Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə: milli mənəviyyatın, dövlətçiliyin və İslam həmrəyliyinin keşiyində

Din xalqın mənəvi dayağı, dövlətçiliyin gücü milli birlik, dini liderin böyüklüyü isə bu dəyərləri xalqın və Vətənin mənafeyi naminə birləşdirə bilməsindədir.

Bəzən bir insanın ömür yolu bütöv bir xalqın tarixi ilə qovuşur. Onun fəaliyyəti yalnız tutduğu vəzifənin çərçivəsi ilə ölçülmür, zamanın sınaqlarında nümayiş etdirdiyi mövqe, xalqın taleyüklü anlarında göstərdiyi vətəndaşlıq məsuliyyəti və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına verdiyi töhfələrlə qiymətləndirilir. Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin onillikləri əhatə edən dini və ictimai fəaliyyəti də məhz bu kontekstdə diqqət çəkir.

Azərbaycanın müasir tarixində din və dövlət münasibətlərinin formalaşması, dini-mənəvi irsin qorunması, ölkəmizin beynəlxalq dini platformalarda təmsil olunması kimi məsələlərdən danışarkən Allahşükür Paşazadənin fəaliyyətini nəzərdən kənarda qoymaq mümkün deyil. Onun adı onilliklərdir ki, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi, şeyxülislamlıq institutu, dini maarifçilik və dinlərarası dialoq anlayışları ilə yanaşı çəkilir.

Xalqın mənəvi yaddaşında özünəməxsus yer

1949-cu il avqustun 26-da Lənkəranın Cil kəndində dünyaya gələn Allahşükür Paşazadə dini təhsilini Buxaradakı Mir-Ərəb mədrəsəsində və Daşkənddəki İslam İnstitutunda alıb. 1975-ci ildən Qafqaz Müsəlmanları İdarəsində çalışan, 1980-ci ildə isə bu qurumun sədri seçilərək şeyxülislam rütbəsi alan Paşazadənin fəaliyyəti sovet dövründən müstəqil Azərbaycanın quruculuq mərhələsinə qədər uzanır. Bu fakt onun müxtəlif siyasi və ictimai şəraitlərdə dini rəhbərlik məsuliyyəti daşıdığını göstərir.

Dini liderin missiyası yalnız ibadət qaydalarını izah etməkdən ibarət deyil. Bu missiya həm də insanlara mənəvi dayaq olmaq, cəmiyyətdə mərhəmət, ədalət, vicdan, səbir və qarşılıqlı hörmət kimi dəyərləri yaşatmaqdır. Xüsusilə tarixin ağır sınaqlarından keçən xalqlar üçün dini-mənəvi institutların qorunması milli yaddaşın və mənəvi bütövlüyün qorunması deməkdir.

Azərbaycan xalqı müstəqilliyin ilk illərində mürəkkəb siyasi proseslər, müharibə, qaçqınlıq və məcburi köçkünlük kimi ağır sınaqlarla üzləşdi. Belə bir dövrdə dini rəhbərlərin üzərinə də mühüm mənəvi və ictimai məsuliyyət düşürdü. Dövlətçilik tariximizin bu mərhələsinə nəzər salarkən Allahşükür Paşazadənin fəaliyyətini də həmin tarixi şəraitin tələbləri və çağırışları fonunda dəyərləndirmək lazımdır.

Dövlətçilik ənənələri və milli həmrəylik

Azərbaycanın gücü yalnız iqtisadi inkişafı, siyasi iradəsi və beynəlxalq mövqeyi ilə məhdudlaşmır. Bu gücün mühüm qaynaqlarından biri də xalqın milli-mənəvi bütövlüyü, tarixi yaddaşı və ortaq dəyərlər ətrafında birləşmək bacarığıdır. Dövlətçiliklə mənəviyyatın qarşılıqlı münasibəti də məhz bu nöqtədə xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Azərbaycan dünyəvi dövlət quruluşuna malikdir. Konstitusiyamız dinin dövlətdən ayrı olduğunu təsbit etməklə yanaşı, vicdan azadlığını da təmin edir. Buna görə dini institutların ictimai həyatda rolu hüquqi dövlət prinsiplərinə, milli həmrəyliyə və vətəndaşların hüquqlarına hörmət əsasında dəyərləndirilməlidir. Dini liderin dövlətçiliyə töhfəsi də bu prinsiplərə uyğun olaraq cəmiyyətdə mənəvi məsuliyyətin, sülhün və birliyin möhkəmləndirilməsi ilə ölçülür.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 9 aprel 2019-cu il tarixli sərəncamında Allahşükür Paşazadənin fəaliyyətinin cəmiyyətdə mənəvi-əxlaqi dəyərlərin və milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, dövlət-din münasibətlərinin formalaşması və Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından əhəmiyyəti vurğulanıb.

Bu sənəd onun fəaliyyətinə dövlət səviyyəsində verilən qiymətin mühüm nümunəsidir. Eyni zamanda belə bir qiymətləndirmə dövlətçiliklə dini rəhbərlik arasında münasibətlərin hüquqi çərçivədə, qarşılıqlı məsuliyyət və ictimai fayda prinsipləri əsasında qurulmasının əhəmiyyətini önə çıxarır.

Milli birlik haqqında danışarkən unutmamalıyıq ki, birlik fərqli düşüncələrin yox edilməsi deyil, ümumi Vətən və dövlət qarşısında ortaq məsuliyyətin dərk edilməsidir. Dini rəhbərliyin ən mühüm vəzifələrindən biri də məhz bu məsuliyyət hissini gücləndirməkdir.

İslam dünyasında Azərbaycanın səsi

Allahşükür Paşazadənin fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti Azərbaycanın İslam dünyası ilə əlaqələrinin inkişafı və beynəlxalq dini dialoq platformalarında təmsil olunmasıdır.

O, uzun illərdir Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri olmaqla yanaşı, müxtəlif beynəlxalq dini və dinlərarası qurumlarda da təmsil olunur. Bu sıraya MDB Dinlərarası Şurasının həmsədrliyi, Müstəqil Dövlətlər Birliyinin müsəlman dini liderlərinin məşvərət qurumunda rəhbərliyi və beynəlxalq dinlərarası dialoq platformalarında iştirakı daxildir.

Bu təmsilçilik yalnız şəxsi fəaliyyətin coğrafi miqyasını göstərmir. O, həm də Azərbaycanın dini-mədəni ənənələrinin, tolerantlıq təcrübəsinin və İslam dünyası ilə münasibətlərinin beynəlxalq müstəvidə təqdim olunması üçün imkanlar yaradır.

Azərbaycan tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olub. Bu torpaqlarda məscidlər, kilsələr və sinaqoqların mövcudluğu, müxtəlif dini icmaların birgə yaşayış ənənələri ölkənin mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. Belə bir təcrübənin dünyaya çatdırılması müasir dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki dinlər arasında qarşıdurmanın dərinləşdiyi, dini kimliyin bəzən siyasi mübarizə alətinə çevrildiyi bir dünyada dialoq və qarşılıqlı hörmətə ehtiyac daha da artır.

2010-cu ildə Bakıda keçirilən Dünya Dini Liderlərinin Sammiti bu istiqamətdə əlamətdar hadisələrdən biri idi. Allahşükür Paşazadənin təşəbbüs və təşkilatçılıq fəaliyyəti ilə bağlı olan bu və digər beynəlxalq tədbirlər Azərbaycanın dinlərarası dialoq məkanı kimi tanıdılmasına töhfə verib.

2025-ci ildə onun “Dinlər Sülh Naminə” təşkilatının həm-prezidenti və Ümumdünya Şurasının üzvü seçilməsi də beynəlxalq dini dialoq sahəsində fəaliyyətinin yeni mərhələsi kimi diqqət çəkib.

Bütün bunlar Azərbaycanın İslam dünyası ilə münasibətlərinin yalnız dini yaxınlıqla məhdudlaşmadığını göstərir. Bu münasibətlər mədəniyyət, elm, humanitar əməkdaşlıq, qarşılıqlı anlaşma və sülh təşəbbüslərini də əhatə edir.

Məzhəblər arasında körpü qurmaq missiyası

İslam dünyasının qarşısında duran mühüm problemlərdən biri məzhəb ayrı-seçkiliyi və dini zəmində qarşıdurmalardır. Tarix göstərir ki, dini fərqlər bəzən siyasi maraqların təsiri altında dərinləşdirilərək xalqların birliyinə zərbə vurmaq üçün istifadə olunur.

Belə bir şəraitdə şiə və sünni müsəlmanlar arasında qarşılıqlı hörmətin, əməkdaşlığın və ortaq mənəvi dəyərlərin təşviqi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Allahşükür Paşazadənin dini fəaliyyətində məzhəblərarası yaxınlaşma və İslam həmrəyliyi məsələlərinə xüsusi yer verilməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin nəzdində şiə və sünni ənənələrini təmsil edən dini rəhbərlərin iştirak etdiyi Qazılar Şurasının fəaliyyəti bu istiqamətin institusional nümunələrindən biridir.

Əslində, İslamın mənəvi mahiyyəti insanları bir-birinə düşmən etməyə deyil, onları mərhəmət, ədalət, vicdan və qardaşlıq ətrafında birləşdirməyə çağırır. Məzhəb fərqlərini düşmənçilik səbəbinə çevirmək dini dəyərlərin siyasi və ideoloji məqsədlərə tabe etdirilməsi təhlükəsini yaradır.

Müsəlman dünyasının ehtiyacı yeni ayrılıqlara deyil, qarşılıqlı etimada, ortaq problemlərin həllinə və insan həyatının müqəddəsliyinə hörmətə əsaslanan əməkdaşlığa yönəlib. Dini liderlərin beynəlxalq səviyyədə apardığı dialoq fəaliyyətinin əsas mənası da məhz budur.

Dini maarifçilik və elmi irs

Allahşükür Paşazadənin fəaliyyətini yalnız dini rəhbərlik və beynəlxalq təmsilçiliklə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Onun elmi və maarifçilik fəaliyyəti də diqqətəlayiq istiqamətlərdəndir.

Tarix elmləri doktoru və ilahiyyat professoru olan Paşazadə İslam tarixi, İslam mədəniyyəti, dini düşüncə və milli münasibətlər mövzularında əsərlərin müəllifidir. Onun elmi fəaliyyətində dinin tarixi və ictimai mahiyyətinin öyrənilməsi, dini biliklərin sistemli şəkildə tədrisi məsələləri mühüm yer tutur.

1989-cu ildə Bakı İslam mədrəsəsinin yaradılması, 1991-ci ildən Bakı İslam Universitetinin fəaliyyətə başlaması, 1997-ci ildə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi nəzdində Elmi-Dini Şuranın yaradılması Azərbaycanda dini təhsilin və maarifçiliyin inkişafı tarixində qeyd edilməli hadisələrdir.

Bu istiqamət ona görə vacibdir ki, dini biliklərin savadlı, elmi və məsuliyyətli şəkildə öyrənilməsi cəmiyyətin mənəvi həyatına müsbət təsir göstərə bilər. Dini maarifçilik insanları yalnız ibadət qaydaları ilə tanış etməməli, eyni zamanda onları dini radikalizmdən, xurafatdan və başqalarının inancına qarşı dözümsüzlükdən uzaq tutmalıdır.

Müasir dünyada savadlı dindarlıqla fanatizm arasındakı fərqin aydın izah olunması hər zamankından daha vacibdir. Din insanı mənəvi kamilliyə, ədalətə və məsuliyyətə səslədikdə cəmiyyətin mənəvi inkişafına xidmət edir.

Mənəviyyatın ən böyük sınağı — əməl

Dini liderliyin nüfuzu yalnız beynəlxalq kürsülərdə səsləndirilən fikirlərlə və keçirilən tədbirlərlə ölçülmür. Onun həqiqi dəyəri cəmiyyətin mənəvi həyatına təsirində, insanları yaxşılığa təşviq etmək bacarığında, ehtiyacı olanlara münasibətində və söylədiyi dəyərlərin gündəlik həyatda nə dərəcədə yaşadılmasında üzə çıxır.

Mərhəmətdən danışmaq asandır, mərhəmətli olmaq çətindir. Ədaləti müdafiə etmək asandır, hər şəraitdə ədalət prinsipinə sadiq qalmaq çətindir. Birlik çağırışı etmək asandır, fərqli fikirlərə hörmət göstərərək birliyi qorumaq isə daha böyük məsuliyyət tələb edir.

Bu mənada Allahşükür Paşazadənin uzunmüddətli dini və ictimai fəaliyyəti onun təmsil etdiyi institutun qarşısında dayanan vəzifələrə, dini-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və Azərbaycanın beynəlxalq dini dialoqda iştirakına töhfələr kontekstində qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda hər bir dini qurum kimi Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin də qarşısında cəmiyyətin mənəvi ehtiyaclarına cavab vermək, gənclərin dini maarifləndirilməsinə dəstək göstərmək və qarşılıqlı etimadı gücləndirmək kimi davamlı vəzifələr dayanır.

Çünki mənəviyyatın gücü təkcə sözlərdə deyil, əməldə, vicdanda və insanlara münasibətdədir.

Vətənə bağlılıq mənəvi məsuliyyətdən başlayır

Azərbaycanın tarixi göstərir ki, xalqımızın gücü onun dövlətçilik iradəsi ilə milli-mənəvi köklərinin vəhdətindədir. Müstəqil dövlətimizin möhkəmlənməsi, milli birliyin qorunması, dini tolerantlığın yaşadılması və ölkəmizin beynəlxalq aləmdə tanıdılması müxtəlif sahələrdə çalışan insanların ümumi səylərini tələb edir.

Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin onilliklərə yayılan fəaliyyəti bu prosesin dini və ictimai müstəvidəki mühüm səhifələrindən biridir. Onun adı Azərbaycanın dini rəhbərlik tarixində, İslam dünyası ilə əlaqələrində və dinlərarası dialoq təşəbbüslərində özünəməxsus yer tutur.

Amma bütün bu fəaliyyətin ən böyük mənası bir həqiqətdə cəmləşir: *din insanı Vətənindən ayırmamalı, Vətən sevgisi isə insanı mənəvi dəyərlərindən uzaqlaşdırmamalıdır.* Əksinə, insan öz inancında mərhəməti, öz vətəndaşlığında məsuliyyəti, öz milli kimliyində isə həmrəyliyi yaşatmalıdır.

Azərbaycanın gələcəyi də məhz bu dəyərlərin vəhdətindən güc alır. Dövlətçiliyimiz möhkəm olduqca milli-mənəvi irsimiz qorunur, mənəvi irsimiz yaşadıqca isə xalqımızın tarixi yaddaşı və milli kimliyi gələcək nəsillərə ötürülür.

Vətənə xidmət yalnız meydanlarda, dövlət idarələrində və beynəlxalq kürsülərdə göstərilmir. O, insanın vicdanında, xalqına sədaqətində, başqasının ağrısını anlamaq bacarığında və mənsub olduğu dövlətin gələcəyi qarşısında məsuliyyətində də özünü göstərir.

Allahşükür Paşazadənin dini lider kimi fəaliyyətinin əsas məzmunu da məhz bu böyük məsuliyyət — mənəviyyata xidmət, milli həmrəyliyin qorunması və Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması müstəvisində dəyərləndirilməlidir.

News365.az