Dünya insanın əlində deyil, düşüncəsində dəyişir

Cəmiyyət

09:55

İnsan bəzən olduğu yerdən heç tərpənmədən uzaqlara gedir. Gözlərini yumur və qarşısında olmayan bir mənzərə canlanır, heç vaxt yaşamadığı bir günü düşünür, hələ baş verməmiş hadisələrin mümkün nəticələrini zehnində qurur, mövcud olmayan bir dünyanın qapısını düşüncəsi ilə açır. Bədəni bir məkanda qalsa da, düşüncəsi zamanın və məkanın sərhədlərini aşır. İnsanın daxilində gözlə görünməyən, lakin həyatına bəzən gördüyü hər şeydən daha güclü təsir edən qəribə və möhtəşəm bir aləm var. Təxəyyül məhz həmin aləmin ən sirli qüvvələrindən biridir. O, sadəcə xəyal qurmaq deyil, insanın mövcud olanın arxasında mümkün olanı görə bilməsi, hələ yaranmamış bir şeyi zehnində canlandırması, görünən gerçəkliyin daxilində görünməyən ehtimalları kəşf etməsidir. Əslində insanın yaratdığı bir çox şey əvvəlcə onun daxilində yaranır. Bir ev tikilməzdən əvvəl onun təsəvvürü meydana gəlir, bir kitab yazılmazdan əvvəl onun fikri müəllifin zehnində formalaşır, bir musiqi səslənməzdən əvvəl bəstəkarın daxilində eşidilir, bir rəsm çəkilməzdən əvvəl rəssamın gözündə canlanır. Heç bir böyük ideya bir anda daşın, kağızın, rəngin və ya səsin içində peyda olmur. Onun görünməyən bir başlanğıcı olur. Həmin başlanğıc bəzən bir sual, bəzən bir müşahidə, bəzən bir arzu, bəzən də heç kimin görmədiyi bir ehtimaldır. İnsan əvvəlcə daxilində qurur, sonra onu gerçəkliyin bir hissəsinə çevirməyə çalışır. Bu mənada təxəyyül gerçəkliyin görünməyən memarıdır. Fəlsəfə də müəyyən mənada insanın mövcud olanla kifayətlənməməsindən doğur. İnsan yalnız “nə var?” sualını vermir, “niyə var?”, “necə var?”, “başqa cür ola bilərmi?”, “insanın varlığının mənası nədir?” kimi suallar da verir. Bu sualların hər biri insanın hazır reallığın sərhədlərindən kənara baxmaq cəhdidir. Filosof qarşısında olanı sadəcə qəbul etmir; onun arxasındakı mənanı axtarır. Hamının gördüyü bir hadisədə başqasının görmədiyi sualı görə bilir. Bəzən bir ağaca baxan insan yalnız ağac görür, başqa biri isə həmin ağacın içində zamanın izlərini, təbiətin nizamını, həyatın davamlılığını və insan ömrünün faniliyini düşünür. Eyni dünya qarşısında dayanırlar, lakin eyni şeyi görmürlər. Çünki insan yalnız gözləri ilə deyil, yaddaşı, təcrübəsi, biliyi və təxəyyülü ilə də görür. İnsan gələcəyi xatırlaya bilməz, çünki gələcək hələ yaşanmayıb. Lakin onu təsəvvür edə bilər. Beyin keçmiş təcrübələrdən, yaddaşdan, müşahidələrdən və öyrənilmiş məlumatlardan istifadə edərək hələ baş verməmiş hadisələr üçün müxtəlif ssenarilər yaradır. İnsan “əgər belə etsəm, nə baş verər?”, “bu qərarı versəm, nəticəsi necə olar?”, “illər sonra həyatım necə dəyişə bilər?” deyə düşünərkən əslində gələcəyi zehnində sınaqdan keçirir. Bu qabiliyyət insanın plan qurmasına, seçimlərini düşünməsinə və qarşılaşa biləcəyi vəziyyətlərə hazırlaşmasına kömək edir. Deməli təxəyyül yalnız xəyalpərəstlik deyil, düzgün istifadə edildikdə düşüncənin gələcəyə uzanan tərəfidir. Lakin burada mühüm bir sərhəd var. Təxəyyül insanı yüksəldə də bilər, reallıqdan uzaqlaşdıra da bilər. İnsan zehnində yaratdığı hər şeyi həqiqət hesab etməməlidir. Xəyalın gücü ağılın süzgəcindən keçmədikdə insan öz yaratdığı dünyanın əsirinə çevrilə bilər. Buna görə də təxəyyül ilə ağıl bir-birinə düşmən deyil. Əksinə, biri digərini tamamlayır. Təxəyyül mümkün olanı göstərir, ağıl isə onun nə dərəcədə real və məntiqli olduğunu yoxlayır. Təxəyyül istiqamət göstərir, iradə hərəkətə gətirir, zəhmət isə onu nəticəyə çevirir. Böyük ideyaların dəyəri yalnız gözəl görünməsində deyil, insan həyatına fayda verə bilməsindədir. Bu gün bizə adi görünən bir çox şey vaxtilə ağlasığmaz hesab edilə bilərdi. İnsanların göydə uçması, okeanların altından hərəkət etməsi, uzaq məsafələrdəki insanlarla saniyələr ərzində əlaqə saxlaması, dünyanın müxtəlif nöqtələrindən məlumat əldə etməsi keçmiş dövrlərin insanı üçün fantastik təsəvvürlər kimi görünə bilərdi. Lakin əvvəlcə təxəyyül həmin sərhədi aşdı, sonra elm və zəhmət onun ardınca getdi. Leonardo da Vinçinin uçuş aparatları ilə bağlı eskizləri insanın havada hərəkət etməsi ideyasının əsrlər əvvəl necə təsəvvür edildiyini göstərən maraqlı nümunələrdəndir. Jül Vern kimi yazıçıların əsərlərində isə gələcəyin texnologiyalarına bənzəyən təsəvvürlərin ədəbiyyatda necə əvvəlcədən canlandırıldığı görünür. Bu yazıçının gələcəyi sehrli şəkildə bildiyini göstərmir. Əksinə insan təxəyyülünün mövcud bilikləri birləşdirərək yeni ehtimallar yaratmaq gücünü göstərir.

Ədəbiyyatın böyüklüyü də məhz buradadır. Şair və yazıçı yalnız sözləri bir-birinin ardınca düzən insan deyil. O, başqalarının görə bilmədiyi daxili mənzərələri sözə çevirə bilən insandır. Şair adi bir yağışda uşaqlığını görə bilər, bir ayrılıqda insan taleyini, bir gecədə sonsuzluğu, bir səssizlikdə isə minlərlə sözün ağırlığını hiss edə bilər. Nizaminin əsərlərində insan, eşq, ədalət, hakimiyyət, mənəviyyat və həyatın ziddiyyətləri sadəcə hadisələrin təsviri ilə deyil, böyük poetik təxəyyülün imkanları ilə araşdırılır. Ədəbiyyatın insan üzərində gücü də bundadır: oxucu heç vaxt getmədiyi yerləri görə, heç vaxt yaşamadığı taleləri hiss edə, heç vaxt tanımadığı insanların daxili dünyasını anlamağa çalışa bilir. Burada təxəyyülün daha böyük və daha mənəvi bir tərəfi ortaya çıxır: empatiya. İnsan qarşısındakı şəxsin yaşadığı həyatı tam olaraq yaşaya bilməz, onun ağrısını öz bədənində eyni şəkildə hiss edə bilməz. Lakin özünü onun yerində təsəvvür edə bilər. “Mən onun yerində olsaydım nə hiss edərdim?” sualı insanın öz eqosunun sərhədlərindən çıxmasına imkan verir. Bəlkə də mərhəmətin ilk addımlarından biri budur. Başqasının davranışını yalnız görünən tərəfi ilə qiymətləndirmək asandır. Amma onun susmasının arxasında nə olduğunu, sərtliyinin hansı yaradan doğulduğunu, səhvinin hansı həyat şəraiti ilə əlaqəli olduğunu düşünmək üçün təxəyyül lazımdır. İnsan başqasının dünyasını təsəvvür etməyə başladıqca onu daha az tələsik mühakimə edir. Bu baxımdan təxəyyül yalnız sənətkarın və filosofun deyil, vicdanlı insanın da mühüm xüsusiyyətidir. Çünki insanlıq bir qədər də öz dünyamızdan çıxaraq başqasının dünyasına baxa bilmək bacarığıdır. Qarşımızdakı insanın da qorxuları, ümidləri, keçmişi, yaraları və arzuları olduğunu təsəvvür edə bildikdə münasibətlərimiz dəyişir. İnsan yalnız öz həqiqətinin içində yaşadıqda dünyası daralır. Başqasının həqiqətini anlamağa çalışdıqda isə daxili aləmi genişlənir. İnsan kainata baxaraq yalnız maddi görüntünü müşahidə etmir, onun arxasında nizam, hikmət və məna axtarır. İslam dinində təfəkkür, yaradılış üzərində düşünmək və insanın özü haqqında düşünməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyan mövzulardandır. Quranda insan göylərin və yerin yaradılışı, gecə ilə gündüzün dəyişməsi və təbiətdəki nizam üzərində düşünməyə dəvət edilir. Burada əsas məsələ yalnız görmək deyil, gördüyünün arxasındakı mənanı dərk etməyə çalışmaqdır. İnsan göyə baxır və yalnız səmanı görmür; sonsuzluğu düşünür. Təbiətə baxır və yalnız maddəni deyil, yaradılışın nizamını düşünür. Özünə baxır və yalnız bədənini deyil, varlığının mənasını soruşur. Bu düşüncə insanı həm də təvazökarlığa aparır. İnsan kainatın böyüklüyünü və öz məhdudluğunu dərk etdikcə hər şeyi bildiyini düşünməkdən uzaqlaşır. Əsl müdriklik bəzən cavabları çoxaltmaqdan deyil, daha dərin suallar verməkdən başlayır. İnsan nə qədər çox öyrənirsə, bilmədiklərinin də bir o qədər çox olduğunu anlayır. Təxəyyül bu mənada insanın düşüncə üfüqünü genişləndirir, onu yalnız məlum olanla kifayətlənməməyə çağırır. Tarixə nəzər saldıqda böyük düşüncə adamlarının həyatına baxanda da bu xüsusiyyəti görmək mümkündür. Sokratın sual verməsi, Fərabinin və İbn Sinanın müxtəlif elm sahələrini araşdırması, Nizaminin insan və cəmiyyət haqqında dərin poetik düşüncələri, Leonardo da Vinçinin sənətdən anatomiyaya, mühəndislikdən təbiət müşahidələrinə qədər çoxsaylı sahələrə maraq göstərməsi bir həqiqəti göstərir: insanın düşüncəsi sərhədləri aşmağa başladıqda yaradıcılıq genişlənir. Onlar yalnız mövcud bilikləri təkrarlamaqla kifayətlənmirdilər; sual verir, ehtimallar irəli sürür, müşahidə edir və yeni əlaqələr qururdular. Təxəyyülün gücü gələcəklə bağlı ümidlərdə də özünü göstərir. İnsan gələcəyin daha yaxşı ola biləcəyini təsəvvür etməsə, onun üçün çalışmağa həvəsi də azalır. Ümid sadəcə gözləmək deyil; başqa bir nəticənin mümkün olduğuna inanmaqdır. İnsan həyatındakı dəyişikliklər də çox vaxt əvvəlcə düşüncədə başlayır. Bir insan özünü olduğu vəziyyətlə məhdudlaşdırmamağa qərar verir, başqa həyat ehtimalını düşünür və sonra həmin düşüncəni məqsədə çevirir. Bir cəmiyyət daha ədalətli gələcək təsəvvür edir və həmin təsəvvür dəyişiklik üçün mənəvi əsas yaradır. İnsanlığın inkişafında böyük idealların rolu məhz buradan gəlir. Ancaq təxəyyülün gücü onun sərhədsizliyində deyil, düzgün istiqamətləndirilməsindədir. İnsan hər xəyal etdiyi şeyi həqiqətə çevirməyə çalışmamalıdır. Hər arzu faydalı deyil, hər ideya doğru deyil, hər mümkünlük mənəvi baxımdan qəbul edilə bilməz. Buna görə təxəyyül vicdanla birlikdə işləməlidir. Elm insana “nə edə bilərik?” sualını verə bilər, amma vicdan “nə etməliyik?” sualını ortaya qoyur. İnsan yalnız bacardığı hər şeyi etməməli, etdiyinin nəticəsini də düşünməlidir. Təxəyyülün ən yüksək səviyyəsi yalnız böyük şeylər təsəvvür etmək deyil, həmin böyük şeylərin insanlığa hansı təsiri olacağını əvvəlcədən düşünə bilməkdir. Bəlkə də insanın ən böyük daxili sərvəti sahib olduğu maddi şeylər deyil, zehnində yarada bildiyi dünyadır. Çünki maddi sərvət itə bilər, imkanlar dəyişə bilər, şərait insanın əlindən çıxa bilər. Lakin insanın düşünmək, təsəvvür etmək və yenidən yaratmaq qabiliyyəti ona yenidən başlamaq imkanı verir. Bir insanın əlindən hər şey alına bilər, amma onun düşüncə imkanını qoruduğu müddətdə gələcək üçün yeni yollar axtarmaq qabiliyyəti qalır.

İnsan əvvəlcə daxilində görür, sonra xaricində yaratmağa çalışır. Yazılmamış kitabın ilk səhifəsi müəllifin zehnində açılır. Səslənməmiş musiqinin ilk notları bəstəkarın daxilində yaranır. Çəkilməmiş rəsm rəssamın gözündə görünür. Hələ qurulmamış bir gələcək insanın düşüncəsində özünə yer tapır. Bu baxımdan görünən dünyanın arxasında həmişə görünməyən bir başlanğıc var. Bəzən bir insanın zehnində doğulan kiçik bir fikir illər sonra böyük bir dəyişiklik yaradır. Bir sual bir elmi araşdırmanın başlanğıcına çevrilir. Bir xəyal bir sənət əsərinə çevrilir. Bir ideal bir həyat mübarizəsinə çevrilir. Bir ümid insanı ən çətin günlərdə ayaqda saxlayır. Bir təsəvvür gələcək nəsillərin həyatını dəyişə biləcək bir ideyaya çevrilir. Ona görə də təxəyyülü sadəcə xəyalpərəstlik kimi qiymətləndirmək insan zehninin bu möhtəşəm imkanını kiçiltməkdir. Təxəyyül mövcud olanın içində mümkün olanı görmək, görünməyənə forma vermək, gələcəyi əvvəlcədən düşünmək, başqasının dünyasını anlamağa çalışmaq və həyatın görünən tərəfinin arxasında gizlənən mənaları axtarmaq qabiliyyətidir. O, insanın düşüncəsinə qanad verir, lakin həmin qanadların hara uçacağını ağıl və vicdan müəyyən etməlidir. Çünki insan yalnız yaşadığı həyatla kifayətlənən varlıq deyil. O, yaşamadığı həyatı təsəvvür edə bilir. Görmədiyini düşünə bilir. Olmayanı yarada bilir. Keçmişi yenidən mənalandıra, bu günü sorğulaya, gələcəyi isə zehnində sınaqdan keçirə bilir. Bəlkə də insanın ən böyük möcüzələrindən biri məhz budur: hələ mövcud olmayan bir şeyi əvvəlcə öz daxilində mövcud edə bilməsi.

Dünya əvvəlcə insanın əlində deyil, düşüncəsində dəyişir. Bir insanın həyatında ən böyük dönüş bəzən atdığı addımla deyil, həmin addımdan əvvəl zehnində yaratdığı yeni mənzərə ilə başlayır. Çünki insan nəyi mümkün hesab edirsə, ona doğru yol axtarmağa başlayır; nəyi heç təsəvvür edə bilmirsə, çox vaxt onun yolunu da axtarmır. Təxəyyül buna görə sadəcə xəyal deyil. O, insanın görünən dünyadan görünməyən dünyaya açılan pəncərəsidir. Orada hələ yazılmamış kitablar, hələ çəkilməmiş rəsmlər, hələ səslənməmiş musiqilər, hələ verilməmiş qərarlar, hələ qurulmamış gələcəklər yaşayır. İnsan həmin görünməz dünyadan nəyi seçib gerçəkliyə gətirəcəyini isə ağlı, iradəsi, zəhməti və vicdanı ilə müəyyən edir. İnsanın həyatında ən böyük dəyişiklik əvvəlcə dünyada deyil, onun daxilində baş verir. Çünki bir insanın daxilində yeni bir dünya yaranmadan, onun xaricində yeni bir dünya qurmaq çox çətindir.
Həsən Nağıyev, filosof