Göy məscid üzərindən tarixi həqiqətlərə kölgə salmaq cəhdi: İranın İrəvan siyasətindəki ziddiyyət

Bu günlərdə İranın vitse-prezidenti Seyid Həmid Purməhəmmədi İrəvan xanı Hüseynəli xanın dövründə inşa edilmiş, Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinə aid Göy məsciddə erməni əsilli məşhur bəstəkar və dirijor Loris Çknavoryanı mükafatlandırıb.

Bu barədə Ermənistan mediası və İranın Ermənistandakı səfirliyi məlumat yayıb.

Mərasimdə İranın məşhur şairi Əbülqasım Firdovsinin “Şahnamə” əsərinin erməni dilinə tərcüməsi təqdim olunub. Tədbir Göy məscidin ərazisində yerləşən İran Mədəniyyət Mərkəzində təşkil edilib.

Əsərin erməni dilinə tərcüməsini Gevorq Asatryan hazırlayıb, Qarnik Asatryan isə redaktə və giriş mətninin müəllifi olub. Tərcümə üzərində iş 2021-ci ildə başlayıb və 2024-cü ilin sonunda tamamlanıb.

Mərasim zamanı İranın vitse-prezidenti Loris Çknavoryana İran hökumətinin fəxri fərmanını şəxsən təqdim edib. Bəstəkar uzunillik yaradıcılıq fəaliyyəti və İranla Ermənistan arasında mədəni əlaqələrin inkişafına verdiyi töhfələrə görə mükafatlandırılıb.

Çknavoryan Firdovsinin “Şahnamə” əsəri əsasında “Rüstəm və Söhrab” operasını və eyniadlı simfonik süitanı bəstələyib.

Diqqətçəkən məqam tədbirin məhz Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinə aid Göy məsciddə keçirilməsidir.

Hüseynəli xan məscidi kimi də tanınan bu tarixi Azərbaycan abidəsi XVIII əsrdə, İrəvan xanı Hüseynəli xanın hakimiyyəti dövründə inşa edilib. İrəvan şəhərinin rəsmi turizm məlumatlarında da məscidin 1766-cı ildə Hüseynəli xan tərəfindən tikdirildiyi qeyd olunur.

Təxminən 7 min kvadratmetr ərazini əhatə edən məscid kompleksi ibadət zallarından, daxili həyətdən, hücrələrdən və minarədən ibarətdir.

Bir daha qeyd edirik ki, Göy məscid Azərbaycan xalqının tarixi, dini və mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. İrəvan xanlığının memarlıq yadigarı olan bu məscid şəhərin Azərbaycan dövrünə aid mühüm tarixi abidələrindən biridir.

Erməni-fars izdivacının əsl mahiyyəti

İrəvandakı Göy məscid ətrafında baş verən son hadisələr İranın Cənubi Qafqaz siyasətindəki ziddiyyətləri bir daha gündəmə gətirir. Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin mühüm nümunələrindən biri olan bu məscidin erməni bəstəkar Loris Çknavoryanın adı ilə əlaqələndirilməsi və İran rəsmilərinin bu prosesdə iştirakı ciddi suallar doğurur. Daha təəccüblüsü isə özünü müsəlman dünyasının müdafiəçisi kimi təqdim edən İranın Azərbaycan xalqının tarixi irsinə münasibətdə nümayiş etdirdiyi mövqedir.

Göy məscid sadəcə memarlıq abidəsi deyil. O, İrəvanın tarixi simasının, burada əsrlər boyu formalaşmış Azərbaycan mədəni mühitinin canlı yadigarıdır. XVIII əsrdə İrəvan xanı Hüseynəli xanın hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş bu möhtəşəm dini kompleks Azərbaycan tarixinin ayrılmaz səhifəsidir.

Bu gün əsas narahatlıq doğuran məsələ də məhz budur ki, Azərbaycan məxsus tarixi abidə niyə erməni-fars təxribattlarının məkanına çevrilib?

İranın vitse-prezidentinin Göy məsciddə ermənilərlə görüş keçirməsi və üstəlik məsciddəki otaqlardan birinə erməni şairin adının verilməsi bir təsadüf deyil. Bu Molla-fars rejiminin riyakar və xəyanətkar planlarının görünən hissəsidir.

Çünki məscid müsəlmanların ibadət yeridir. Bura siyasi müzakirələr yeri deyil. İran hakimiyyəti erməni mədəniyyət adamları ilə həm İrəvanda, həm də Tehranda görüş keçirtmək üçün çox yer seçə bilərdi. Lap elə Xomeyninin movzeliyində də bu görüş təşkil oluna bilərdi.

Amma erməni-fars cütlüyü görüş üçün ən münasib yer kimi Göy məscidi seçiblər.

Bu da təsadüfi deyil. Çünki bu seçimlə erməni-fars ittifaqı Azərbaycan xalqının heysiyyatıyla oynmamaq istəyib. Və buna da müəyyən mənada nail olub.

Amma İran tərəfi bir məqamı gözdən qaçırıb. Rəsmi Tehran bu addımı ilə İslam dəyərlərini ayaqlar atdığını diqqətə almayaıb.

Kim bilir, molla-fars rejimi ola bilsin ki, məscidi siyasi izdivac yerinə qəsdən çevirib. Bununla da İslam dəyərlərinin rejim üçün heç bir məna kəsb etmədiyini açıq şəkildə göstərib.

Məsələnin daha ciddi tərəfi isə İranın bu abidə ilə bağlı mövqeyidir. Noyabrın 5-də İranın Ermənistandakı səfiri Xəlil Şirqolami Göy məscidin erməni-İran ortaq mədəni irsi olduğunu bildirərək, onun erməni-İran məscidi olduğunu və belə də qalacağını bəyan edib. Bu açıqlama təsadüfi diplomatik ifadə kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki söhbət tarixi mənsubiyyət məsələsində konkret siyasi mövqe nümayiş etdirilməsindən gedir.

Digər tərəfdən, İranın vitse-prezidenti Seyid Həmid Purməhəmmədinin Göy məscidin ərazisində yerləşən İran Mədəniyyət Mərkəzində erməni bəstəkar və dirijor Loris Çknavoryanı mükafatlandırması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Mərasimdə Firdovsinin «Şahnamə» əsərinin erməni dilinə tərcüməsi təqdim olunub. Burada mühüm məqam odur ki, İran rəsmisi erməni bəstəkarını məhz həmin tarixi məscid kompleksinin ərazisində keçirilən tədbirdə təltif edib. Bu hadisə məscidin erməni-İran mədəni yaxınlığının nümayiş meydanına çevrilməsi ilə bağlı haqlı suallar yaradır.

İranın belə davranışı ilk dəfə deyil. Tehran uzun müddətdir Göy məscidi İran mədəni irsinin nümunəsi kimi təqdim edir. Halbuki məscidin Hüseynəli xan tərəfindən inşa etdirilməsi onun tarixi mənşəyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm faktdır. 1990-cı illərdə İranın məscidin bərpasında iştirak etməsi də Tehrana abidənin tarixi kimliyini öz siyasi maraqlarına uyğun müəyyənləşdirmək hüququ vermir. Bərpa etmək başqa, sahiblik iddiası irəli sürmək tamam başqa məsələdir.

Əlbəttə, İranın Ermənistanla mədəni əlaqələr qurmasına kimsə mane olmur. İran və Ermənistan arasında ədəbi, musiqi və humanitar əməkdaşlıq onların öz seçimidir. Lakin bu əməkdaşlığın Azərbaycan xalqının tarixi irsi ilə bağlı həssas məsələlər üzərindən nümayiş etdirilməsi qəbuledilməzdir. Mədəniyyət diplomatiyası tarixi həqiqətləri dəyişdirmək vasitəsinə çevrilməməlidir.

Xüsusilə İranın özünü İslam dünyasının müdafiəçisi kimi təqdim etdiyi bir şəraitdə müsəlman xalqın tarixi-dini abidəsinin mənsubiyyətinə münasibətdə belə mövqe nümayiş etdirməsi ciddi suallar doğurur. Bir tərəfdən İslam həmrəyliyindən danışmaq, digər tərəfdən Azərbaycan xalqının tarixi irsinin fərqli siyasi təqdimatına dəstək vermək hansı mənəvi prinsiplərlə uzlaşır?

İran yaxşı bilməlidir ki, Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşı heç bir diplomatik jestlə, heç bir mükafatlandırma mərasimi ilə silinə bilməz. Göy məscid Azərbaycan xalqının İrəvandakı tarixi varlığının mühüm nişanələrindən biridir. Onun taleyi siyasi yaxınlaşmaların, diplomatik sövdələşmələrin və ideoloji maraqların predmetinə çevrilməməlidir.

Tarixi həqiqətə hörmət sərhəd tanımır! Bu gün Göy məscidin ətrafında baş verənlər bir daha göstərir ki, Azərbaycan öz mədəni irsinin qorunması məsələsində prinsipial, ardıcıl və qətiyyətli mövqe tutmalıdır. Tarixi abidələr yalnız daşdan, kərpicdən, günbəzdən ibarət deyil. Onlar xalqın yaddaşı, kimliyi və keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpüsüdür. Bu körpünün üzərindən başqalarının siyasi maraqlarını keçirməyə heç kimin haqqı yoxdur.

News365.az