Valideyn həsrəti
Aktual
09:44
Bəzən bir insanın üzünə baxmaq kifayətdir ki, onun neçə yaşında olduğunu anlayasan, amma qəlbində neçə yaşında qaldığını bilmək mümkün deyil. Çünki insanın bədəni böyüyür, səsi dəyişir, düşüncələri dərinləşir, çiyinlərinə həyatın ağır məsuliyyətləri yüklənir, lakin ruhunun hansısa dərinliyində bir vaxtlar qayğıya, şəfqətə, doğma bir səsə ehtiyac duymuş uşaq yaşayır. Həmin uşaq bəzən illərlə susur, heç kimdən heç nə istəmir, öz ağrısını başqalarına göstərmədən həyatına davam edir. Ancaq elə anlar gəlir ki, dünyanın bütün səs-küyü susur, insanın qazandığı uğurlar, sahib olduğu imkanlar və ətrafındakı insanlar bir anlıq arxa plana keçir, qəlbinin ən dərin yerində çatışmayan bir varlığın yoxluğu yenidən hiss olunur. O zaman insan anlayır ki, bəzi ehtiyaclar yaşla aradan qalxmır, bəzi həsrətlər zamanın içində itmir, bəzi boşluqlar isə ömür boyu insanın daxilində daşıdığı görünməz bir həqiqətə çevrilir. İnsan dünyaya gələndə ilk ehtiyacı yalnız yaşamaq deyil, həm də sevilməkdir. Uşaq dünyanı sözlərlə anlamazdan əvvəl toxunuşlarla, səslərlə və baxışlarla tanımağa başlayır. Ananın səsini, qucağın istiliyini, qayğı göstərən insanın yaxınlığını hiss etdikcə ətraf aləmin təhlükələri qarşısında özünü daha güvənli hiss edir. Müasir psixologiyanın araşdırmaları da göstərir ki, uşağın erkən yaşlarda qurduğu etibarlı münasibətlər onun emosional inkişafında, başqaları ilə əlaqələrində və özünə münasibətində mühüm rol oynaya bilər. Deməli, valideyn sevgisi sadəcə uşaqlıq dövrünə aid xoş bir duyğu deyil, insanın daxili dünyasının formalaşmasına təsir edən mühüm amillərdən biridir. Uşaq üçün ata yalnız ailənin məsuliyyətini daşıyan insan, ana isə yalnız qayğı göstərən bir varlıq deyil; onlar çox vaxt həyatın ilk müəllimləri, ilk güvən mənbələri və dünyanın necə bir yer olduğunu anlamağa kömək edən insanlardır. Bəs bu sevginin yoxluğu nə deməkdir? Valideynlərini erkən yaşda itirmək, onların qayğısından məhrum böyümək və ya ailə münasibətlərində dərin çatışmazlıqlar yaşamaq hər insanda eyni nəticəni yaratmır. Hər kəsin həyat hekayəsi, xarakteri, qarşılaşdığı insanlar və çətinliklərin öhdəsindən gəlmək imkanları fərqlidir. Bununla belə, belə təcrübələr yaşayan bəzi insanların həyatında izah edilməsi çətin bir həsrət, dərin bir tənhalıq və başqalarının adi hesab etdiyi hadisələrə qarşı xüsusi həssaslıq yarana bilər. Çünki insan bəzən itirdiyi bir şəxslə yanaşı, onunla yaşaya bilmədiyi gələcəyi də düşünür. Heç vaxt baş tutmayan söhbətlər, bölüşülməyən sevinclər, soruşula bilməyən suallar, eşidilməyən məsləhətlər və yaşana bilməyən xatirələr də bu həsrətin bir hissəsinə çevrilir. İnsan bəzən heç yaşamamış olduğu bir uşaqlığın həsrətini çəkir, heç eşitmədiyi sözlərin necə səslənəcəyini təsəvvür edir, heç yaşamadığı bir ailə səhnəsinin xəyalını qurur. Çünki insanın daxilindəki ehtiyaclar yalnız yaşadığı hadisələrdən yaranmır, bəzən yaşaya bilmədiyi münasibətlərin arzusu da onun mənəvi dünyasında dərin iz buraxır. İnsanın daxilində ən çox ağrı yaradan məqamlardan biri başqalarının adi hesab etdiyi bir nemətin onun üçün əlçatmaz olmasıdır. Bir uşaq atasının əlindən tutaraq məktəbə gedir, digəri isə öz yolunu tək öyrənir. Bir insan anasına gün ərzində başına gələnləri danışır, digəri isə danışmaq istədiyi sözləri qəlbində saxlayır. Birinin uğuru ailə süfrəsi ətrafında qeyd olunur, digəri isə sevincini bölüşmək üçün kimin yanında dayanacağını düşünür. Bunlar zahirən kiçik fərqlər kimi görünə bilər, amma insanın daxilində böyük mənalar daşıyır. Çünki bəzi insanlar üçün bir telefon zəngi sadəcə gündəlik ünsiyyətdir, bəziləri üçün isə artıq heç vaxt eşidə bilməyəcəkləri doğma bir səsin xatirəsidir. Bəziləri üçün bayram ailə üzvlərinin bir araya gəldiyi sevincli gündür, bəziləri üçünsə həmin günlərdə yoxluğu daha dərindən hiss edilən insanların xatırlandığı zamandır. Elə buna görə də hər kəsin sevincinin və kədərinin arxasında görünməyən bir hekayə ola biləcəyini unutmamalıyıq.
Cəmiyyət çox vaxt insanın görünən həyatına qiymət verir. Onun nə qədər uğur qazandığına, hansı vəzifədə çalışdığına, necə yaşadığına, nə qədər qazandığına baxır. Ancaq insanın daxilindəki boşluqları ölçən heç bir tərəzi yoxdur. Heç kim bir insanın hansı xatirələrlə baş-başa qaldığını, hansı günlərdə özünü daha kimsəsiz hiss etdiyini, hansı uğurdan sonra qəlbində qəribə bir nisgil yarandığını yalnız zahiri görünüşünə baxaraq anlaya bilməz. Bəzən ən məsuliyyətli və möhkəm görünən insanın da sadəcə dinlənilməyə ehtiyacı olur. Bəzən hamıya dayaq olan bir insan özü də kiminsə qarşısında yorğunluğunu gizlətmədən dayanmaq istəyir. Lakin həyatın erkən dövrlərində öz ehtiyaclarını təkbaşına qarşılamağa məcbur qalan bəzi insanlar sonralar kömək istəməyi belə çətinliklə öyrənirlər. Onlar başqalarının problemlərini həll etməyə çalışır, hər kəsə təsəlli verir, hamının dərdinə şərik olurlar, amma özlərinin nə qədər yorulduğunu etiraf etməkdə çətinlik çəkirlər. Çünki bəzən insan uşaqlıqdan özünü qorumağı öyrənir, lakin başqasının onu qorumasına necə icazə verəcəyini öyrənə bilmir. Bu insan ruhunun ziddiyyətli tərəflərindən biridir: qayğıya ən çox ehtiyac duyduğu halda, bəzən qayğı qəbul etməkdən də çəkinir. İnsan sevilmək istəyir, amma yenidən itirməkdən qorxur, kiməsə güvənmək istəyir, amma məyus olmaq ehtimalı onu narahat edir dərdini bölüşmək istəyir, amma zəif görünəcəyindən ehtiyatlanır. Belə hisslərin səbəbləri hər insanda fərqli ola bilər və onları yalnız valideyn yoxluğu ilə izah etmək doğru olmaz. Bununla belə, erkən yaşlarda yaşanan münasibət təcrübələrinin insanın sonrakı əlaqələrinə təsir göstərə bildiyi psixologiyada geniş araşdırılan məsələlərdəndir. Ən vacib həqiqət isə budur ki, insanın keçmişi onun gələcəyinə yazılmış dəyişməz hökm deyil. Uşaqlıqda çatışmayan qayğı sonrakı illərdə etibarlı münasibətlər, dostluq, ailə dəstəyi, müəllimlərin diqqəti, psixoloji yardım və insanın özünə şəfqətlə yanaşması vasitəsilə müəyyən dərəcədə kompensasiya oluna bilər. Keçmişdəki boşluq tamamilə yox olmaya bilər, lakin insan həmin boşluğun həyatındakı bütün gözəllikləri kölgədə qoymasına imkan verməməyi zamanla öyrənə bilər. Bəzən insanın qəlbindəki ən dərin ağrı yalnız itirdiyi valideynlə bağlı olmur, onunla birlikdə itirdiyini düşündüyü güvən, özünəinam və aidiyyət hissi ilə də əlaqəli olur. O, öz-özünə suallar verir: Görəsən, mən də başqaları kimi sevilməyə layiqəmmi?, Mənim sevincim kiminsə qəlbində həqiqi sevinc yarada bilərmi?, İnsanların mənə yaxınlaşması onların həqiqətən məni qəbul etməsi deməkdirmi?, Mən çətinliyə düşəndə kiməsə arxalana bilərəmmi? Bu suallar bəzən açıq şəkildə səslənmir, lakin insanın münasibətlərində, seçimlərində və özünə münasibətində özünü göstərə bilər. Halbuki insanın dəyəri ona kimin qayğı göstərməsi, kimin yanında dayanması və hansı ailədə böyüməsi ilə müəyyən olunmur. Heç bir uşaq valideynlərinin yoxluğuna görə günahkar deyil. Heç bir insanın sevilmək haqqı keçmişində yaşadığı itkilərə görə azalmır. İnsan öz həyatının başlanğıcını seçə bilməz, lakin zamanla özünü tanımaq, münasibətlərini qurmaq və gələcəyinə istiqamət vermək imkanlarını genişləndirə bilər. Bəzən insanın ağlı ilə bildiyi bir həqiqəti qəlbi ilə qəbul etməsi uzun zaman tələb edir, amma bu yolun mümkün olması belə mühüm bir ümiddir. İnsan yalnız yaşadıqlarından ibarət deyil, yaşaya bilmədikləri, itirdikləri, gözlədikləri və arzuladıqları da onun daxili dünyasının bir hissəsinə çevrilə bilər. Həyat hər kəsə eyni başlanğıcı vermir. Kiminin uşaqlığı isti ailə xatirələri ilə zəngin olur, kiminin yaddaşında isə cavabsız suallar və yarımçıq arzular daha çox yer tutur. Ancaq bu fərq insanın dəyərini müəyyən etmir. İnsan keçmişindəki boşluqları daşısa belə, gələcəyində yeni mənalar yarada bilər. O, öz həyatını yalnız itirdikləri ilə ölçmək əvəzinə, bu gün kim olduğunu, nələri öyrəndiyini, hansı münasibətləri qurduğunu və hansı gözəllikləri yarada biləcəyini də düşünə bilər. Keçmiş insanın hekayəsinin bir hissəsidir, bütün hekayəsi deyil. İnsan bəzən keçmişindəki yoxluğa o qədər diqqət yetirir ki, bu gün həyatında mövcud olan gözəllikləri görməkdə çətinlik çəkir. Bu onun nankor və ya zəif olması demək deyil. Dərin həsrət insanın diqqətini müəyyən anlarda itirdiklərinə yönəldə bilər. Lakin insanın qarşısında başqa bir imkan da var: itirdiklərini unutmağa çalışmadan, sahib olduqlarını da görməyi öyrənmək. İnsan həm keçmişinə kədərlənə, həm də bu günün sevincini qəbul edə bilər. Həm valideynlərini arzulaya, həm də onu sevən insanların varlığından mənəvi güc ala bilər. Tarix boyu ailə, valideynlik və uşağın qorunması məsələləri müxtəlif cəmiyyətlərin əxlaqi və hüquqi düşüncəsində mühüm yer tutub. Müharibələr, epidemiyalar, aclıqlar, köçlər və yoxsulluq milyonlarla uşağın valideyn himayəsindən məhrum qalmasına səbəb olub. Xüsusilə müharibələr ailələri parçalayaraq uşaqların həyatında uzun illər davam edən izlər buraxıb. Valideynini müharibədə itirən uşaq yalnız ailəsinin bir üzvünü itirmir; onun gündəlik həyatı, təhlükəsizlik hissi və gələcəklə bağlı təsəvvürləri də dəyişə bilər. Belə uşaqlara dəstək göstərmək yalnız maddi ehtiyaclarını qarşılamaqdan ibarət olmamalıdır. Təhsil, tibbi xidmət, psixoloji yardım, sosial müdafiə və davamlı qayğı onların gələcək həyatında mühüm rol oynaya bilər. Tarixin ağır təcrübələri bizə göstərir ki, ictimai fəlakətlərin nəticələri yalnız hadisələrin baş verdiyi illərlə məhdudlaşmır. Onların təsiri bəzən nəsillərin yaddaşında, ailələrin həyat hekayələrində və insanların dünyaya münasibətində uzun müddət yaşayır. Buna görə də uşaqların qorunması yalnız ayrı-ayrı ailələrin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir. Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi yalnız iqtisadi nailiyyətləri və texnoloji imkanları ilə ölçülməməlidir. Onun mənəvi yetkinliyi ən həssas vəziyyətdə olan insanlara necə yanaşması ilə də müəyyən edilir. Valideyn qayğısından məhrum uşağa yalnız yazığı gələn biri kimi baxmaq kifayət deyil. Ona öz qabiliyyətlərini inkişaf etdirmək, təhsil almaq, arzularını müəyyənləşdirmək və cəmiyyətin fəal üzvü olmaq üçün şərait yaratmaq lazımdır. Belə uşaqların gələcəyini yalnız onların keçmişi ilə izah etmək, onları daim kədərli və köməksiz təsəvvür etmək düzgün deyil. Onlar da başqa uşaqlar kimi gülmək, oynamaq, öyrənmək, səhv etmək, yenidən cəhd göstərmək və öz yollarını tapmaq haqqına sahibdirlər. Bir müəllimin uşağın bacarığına inanması, bir qohumun onunla səbirli davranması, bir dostun onu diqqətlə dinləməsi insanın özünə münasibətində müsbət dəyişiklik yarada bilər. Bu insanlar valideynin yerini tutmağa məcbur deyillər; onların səmimi qayğısı uşağın dünyasında yeni bir güvən hissinin yaranmasına kömək edə bilər. İslam dinində yetimlərin hüquqlarının qorunması, onlara yaxşılıq edilməsi və haqlarının tapdalanmaması xüsusi vurğulanır. Qurani-Kərimin “əd-Duha” surəsində yetimə qarşı sərt davranmamaq barədə xəbərdarlıq edilir. Bu mənəvi çağırışın mahiyyəti insanın zəif vəziyyətdə olan birinə qarşı gücündən istifadə etməməsi, əksinə, öz imkanlarını onun ləyaqətini qorumaq üçün səfərbər etməsidir. Mərhəmət yalnız hiss deyil, davranışdır. Bir insanın çətin vəziyyətinə kədərlənmək başqa şeydir, onun həyatını yüngülləşdirmək üçün addım atmaq isə başqa. Əgər bir uşağın təhsilə ehtiyacı varsa, ona dəstək olmaq; əgər bir insan tənhadırsa, onu dinləmək; əgər kimsə çətinlik çəkirsə, imkan daxilində yanında dayanmaq mərhəmətin əməli ifadəsidir. İnsan mənəvi dəyərlərdən danışarkən onların gündəlik həyatında necə təzahür etdiyini də düşünməlidir.
Valideyn itkisini yaşayan insana yalnız səbir etməyi söyləmək də kifayət etmir. Səbir insanın ağlamaması, darıxmaması və kədərlənməməsi demək deyil. İnsan sevdiyi birini itirdikdə kövrələ bilər, xatirələr üçün darıxa bilər və təsəlliyə ehtiyac duya bilər. Duyğularını yaşamaq mənəvi zəiflik kimi qiymətləndirilməməlidir. İnsanın inancı ona ümid və dayaq verə bilər, lakin bu, onun ağrısının dərhal yox olacağı mənasına gəlmir. Bəziləri sevdiklərini xatırlayarkən dua edir, bəziləri onların adına yaxşılıq etməklə təsəlli tapır, bəziləri isə xatirələrini qoruyub saxlamaqla həmin mənəvi bağın davam etdiyini hiss edir. Hər kəsin kədərlə yaşamaq yolu fərqlidir və heç kim başqasının nə qədər müddətə kədərlənməli olduğunu müəyyən edə bilməz. Bəzən valideyn həsrətini yaşayan insanın qəlbində ən çox arzuladığı şey sadəcə doğma münasibətin verdiyi rahatlığı hiss etmək olur. Lakin həyat ona başqa bir həqiqəti də öyrədə bilər: sevgi yalnız bir münasibətin daxilində mövcud olmur. Dostluqda, müəllim qayğısında, qardaşlıqda, bacılıqda, həyat yoldaşları arasındakı hörmətdə, insanın öz övladına münasibətində və səmimi ictimai əlaqələrdə də sevgi yaşaya bilər. Bu münasibətlər valideyn sevgisinin eynisi deyil və onun yerini tutduğunu söyləmək düzgün olmaz. Ancaq onlar insanın həyatına yeni mənalar gətirə, dünyada etibarlı münasibətlərin mövcud olduğunu göstərərək mənəvi dayaq yarada bilər. İnsan uşaqlığında görmədiyi qayğını gələcəkdə başqasına göstərməklə də həyatında yeni bir məna tapa bilər. Bu, keçmişdə yaşanan ağrının yaxşı bir şey olduğu anlamına gəlmir. Sadəcə, insanın yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, mərhəməti seçə və öz həyatında daha sağlam münasibətlər qura bilməsi deməkdir. Bəzən insan öz keçmişinə o qədər qəzəblənir ki, həmin qəzəbin içində özünü də unudur. Niyə belə oldu, niyə mən bunu yaşadım, niyə başqaları kimi olmadım deyə düşünür. Halbuki uşaqlıqda yaşananların məsuliyyəti uşağın üzərinə düşmür. İnsan özünü günahlandırmaq əvəzinə, o vaxt hansı imkanlara sahib olduğunu və hansı ehtiyaclarının qarşılanmadığını anlamağa çalışa bilər. Özünə qarşı mərhəmətli olmaq, duyğularını qəbul etmək, güvəndiyi insanlarla danışmaq və lazım gəldikdə psixoloji dəstək almaq onun daxili dünyasını daha yaxşı anlamasına kömək edə bilər. İnsan hər zaman güclü görünməli deyil. Bəzən kömək istəmək də gücün bir ifadəsidir, çünki bu, insanın öz ehtiyaclarını tanıması və həyatına qayğı göstərməsi deməkdir. Valideyn həsrəti ilə yaşayan insanın həyatında müəyyən günlər xüsusi məna daşıya bilər. Ad günü, məzuniyyət, toy, övladın dünyaya gəlməsi və ya mühüm bir uğur insanın keçmişlə bu gün arasında mənəvi əlaqə qurmasına səbəb ola bilər. Belə anlarda insan düşünə bilər ki, valideynləri bu günü görə bilsəydilər, necə sevinərdilər?, Onunla fəxr edərdilərmi?, Hansı məsləhəti verərdilər? Bu sualların cavabı hər zaman məlum olmur. Lakin insan sevdiyi şəxslərlə bağlı xatirələrini, onlardan öyrəndiyi dəyərləri və onların həyatına təsirini qoruyub saxlaya bilər. Bəzən bir insanın xatirəsini yaşatmaq onun haqqında danışmaqda, ondan öyrəndiyin yaxşılıqları davam etdirməkdə və həyatında həmin dəyərlərə yer verməkdə ifadə olunur. Bu, yoxluğun ağrısını tam aradan qaldırmasa da, xatirələrə mənəvi bir məna verə bilər. İnsan böyüdükcə anlayır ki, həyat ona hər şeyi geri qaytarmır. Bəzi görüşlər baş tutmur, bəzi suallar cavabsız qalır, bəzi arzular yalnız xəyal olaraq yaşayır. Lakin insanın gələcəkdə nəyi sevəcəyi, hansı münasibətləri quracağı, hansı dəyərləri qoruyacağı və kimlərə dayaq olacağı hələ də onun həyatının canlı hissəsidir. Keçmişdə qayğı görməyən insan gələcəkdə soyuq davranmağa məhkum deyil. Etibar etməkdə çətinlik çəkən insan həmişə tənhalıq içində yaşamalı deyil. İtki yaşamış insan sevincə yad qalmalı deyil. Əlbəttə, bu dəyişikliklər zaman, səy və bəzən də peşəkar dəstək tələb edə bilər. Ancaq insanın həyatında yeni təcrübələrin yaranması mümkündür. Keçmiş insanın hekayəsinin bir hissəsidir, bütün hekayəsi deyil. Bəlkə də insanın böyüməsi yalnız çətinliklərə dözməyi öyrənməsi deyil, öz ağrısını gizlətmədən də yaşaya bilməsidir. Bəlkə də həqiqi güc heç vaxt kövrəlməməkdə deyil, kövrəldikdə özünü zəif hesab etməməkdədir. Bəlkə də yetkinlik bütün sualların cavabını tapmaq deyil, cavabsız qalan bəzi suallarla yanaşı yaşamağı öyrənməkdir. İnsan keçmişindəki bütün boşluqları doldura bilməz, lakin həmin boşluqların içində özünü tamamilə itirməmək üçün yollar tapa bilər. O, həm darıxa, həm sevə, həm kövrələ, həm də gələcəyə ümidlə baxa bilər. Bu duyğuların bir arada yaşaması insanın zəifliyini deyil, onun daxili dünyasının mürəkkəbliyini göstərir.
İnsan başqasının ağrısını tam şəkildə öz daxilində hiss edə bilməz. Hətta eyni itkini yaşamış iki insanın belə təcrübəsi bir-birindən fərqli ola bilər. Lakin biz bir-birimizi anlamağa çalışa bilərik. Başqasının kədərini öz təcrübəmizlə müqayisə etmədən dinləyə, ona hazır cavablar verməyə tələsməyə, yaşadıqlarını kiçiltmədən yanında dayana bilərik. Bəzən “həyat davam edir” deməkdənsə, insanın danışmaq istədiyi zaman onu dinləmək daha qiymətlidir. Bəzən bir məsləhətdən daha çox, səmimi bir diqqət insana təsəlli verir. Çünki anlayış insanın dərdini onun yerinə yaşamaq deyil, həmin dərdin varlığını hörmətlə qəbul etməkdir. Nəhayət, insan həyatının ən böyük sınaqlarından biri sevdiklərinin yoxluğuna baxmayaraq, sevgiyə inanmaqdır. Çünki itki insanı bəzən yenidən bağlanmaqdan çəkindirə bilər. İnsan düşünə bilər ki, bir daha kiməsə çox bağlansa, yenidən ağrı yaşayacaq. Lakin bütün münasibətləri itki ehtimalına görə rədd etmək də onu həyatın mühüm gözəlliklərindən uzaqlaşdıra bilər. Sağlam münasibətlər qurmaq riskin tamamilə yox olması demək deyil; qarşılıqlı hörmət, etibar, səmimiyyət və sərhədlər vasitəsilə daha təhlükəsiz bağlar yaratmaq deməkdir. İnsan keçmişdə itirdiyi sevgiyə görə gələcəkdə sevgi almaq haqqından məhrum deyil. O, özünə yeni bir həyat qurmağa, sevinməyə, gülməyə, uğur qazanmağa və başqalarının sevgisini qəbul etməyə layiqdir. Həyatın sonuna qədər insanın daxilində müxtəlif yaşlarda olan xatirələr yaşayır. Uşaqlığının sevinci, gəncliyinin arzuları, itkilərinin ağrısı və sonradan qazandığı müdriklik bir-birinə qarışaraq onun şəxsiyyətini formalaşdırır. Bəzən keçmişin bir xatirəsi onu kövrəldir, bəzən bir insanın səmimi münasibəti ona yenidən ümid verir. Bəzən illərlə cavabını axtardığı sualın cavabını tapa bilmir, amma həmin sualın artıq bütün həyatını idarə etməsinə də imkan vermir. İnsan yavaş-yavaş anlayır ki, bəzi yoxluqlarla yaşamaq mümkündür və yaşamağa davam etmək sevdiklərini unutmaq demək deyil. Çünki insanın qəlbindəki boşluq onun dəyərini azaltmır, keçmişindəki kədər gələcəyindəki sevinci əlindən almır və yaşadığı itki onun sevgi vermək, sevgi qəbul etmək, ümid etmək və yenidən həyata bağlanmaq haqqını yox etmir. İnsan bəzən ömrü boyu cavabını gözlədiyi suallarla yaşayır, lakin bütün cavabların gəlmədiyi bir dünyada da özünə mənalı bir həyat qura bilər. Onun gücü heç nə hiss etməməsində deyil, hiss etdiklərinə baxmayaraq öz həyatına qayğı göstərməsindədir. Bəzən insanın ən böyük qələbəsi keçmişini unutması yox, keçmişinin ağrısı ilə yanaşı gələcəyinə də yer ayıra bilməsidir. Və bəlkə də mərhəmətin ən dərin mənası elə buradadır: heç kimin uşaqlığında yaşadığı yoxluğa görə gələcəyini əlindən almamaq, heç kimin kədərini kiçiltməmək, heç kimin kövrəkliyini zəiflik hesab etməmək. Çünki hər bir insanın görünməyən bir hekayəsi, danışılmamış bir dərdi və qorunmağa layiq bir daxili dünyası var. Biz o dünyaya hörmətlə yanaşdıqca insanlığımızı da qoruyuruq. Həyat hər kəsə eyni başlanğıcı verməsə də, bir-birimizə göstərə biləcəyimiz mərhəmət hər kəsin yolunda yeni bir ümidə çevrilə bilər. İnsan bəzən keçmişində axtardığı sevgini geri qaytara bilmir, amma gələcəyində sevginin yaşamasına şərait yarada bilir. İnsan itirdiklərini unutmadan da yaşamağı, həsrətini gizlətmədən də gülümsəməyi və qəlbindəki boşluğa baxmayaraq dünyaya sevgi bəxş etməyi öyrənə bilər.
Həsən Nağıyev, filosof
