Görünməyən dünyanın hakimləri

İnsan haqqında ən böyük paradokslardan biri budur ki, onun həyatını müəyyən edən əsas qüvvələrin əksəriyyəti gözlə görünmür. İnsan bədəni maddi qanunlarla idarə olunur, lakin onun qərarları, seçimləri, qorxuları, ümidləri, sevgisi, nifrəti, sədaqəti və fədakarlığı çox zaman maddi olmayan amillərin təsiri altında formalaşır. Tarix boyu milyonlarla insan görünməyən ideyalar uğrunda yaşamış, mübarizə aparmış, həyatını dəyişdirmiş və bəzən həyatından belə keçmişdir. Bu isə mühüm bir sual doğurur: insanın həyatını əslində nə idarə edir – gördükləri, yoxsa inandıqları? Müasir elm insan beyninin fəaliyyəti haqqında misilsiz məlumatlar əldə etsə də, insan şüurunun bütün sirrlərini hələ də aça bilməmişdir. Neyrobioloqların fikrincə, insan beyni xarici aləmdən gələn milyonlarla məlumat axınını qəbul edir, lakin onların yalnız çox kiçik hissəsini şüurlu şəkildə emal edir. İnsan ətrafında baş verən hadisələri birbaşa deyil, həmin hadisələrə verdiyi mənalar vasitəsilə qavrayır. Başqa sözlə, insan reallığın özünü deyil, onun şüurunda formalaşan modelini yaşayır. Bu fikirlərim ilk baxışda sizlərə sadə görünsə də, insan təbiətini anlamaq üçün son dərəcə vacibdir. Əgər insan dünyanı olduğu kimi deyil, düşündüyü kimi yaşayırsa, deməli onun daxili aləmi xarici dünyadan heç də az əhəmiyyət daşımır. Hətta bəzi hallarda insanın daxilində qurduğu dünya onun yaşadığı fiziki reallıqdan daha güclü təsirə malik olur. Psixologiyada aparılan araşdırmalar göstərir ki, insan beyninin əsas funksiyalarından biri məna yaratmaqdır. İnsan təsadüflər arasında əlaqələr axtarır, hadisələrə izah verməyə çalışır, yaşadıqlarını müəyyən sistem daxilində anlamaq istəyir. Məhz buna görə də insan yalnız məlumatla deyil, mənalarla yaşayır. O, baş verən hadisələrin özündən çox, həmin hadisələrin onun üçün nə ifadə etdiyinə reaksiya verir. Maraqlı faktdır ki, eyni şəraitdə yaşayan iki insan tamamilə fərqli psixoloji vəziyyət nümayiş etdirə bilər. Bir insan qarşılaşdığı çətinliyi həyatının sonu kimi qəbul etdiyi halda, digəri onu inkişaf üçün fürsət hesab edə bilər. Hadisə eyni olsa da, ona verilən məna fərqlidir. Bu fakt göstərir ki, insan həyatında ən böyük dəyişikliklər bəzən xarici dünyada deyil, düşüncə sistemində baş verir. İnsan şüurunun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun özünü aşmaq qabiliyyətidir. İnsan yalnız yaşamaq istəmir; o, yaşadığı həyatın niyə mövcud olduğunu anlamaq istəyir. Bu xüsusiyyət onu digər canlılardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. İnsanın elm yaratması, incəsənətlə məşğul olması, fəlsəfə qurması, mənəvi prinsiplər formalaşdırması və kainat haqqında suallar verməsi məhz bu xüsusiyyətin nəticəsidir. İnsan tarixinin böyük hissəsi həqiqət axtarışının tarixidir. Bu axtarış müxtəlif dövrlərdə müxtəlif formalarda təzahür etsə də, onun mahiyyəti dəyişməmişdir. İnsan daim özündən böyük olanı anlamağa çalışmışdır. O, yalnız ətraf mühiti deyil, həm də öz daxili aləmini dərk etmək istəmişdir. Maraqlıdır ki, insan nə qədər çox öyrənirsə, bir o qədər çox sualla qarşılaşır. Bilik artdıqca məlum olur ki, bilinməyənlərin sərhədi də genişlənir. Elm inkişaf etdikcə insan beyninin qərarvermə mexanizmləri haqqında yeni faktlar ortaya çıxmışdır. Tədqiqatlar göstərir ki, insanların böyük hissəsi əvvəlcə qərar verir, sonra isə həmin qərarın məntiqi əsaslarını axtarmağa başlayır. Bu isə göstərir ki, insan özünü tam rasional varlıq hesab etsə də, onun düşüncələri emosiyalar, dəyərlər və şüuraltı təsirlərdən ciddi şəkildə asılıdır. Məhz burada mənəvi dəyərlərin rolu ortaya çıxır. İnsan yalnız ağlı ilə deyil, vicdanı ilə də yaşayır. Vicdan insanın daxilindəki ən mürəkkəb mənəvi mexanizmlərdən biridir. O, hüquq normalarından əvvəl yaranır və çox zaman xarici nəzarət olmadan belə insanın davranışlarını istiqamətləndirir. Maraqlıdır ki, müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif mədəni mühitlərdə yaşayan insanlar arasında fərqlər mövcud olsa da, dürüstlük, ədalət, mərhəmət, sədaqət və məsuliyyət kimi dəyərlər demək olar ki, bütün cəmiyyətlərdə yüksək qiymətləndirilmişdir. Bu fakt həmin prinsiplərin yalnız sosial qayda deyil, insan təbiətinin dərin qatları ilə bağlı olduğunu göstərir.

Mənəviyyatın insan həyatındakı rolu çox zaman maddi uğurların kölgəsində qalır. İnsanı ayaqda saxlayan əsas amillərdən biri onun mənəvi dayaqlarıdır. Maddi imkanlarını itirmiş, lakin mənəvi gücünü qoruyub saxlamış insanlar həyatlarını yenidən qura bilmişlər. Əksinə, böyük imkanlara malik olub daxili boşluq yaşayan insanların ciddi psixoloji böhranlarla üzləşdiyi hallara tez-tez rast gəlinir. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, minilliklər əvvəl yaşamış insanlar belə həyatın görünən tərəfi ilə kifayətlənməmiş, mövcudluğun daha dərin qatları haqqında düşünmüşlər. Bu fakt insan təbiətində metafizik axtarışın nə qədər qədim olduğunu göstərir. İslam dini yalnız ayinlər sistemi deyil o, insanın mənəvi ehtiyaclarına cavab verən dünyagörüşüdür. O, insanın həyatına məqsəd, məsuliyyət və istiqamət qazandırmağa çalışır. İslam dini düşüncənin əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı təkcə öz maraqları ilə deyil, daha böyük mənəvi məqsədlərlə əlaqələndirməsidir. Lakin insan tarixinin öyrətdiyi mühüm həqiqətlərdən biri də budur ki, hər hansı fikir və ya dəyər sistemi yalnız insanı yüksəltmək üçün deyil, onu məhdudlaşdırmaq üçün də istifadə oluna bilər. Tarixdə həm böyük inkişafların, həm də böyük faciələrin kökündə müəyyən ideyalar dayanmışdır. Bu səbəbdən insanın malik olduğu dəyərlər qədər həmin dəyərlərə münasibəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Düşünmək, sual vermək və öz mövqeyini yenidən qiymətləndirmək qabiliyyəti insanın mənəvi inkişafının vacib şərtlərindən biridir. Kollektiv yaddaş anlayışı da burada xüsusi diqqət tələb edir. İnsan yalnız fərdi təcrübələrinin məhsulu deyil. O, özündən əvvəl yaşamış nəsillərin topladığı təcrübələrin daşıyıcısıdır. Bir çox davranış modelləri, dəyərlər və sosial normalar yüzilliklər boyu formalaşaraq insan şüurunun bir hissəsinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən insanın düşüncə tərzini anlamaq üçün yalnız fərdi psixologiyanı deyil, kollektiv yaddaşın təsirini də nəzərə almaq lazımdır. Müasir dövrdə bəşəriyyət informasiya bolluğu ilə üz-üzədir. İnsan bir gün ərzində əvvəlki əsrlərdə yaşayan insanların aylar ərzində qarşılaşmadığı qədər məlumat qəbul edir. Lakin burada maraqlı bir paradoks yaranır: məlumatların sayı artdıqca mənanın dəyəri daha da yüksəlir. Çünki insanın əsas problemi məlumat çatışmazlığı deyil, mənalandırma çətinliyidir. Bu gün texnologiya insanı dünyanın hər nöqtəsi ilə əlaqələndirə bilir, lakin bu, onun öz daxilinə daha çox yaxınlaşdığı anlamına gəlmir. Xarici dünya haqqında məlumat artdıqca, daxili dünya haqqında düşünmək üçün ayrılan zaman azalır. Məhz buna görə müasir insanın ən böyük ehtiyaclarından biri öz daxilində sükut yarada bilməkdir. Çünki insan özünü yalnız danışarkən deyil, həm də dinləyərkən tanıyır. Ən vacib dinləmə isə insanın öz vicdanını, düşüncələrini və mənəvi ehtiyaclarını dinləməsidir. Əslində insan həyatının ən böyük mübarizəsi xarici dünya ilə deyil, öz daxili dünyası ilə baş verir. İnsan qorxuları ilə cəsarəti, eqoizmi ilə mərhəməti, maraqları ilə vicdanı arasında seçim etməli olur. Bu seçimlər onun şəxsiyyətini formalaşdırır. Xarici uğurlar insanın həyatını dəyişə bilər, lakin daxili seçimlər onun kimliyini müəyyən edir.

Bəşəriyyətin minilliklər boyu topladığı təcrübə bizə mühüm bir həqiqəti öyrədir ki, insanın əsl gücü onun fiziki imkanlarında deyil, mənəvi və intellektual potensialındadır. Tarixi dəyişən, cəmiyyətləri formalaşdıran və gələcəyi müəyyən edən əsas qüvvələr əvvəlcə insan şüurunda yaranmışdır. Hər bir böyük dəyişiklik bir düşüncə ilə başlamış, sonra dəyərə çevrilmiş, daha sonra isə həyatın bir hissəsi olmuşdur. Nəticə etibarilə, insan həyatının ən mühüm sualları texnologiyanın inkişafı ilə dəyişmir. Zaman dəyişir, vasitələr dəyişir, həyat tərzi dəyişir, lakin insanın özünə verdiyi əsas suallar eyni qalır: Mən kiməm? Nə üçün yaşayıram? Doğru nədir? Ədalət nədir? Xoşbəxtlik harada başlayır? Həyatın mənası varmı?. Bəlkə də insanın böyüklüyü məhz bu suallara son cavab tapa bilməməsindədir. Çünki cavabların bitdiyi yerdə inkişaf dayanır, sualların davam etdiyi yerdə isə düşüncə yaşayır. İnsan həyatının ən dərin həqiqəti də budur ki, insan yalnız bildikləri ilə deyil, axtardıqları ilə formalaşır. Onun daxili aləmi görünməsə də, bütün həyatını idarə edən ən böyük qüvvə məhz orada yaşayır. İnsan bəzən dünyanı dəyişdirmək istəyir, lakin unudur ki, dünyaya baxışını dəyişdirən hər bir yeni düşüncə əslində artıq dünyanın özünü dəyişdirməyə başlamışdır.