təsir göstərə bilər. Xarakter bir gündə formalaşmadığı kimi, onu dəyişdirmək də hər zaman asan deyil. Lakin insanın öz davranışlarını müşahidə etməsi, səhvlərindən nəticə çıxarması və daha düzgün seçimlər etməyə çalışması dəyişiklik üçün imkan yaradır. Bəzən ən böyük inkişaf insanın əvvəllər qəzəblə cavab verdiyi bir vəziyyətdə sakit qalması, əvvəllər müdafiə etdiyi yanlış fikri yenidən nəzərdən keçirməsi və ya vurduğu zərərə görə səmimi şəkildə üzr istəməsi ilə başlayır. İnsan özünü başqaları ilə müqayisə etdikcə, bəzən həyatın əsl məqsədini də gözdən qaçırır. Kiminin biliyini, kiminin sərvətini, kiminin nüfuzunu öz həyatının ölçüsünə çevirir və başqalarının əldə etdiklərini əldə etmədikdə özünü uğursuz hesab edir. Halbuki hər kəsin həyat yolu, təcrübəsi, imkanları və sınaqları fərqlidir. İnsan başqasının həyatını ölçü kimi götürmək əvəzinə öz davranışlarının keyfiyyətinə diqqət yetirməlidir. Əsas sual başqasından nə qədər üstün olduğumuz deyil, dünənki davranışlarımızla müqayisədə bu gün nəyi daha yaxşı edə bildiyimizdir. İnsan hər şeyi bilməyə bilər, amma öyrənməyə çalışa bilər; hər zaman səbirli olmaya bilər, amma özünü idarə etməyi öyrənə bilər; keçmişdə yanlış seçimlər etmiş ola bilər, amma gələcəkdə daha məsuliyyətli davranmaq üçün səy göstərə bilər. Bu səbəbdən mənəvi inkişaf nə özünü qüsursuz hesab etmək, nə də özünü dəyişmək gücündən məhrum görməkdir. Əsl inkişaf insanın öz məhdudiyyətlərini tanıması ilə öz imkanlarını inkar etməməsi arasında yaranan tarazlıqdır. Həyatın sonunda insanın yaddaşında hansı uğurların qalacağını, hansı arzularının gerçəkləşəcəyini və başqalarının onu necə xatırlayacağını əvvəlcədən bilmək mümkün deyil. Lakin bir həqiqət var: insanın davranışları başqalarının həyatında iz buraxır. Bəzən bir insanın illərlə topladığı sərvətdən daha çox, çətin gündə göstərdiyi mərhəmət xatırlanır. Bəzən böyük sözlərdən daha çox, vaxtında uzadılmış bir əl yadda qalır. Bəzən insanın ən qiymətli mirası övladlarına qoyduğu maddi imkanlar deyil, onlara öyrətdiyi dürüstlük, məsuliyyət və vicdan olur. Buna görə də insan öz həyatını yalnız nə qazandığı ilə deyil, nəyi qoruduğu ilə də qiymətləndirməlidir. Başqasının etibarını qoruyub-qorumadığını, haqsız olduğu zaman bunu qəbul edib-etmədiyini, şəxsi mənfəəti naminə kiminsə haqqına girib-girmədiyini və öz səhvlərini düzəltmək üçün həqiqətən səy göstərib-göstərmədiyini düşünməlidir. Bəlkə də insanın bu dünyada qazana biləcəyi ən qiymətli şey qüsursuzluq təsəvvürü deyil, özünə qarşı dürüstlükdür. Çünki qüsursuz görünmək istəyən insan səhvlərini gizlətməyə, özünü müdafiə etməyə və başqalarının düşüncələrindən asılı yaşamağa məcbur qala bilər. Dürüstlük isə ona özünü olduğu kimi görmək, yanlışlarını qəbul etmək və daha yaxşı seçimlər etmək imkanı verir. İnsan hər şeyi öyrənməyə ömrünün kifayət etməyəcəyini qəbul edə bilər, lakin bu, öyrənməkdən vaz keçməsi üçün səbəb deyil. Hər səhvdən tamamilə uzaq durmaq mümkün olmaya bilər, lakin bu, səhvləri adiləşdirmək üçün bəhanə deyil. Hamının rəğbətini qazanmaq mümkün deyil, amma başqalarına qarşı ədalətli davranmağa çalışmaq insanın öz seçimidir. Sonda insanın özünə verəcəyi ən mühüm sual «Mən hamıdan yaxşıyam?» deyil, «Mən öz davranışlarımla hansı dəyərləri yaşadıram?» sualıdır. Çünki insanın mənəvi səviyyəsi özünü nə qədər tərifləməsi ilə deyil, hansı prinsipləri qoruması, səhvləri qarşısında necə davranması və başqalarının haqqına necə yanaşması ilə müəyyən olunur. Həyatın sonunda insanın bütün nöqsanlarından azad olması deyil, onları görməyə cəsarət etməsi, yanlışlarını düzəltmək üçün çalışması və şəxsi mənfəətini insanlığından üstün tutmaması daha mənalı bir ölçüdür. İnsan olmaq qüsursuz olmaq deyil; insan olmaq özünü tanımağa çalışmaq, vicdanını susdurmamaq, başqasının haqqını qorumaq və hər yeni günün qarşısında daha düzgün seçim etmək məsuliyyətini daşımaqdır. Bəzən insanın ömrü bütün həqiqətləri anlamağa çatmaz, lakin bir həqiqəti dərk etmək üçün hər zaman fürsət var: başqalarının gözündə mükəmməl görünməkdən daha qiymətlisi, öz vicdanının qarşısında dürüst qalmağa çalışmaqdır. Çünki insanın əsl böyüklüyü heç vaxt səhv etməməsində deyil, səhvini anlayanda dəyişə bilməsində, heç vaxt yıxılmamasında deyil, yıxıldıqda məsuliyyətdən qaçmamasında və hər şeydən əvvəl, həyatın bütün sınaqları qarşısında insanlığını qorumağa çalışmasındadır.
Həsən Nağıyev, filosof
