Sözün sahibsiz qaldığı dünya

Təsəvvür edin... Bir səhər oyanırsınız və öyrənirsiniz ki, dünyanın bütün kitabxanaları yanıb. Universitetlər bağlanıb. Alimlər susdurulub. Müəllimlərin səsi eşidilmir. İnsanlar isə həqiqəti yalnız küçələrdə təsadüfi qarşılaşdıqları adamlardan öyrənirlər. İlk baxışda bu, qorxunc fantastik ssenari kimi görünə bilər. Amma əslində biz buna bənzər bir dövrün içində yaşayırıq. İnsanlıq tarix boyu məlumatsızlıqla mübarizə aparıb. Bu gün isə paradoksal şəkildə məlumat bolluğu içində həqiqət aclığı yaşayır. Heç bir dövrdə insan beyni bu qədər informasiya ilə bombardman edilməmişdi. Heç bir dövrdə bir insanın milyonlarla insana təsir etmək imkanı bu qədər asan olmamışdı. Ən böyük təhlükə isə budur ki, artıq biliklə səs-küy arasındakı sərhəd görünməz hala gəlir. Tarixə baxdıqda görürük ki, bəşəriyyətin ən böyük faciələrinin əksəriyyəti cəhalətin gücləndiyi dövrlərdə baş verib. Orta əsrlərdə Avropada minlərlə insan cadugər adı ilə edam edildi. Bunun səbəbi elm yox, kütləvi yanlış inanclar idi. 20-əsrdə milyonlarla insan ideoloji təbliğatın qurbanına çevrildi. İnsanlar həqiqətə görə deyil, təkrarlanan yalanlara görə qərar verməyə başladılar. Tarixçilər tez-tez vurğulayırlar ki, böyük imperiyaları dağıdan təkcə iqtisadi və ya hərbi problemlər olmayıb. Bir çox hallarda cəmiyyətin həqiqəti tanımaq qabiliyyətini itirməsi onların süqutunu sürətləndirib. Çünki həqiqətin dəyərdən düşdüyü yerdə yalan hakimiyyət qurur.Psixologiyada maraqlı bir anlayış var: "İllüziya həqiqəti effekti".Araşdırmalar göstərir ki, insan eyni fikri dəfələrlə eşitdikdə, onun doğru olub-olmamasından asılı olmayaraq, zamanla həmin fikrə inanmağa başlayır. Bu beynin enerjiyə qənaət mexanizmidir. Məhz buna görə də təkrar olunan yanlış fikirlər bir müddət sonra həqiqət kimi qəbul edilir. İnsanların çoxu düşündüyü qədər rasional deyil. Məşhur psixoloq və Nobel mükafatı laureatı olmuş alimlər də göstəriblər ki, insanların qərarlarının böyük hissəsi məntiqdən çox emosiyalar üzərində qurulur. Qorxu, qəzəb, həyəcan və təəccüb yaradan məlumatlar daha sürətlə yayılır. Həqiqət isə adətən sakit danışır. Yalan isə qışqırır. Qədim yunan filosofu belə hesab edirdi ki, insanın ən böyük vəzifəsi həqiqəti axtarmaqdır. O, insanların çoxunun düşünmədən qəbul etdiyi fikirlərin təhlükəli olduğunu deyirdi. Əsrlər keçsə də, bu xəbərdarlıq öz aktuallığını itirməyib. Fəlsəfənin əsas suallarından biri həmişə belə olub: "İnsan həqiqəti necə ayırd edə bilər?" Bu sual bu gün əvvəlki dövrlərdən daha vacibdir.Çünki artıq problem məlumatın olmaması deyil. Problem məlumatın içində həqiqətin görünməməsidir. İnsan öldürmək böyük günah sayıldığı kimi, insanları yanlış istiqamətə aparmaq da ağır mənəvi məsuliyyət hesab edilir. Çünki bəzən bir söz qılıncdan daha dərin yara açır. Quranda insanın eşitdiyi hər xəbəri araşdırmadan qəbul etməsinin təhlükəli olduğu vurğulanır. Bunun səbəbi sadədir: Yalan yalnız onu uyduranın deyil, onu yayanın da məsuliyyətidir. Mənəviyyatın əsas prinsiplərindən biri budur ki, insan danışmazdan əvvəl sözünün nəticəsini düşünməlidir. Müasir dövr isə əksinə, insanları düşünmədən danışmağa təşviq edir.

Keçmişdə cəmiyyətləri siyasətçilər, alimlər və din xadimləri istiqamətləndirirdi. Bu gün isə bəzən heç bir sahədə təhsili və ya təcrübəsi olmayan şəxslər milyonlarla insanın düşüncəsinə təsir göstərə bilir. Bu tarixdə görünməmiş hadisədir. Artıq nüfuz bilikdən deyil, görünürlükdən doğur. Diqqət isə çox vaxt dəyərdən daha qiymətli valyutaya çevrilib. Belə bir şəraitdə insanların qarşısında duran ən mühüm vəzifə tənqidi düşünməyi öyrənməkdir.

Bir çox insan təhlükəni nüvə silahlarında, iqtisadi böhranlarda və ya süni intellektdə axtarır. Halbuki bunların hamısından əvvəl gələn başqa bir təhlükə var: İnsanların həqiqəti tanımaq qabiliyyətini itirməsi. Əgər bir cəmiyyət doğrunu yalandan, elmi iddiadan şəxsi fikirdən, biliyi təsadüfdən ayıra bilmirsə, onun gələcəyi təhlükə altındadır. Çünki bütün böyük sivilizasiyalar əvvəlcə düşüncədə məğlub olub, sonra həyatın digər sahələrində.

Bəşəriyyət bu gün texnologiya problemi yaşamır.

Bəşəriyyət düşüncə problemi yaşayır.

Məlumat problemi yaşamır.

Həqiqət problemi yaşayır.

Söz azadlığı insanlığın ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Lakin azadlığın yaşaması üçün məsuliyyət də yaşamalıdır. Əks halda insanlıq elə bir dövrə daxil olar ki, hər kəs danışar, amma heç kim dinləməz; hər kəs öyrədər, amma heç kim öyrənməz; hər kəs özünü həqiqətin sahibi hesab edər, amma həqiqətin özü itib-batar. Həqiqətin itdiyi yerdə ilk məğlub olan dövlətlər deyil, insanın özü olur.