Bəşəriyyətin ən varlı insanı- Çingiz xan: Onun sərvəti nə qədər idi?

XII əsrin sonlarında atasının qətlindən sonra yoxsulluq içində böyüyən yetim bir gənc idi Çingiz. Amma dərəin zəkası, döyüşkən ruhu ilə cəmi iyirmi il ərzində o, "Okeanın Ağası" oldu. Onun idarə etdiyi ərazilərdə günəş bir yerdə batırdısa, digər yerdə doğurdu. Və beləcə o, tarixin ən böyük imperiyasını yaratdı.

Nəhayət 1227-ci ildə bir yürüş zamanı Çingiz xan həlak oldu. Və özündən sonra varislərinə Sakit Okeandan Xəzər dənizinə qədər uzanan, 24 milyon kvadrat kilometr sahəni əhatə edən ucsuz-bucaqsız bir ərazi qoyub getdi.

Bəs bu fatehin limitsiz sərvətləri necə oldu?

Bununla bağlı müxtəlif versiyalar var. Amma ən inandırıcısı odur ki, Çingiz xan heç zaman sərvət toplayıb, onu gizlətmədi. O bütün qazancını ancaq silahdaşları ilə bölüşdü. Ona görə də o, az qala bütün Avrasiyanı idarə edirdi.

Deyilənlərə görə onun sərvəti torpaqda, mal-qarada, xəracda və ticarətdə idi. Və bugünkü pulla bu məbləğlər astronomikdir. Müqayisə üçün deyək ki, bu günkü milyarderlərin bütün sərvətlərini bir yerə toplasan Çingiz xanın sərvətinin yanında çox cüzi görsənər.

Çingiz xanın orduları fəth etdikləri ərazilərdə kütləvi qırğın törətmirdilər. Amma yerli hakimiyyətin boynuna yüksək xərac qoyurdular. Ən əsası düzgün hesabatlılıq vardı. Ələ keçirilən şəhərlərdə ilk öncə qənimətlər katiblər tərəfindən qeydə alınır, daha sonra isə döyüşçülər arasında bərabər bölünürdü.

Tarixçilər Rusiya, Çin, Xorazm və Orta Asiyadakı yürüşlərdən tonlarla metal ixrac edildiyini, yüzlərlə ton qızıl və minlərlə ton gümüş toplandığını təxmin edirlər.

1219–1221-ci illərdə Xorazmin alınması zamanı II Şah Məhəmməd varlı bir dövlətə - ipək, ədviyyat və fars xalçaları daşıyan karvanlara hökmranlıq edirdi. Səmərqənd, Buxaranı və Urgenci ələ keçirən Çingiz xanın döyüşçüləri təkcə bu yürüşdən Çingiz xan milyardlarla dollarlıq metal və mallara nəzarət ələ keçirdi.

Çində, Jin imperiyasına qarşı monqollar 1211–1215-ci illərdə Pekini (Zhongdu) ələ keçirdilər. Bu hesaba çox böyük sərvət ələ keçirildi.

Köçəri türklər üçün mal-qara həyat demək idi. Çingiz xanın ordusunda 100.000–200.000 döyüşçü var idi ki, onların da sərəncamında ən azı 3-5 at vardı. Ümumilikdə onun ordusunda milyonlarla at yer almışdı. Üstəlik, sayı-hesabı bilinməyən qoyun, dəvə və öküz sürüləri xanın sərəncamında idi. Atlar sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyil, silah idi. Əsgərlər yorğun atları təzə atlarla dəyişdirir, gündə yüzlərlə kilometr yol qət edirdilər. Mal-qaranın altındakı torpaqlar Monqolustanın otlaqları, Qazaxıstanın çölləri, Çinin vadiləri idi. Fəth edilən ərazilərdən- çinlilər düyü, Orta Asiyalılar pambıq xərac verirdilər. Bu xəracların bu günkü dəyəri trilyon dollarla hesablanır.

“İpək Yolu” necə dirçəldi?

Çingiz xanın idarəçiləri Çindən Avropaya gedən yollar quldurlardan təmizlədi, yoxlama məntəqələri və vizalar tətbiq edildi. Karvanlar aylarla itkisiz səyahət edirdilər. Ticarət sürətlə inkişaf edir Qərbə ipək və çini, Şərqə isə qızıl və xəz daşınırdı. Xanın qərarı ilə yükün onda birindən rüsumlar alınırdı Bununla belə, yüklər böyük mənfəət gətirirdi. Çingiz xanın dövründə İpək Yolunun illik dövriyyəsi bu gün milyardlarla dollara bərabər idi.

Müasir hesablamalar: Xanın trilyonlar

Dəqiq rəqəmlər, bank hesabları yoxdur. Lakin tarixçilər və iqtisadçılar hesablayırlar. Çingiz xanın torpaq və sərvətlər üzərində nəzarətinə əsasən, bugünkü dollarla 100-150 trilyon dollarlıq varidatı vardı. “Time and Celebrity” jurnalının hesabatına görə xanın xalis sərvəti XIII əsrdə qlobal ÜDM-dəki payını nəzərə alaraq, bu rəqəmi 120 trilyon dollar olaraq qiymətləndirir. Beləliklə Çingiz xanın dünyanın dörddə birinə nəzarət edirdilər. Digər mənbələr bu rəqəmi 12 milyon kvadrat mil torpaq da daxil olmaqla 130 trilyon dollar, hətta 150+ trilyon dollar olaraq göstərir. Müqayisə üçün, bu gün ən varlı adam olan Elon Maskın sərvəti 700 milyard dollardır.

Çöl türbəsindəki xəzinənin sirri

Çingiz xanın məzarı gizlədilib. Əfsanəyə görə, ərazini 1000 at tapdalayıb və şahidlər edam edilib. Lakin çoxları imperiyanın bütün qızılının orada olduğuna inanır. 2004-cü ildə Yapon-Monqol ekspedisiyası bir sarayın xarabalıqlarını tapdı, amma məzar yox.

Hər hansı bir qızıldan daha dəyərli bir miras

Çingiz xan dünyanı dəyişdirdi. Mədəniyyətləri qarışdırdı, texnologiyanı və genlərini yaydı. Statistikaya görə bu gün Çingiz xanın 16 milyon nəsli var. Onun sərvəti sikkələrdə deyil, gücdədir. Müasir milyarderlər səhmlər və yaxtalar toplayır, xan isə qitələri fəth edirdi. Və o qalib gəldi. İmperiya əsrlər boyu ondan daha çox yaşadı və trilyonlarla rəqəm kağız üzərində sadəcə rəqəmlərdir.

News365.az