Müəllim, şagird, valideyn arasındakı konfliktlərdə günahkar kimdir?
Aktual
09:48
Bəzən insanın gələcəyi haqqında düşünərkən ən böyük səhvimiz sabahı təsəvvür edib bu günü unutmağımızdır. Gələcəkdə necə həkimlər, müəllimlər, mühəndislər, alimlər, rəhbərlər görmək istədiyimizdən danışırıq, amma həmin insanların bu gün necə uşaq kimi böyüdüyü barədə kifayət qədər düşünmürük. Halbuki insanın gələcəkdə kim olacağının ilk cizgiləri diplom aldığı gün deyil, uşaqlıq illərində formalaşmağa başlayır. Onun böyüyə münasibəti, kiçiyə qayğısı, qaydalara baxışı, məsuliyyət hissi, vicdanı, səbr anlayışı, başqasının haqqına hörməti və öz davranışının nəticələrini dərk etməsi gələcək şəxsiyyətin görünməyən təməlini yaradır. Məhz buna görə uşağın tərbiyəsi yalnız məktəbin, yalnız müəllimin və ya yalnız valideynin üzərinə qoyula biləcək qədər sadə məsələ deyil. Bir uşağın şəxsiyyət kimi formalaşması ailənin, məktəbin və bütövlükdə cəmiyyətin birgə yaratdığı mənəvi mühitin nəticəsidir. Hər uşaq məktəbin qapısından içəri girəndə özü ilə sadəcə çanta, kitab və dəftər gətirmir. O, özü ilə bir ailənin düşüncə tərzini, evdə gördüyü münasibətləri, eşitdiyi sözləri, aldığı tərbiyəni, küçədə qarşılaşdığı davranışları, dost çevrəsini və müasir dünyanın ona təqdim etdiyi saysız-hesabsız informasiya parçalarını da gətirir. Müəllim həmin uşağın həyatına müəyyən yaşdan sonra daxil olur. Buna görə müəllim çox böyük rol oynasa da, ailənin və cəmiyyətin uşağın üzərində yaratdığı təsiri tamamilə əvəz edə bilməz. Uşağın xarakteri boşluqda yaranmır. O, gördüyünü təqlid edir, eşitdiyini yadda saxlayır, böyüklərin davranışlarından nəticə çıxarır. Valideyn övladına hörmətli olmağı öyrədərkən özü başqasına hörmətsizlik edirsə, uşaq nəsihətdən daha çox davranışa inanacaq. Ona dürüstlükdən danışıb yalanın adi bir vasitə olduğunu göstərmək, məsuliyyətdən danışıb hər səhvin günahını başqasının üzərinə atmaq uşağın şüurunda ziddiyyət yaradır. Tərbiyənin ən güclü forması uzun-uzadı nəsihət deyil, böyüklərin öz davranışıdır. Uşaq çox vaxt bizim dediklərimizi deyil, necə yaşadığımızı öyrənir. Elə buna görə də məktəbin qarşısına qoyulan gözləntilərlə ailənin məsuliyyəti arasında bu gün ciddi bir tarazsızlıq yaranıb. Valideyn övladının savadlı, intizamlı, tərbiyəli və məsuliyyətli olmasını istəyir. Bu istək tamamilə haqlıdır. Lakin həmin xüsusiyyətlərin hamısını müəllimin formalaşdırmasını gözləmək düzgün deyil. Müəllim uşağa bilik verir, düşünməyi öyrədir, dünyagörüşünü genişləndirir, qabiliyyətlərini üzə çıxarmağa çalışır və müəyyən mənada onun şəxsiyyətinin inkişafına istiqamət verir. Amma müəllim ailəni əvəz edə bilməz. Uşaq gününün yalnız müəyyən hissəsini məktəbdə keçirir. Onun həyatının böyük hissəsi isə ailədə, sosial mühitdə və son illərdə getdikcə daha çox rəqəmsal dünyada keçir. Burada mühüm bir fəlsəfi sual meydana çıxır: biz əslində hansı insanı yetişdirmək istəyirik? Sadəcə savadlı insanı, yoxsa savadı ilə yanaşı xarakteri, vicdanı və məsuliyyəti olan şəxsiyyəti? Çünki savadla kamillik eyni anlayış deyil. İnsan çoxlu kitab oxuya, yüksək təhsil ala, bir neçə dil bilə, nüfuzlu vəzifə tuta və böyük maddi imkanlara sahib ola bilər. Amma bütün bunlar onun avtomatik olaraq yaxşı insan olması demək deyil. Bilik insanın imkanlarını artırır, lakin həmin imkanlardan necə istifadə edəcəyini onun mənəviyyatı müəyyənləşdirir. Tarix dəfələrlə göstərib ki, böyük elmi nailiyyətlər həm insanlığın xeyrinə, həm də dağıdıcı məqsədlər üçün istifadə edilə bilər. Deməli, elmə əxlaq, biliyə məsuliyyət, azadlığa vicdan istiqamət verməlidir. Sokrat insanın əvvəlcə özünü tanımasının vacibliyini vurğulayırdı. Aristotel insanın yaxşı həyatını yalnız biliklə deyil, düzgün vərdişlər və xarakterlə əlaqələndirirdi. Şərq düşüncəsində isə elm çox vaxt əxlaqdan ayrı təsəvvür edilməyib. Qurani-Kərimin ilk vəhyinin oxumağa çağırışla başlaması biliyin İslam dünyagörüşündəki yüksək yerini göstərir. Lakin insanın yalnız oxuması kifayət etmir, oxuduğunun onu hansı insana çevirdiyi də mühüm məsələdir. Çünki bilik insanın zehnini böyüdə bilər, amma vicdanı özü-özünə böyütmür. Məhz burada müəllimin əsl missiyası görünür. Müəllim sadəcə dərslikdə yazılan məlumatı şagirdə çatdıran şəxs deyil. Əsl müəllim uşağın düşüncə qabiliyyətinə toxunur, ona sual verməyi, səbəb axtarmağı, səhvindən nəticə çıxarmağı, fərqli fikrə qulaq asmağı və öz davranışına məsuliyyətlə yanaşmağı öyrədir. Müəllim bəzən bir şagirdin həyatında elə iz buraxa bilər ki, həmin iz illər sonra özünü göstərsin. Uşaq müəllimin dediyi bir cümləni həmin gün unuda bilər, amma illər sonra həmin sözün mənasını dərk edə bilər. Buna görə müəllimlik nəticəsi dərhal görünməyən, gələcəyə işləyən peşələrdən biridir.
Azərbaycan cəmiyyətində də müəllim obrazının tarixən xüsusi yeri olub. Müəllim yalnız dərs deyən insan kimi deyil, elm və mənəviyyat daşıyıcısı kimi qəbul edilib. Şərq təhsil ənənəsində müəllimə və ustada ehtiram yalnız şəxsin özünə göstərilən hörmət deyildi, bu biliyə, elmə və insan yetişdirmək missiyasına verilən qiymətin ifadəsi idi. Keçmiş nəsillər üçün müəllimin nüfuzu cəmiyyətin mənəvi dayaqlarından biri sayılırdı. Bu münasibətin bütün formalarını ideal hesab etmək mümkün deyil. Keçmişdə həddindən artıq sərtlik və yanlış tərbiyə üsulları da mövcud olub. Lakin həmin dövrdə müəllimin sözünün ictimai çəkisinin daha yüksək olması bir həqiqətdir. Bu gün isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Müəllimdən yüksək nəticə, yüksək intizam və yüksək məsuliyyət tələb olunur, amma onun həmin nəticəyə çatmaq üçün istifadə edə biləcəyi pedaqoji imkanlar haqqında eyni dərəcədə düşünülmür. Müəllimin şagirdə qarşı zorakılıq göstərməsi, onu təhqir etməsi və alçaltması heç bir halda qəbul edilə bilməz. Uşağın ləyaqəti və hüquqları qorunmalıdır. Lakin uşağın hüquqlarının qorunması müəllimin bütün pedaqoji nüfuzunun aradan qaldırılması demək deyil. Bu iki anlayışı bir-birinə qarşı qoymaq düzgün deyil. Əslində müasir məktəb həm uşağın ləyaqətini qorumağı, həm də müəllimin peşəkar nüfuzunu təmin etməyi bacarmalıdır. Müəllimin şagird qarşısında tamamilə təsirsiz vəziyyətə salınması da sağlam təhsil mühiti yarada bilməz. Əgər müəllimdən intizam tələb edilir, lakin qaydanı pozan şagirdə qarşı hansı pedaqoji tədbirlərin görülə biləcəyi aydın deyil, o zaman məsuliyyətlə səlahiyyət arasında ziddiyyət yaranır. Bir insandan nəticə tələb edib ona həmin nəticəyə çatmaq üçün heç bir təsir vasitəsi vermək nə məktəbdə, nə ailədə, nə də başqa bir idarəetmə sistemində işləyə bilər. Burada söhbət sərt və alçaldıcı cəzalardan getmir. Əksinə, müasir məktəbin ehtiyacı olan şey zorakılıqdan uzaq, əvvəlcədən müəyyən edilmiş, ədalətli, ardıcıl və pedaqoji baxımdan əsaslandırılmış intizam mexanizmləridir. Uşaq bilməlidir ki, onun hüquqları var, amma məsuliyyətləri də var. O bilməlidir ki, müəllim ona hörmət etməlidir, amma özü də müəllimin əməyinə hörmət etməlidir. O anlamalıdır ki, fikir bildirmək hüququna sahibdir, amma bu hüquq başqasını təhqir etmək azadlığı deyil. O başa düşməlidir ki, sərbəstlik istədiyini etmək deyil, seçimlərinin nəticəsini qəbul etmək bacarığıdır. Əsl tərbiyə də məhz burada başlayır. Müasir psixologiyanın mühüm həqiqətlərindən biri budur ki, uşağın sağlam inkişafında aydın sərhədlər mühüm rol oynayır. Uşağa sevgi lazımdır, amma yalnız sevgi kifayət etmir. Ona qayğı ilə yanaşı qayda da lazımdır. Ona azadlıqla yanaşı məsuliyyət də öyrədilməlidir. Hər istədiyi dərhal yerinə yetirilən uşaq həyatın “yox” cavabları ilə qarşılaşanda daha böyük çətinlik yaşaya bilər. Çünki həyat insana həmişə istədiyini vermir. İnsan bəzən gözləməyi, məğlub olmağı, səhv etməyi, yenidən başlamağı və özünü idarə etməyi öyrənməlidir. Məktəb və ailə uşağı yalnız uğura deyil, həyatın reallıqlarına da hazırlamalıdır. Bu baxımdan valideynin övladını hər vəziyyətdə müdafiə etməsi də həmişə onun xeyrinə deyil. Uşağın haqsız yerə günahlandırıldığı halda onu müdafiə etmək valideynin borcudur. Amma uşaq səhv etdiyi zaman sırf onu qorumaq naminə səhvi də doğru göstərmək gələcəkdə daha böyük problemlərə yol aça bilər. Çünki uşaq səhvinin nəticəsi ilə qarşılaşmağı öyrənməsə, həyatın digər mərhələlərində də hər problemdə özündən kənarda günahkar axtarmağa başlayacaq. Valideynin ən böyük sevgisi bəzən uşağın hər səhvini ört-basdır etmək deyil, ona səhvinin məsuliyyətini daşımağı öyrətməkdir. Müəllimlə valideynin münasibəti də burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideyn müəllimi övladının rəqibi kimi görməməlidir. Müəllim də valideyni məktəbin işinə mane olan tərəf kimi qəbul etməməlidir. Onların məqsədi eyni olmalıdır: uşağın inkişafı. Tərəflər bir-birini günahlandırmağa başladıqda isə ən çox uşaq itirir. Çünki uşaq böyüklərin fikir ayrılığından öz xeyrinə istifadə etməyi öyrənə bilər. Evdə bir qayda, məktəbdə başqa qayda, sosial mühitdə isə tamamilə başqa münasibət olduqda uşaq qaydanı mənimsəmək əvəzinə qaydalar arasındakı boşluqlardan istifadə etməyə başlayır.
Bu gün həmin problemi daha da dərinləşdirən amillərdən biri rəqəmsal mühitdir. Əvvəllər uşağın sosial dünyasının sərhədləri əsasən ailə, məktəb, məhəllə və dost çevrəsi ilə müəyyənləşirdi. İndi isə uşaq dünyanın istənilən yerindən gələn məlumatla saniyələr ərzində qarşılaşa bilir. Sosial şəbəkələr uşağın düşüncəsinə, davranışına və dəyərlərinə ciddi təsir göstərə bilir. Məktəbdə müəllimin bir neçə saat ərzində verdiyi tərbiyəvi mesajı bəzən internetdə gördüyü bir neçə dəqiqəlik məzmun kölgədə qoya bilər. Mobil telefon buna görə sadəcə texniki vasitə deyil, həm də tərbiyə məsələsidir. Telefonun özü problem deyil. Problem onun məqsədsiz və nəzarətsiz istifadəsidir. Məktəbdə dərs zamanı diqqətin dağılması, icazəsiz çəkilişlərin aparılması, müəllimin və digər şagirdlərin görüntülərinin paylaşılması, sosial şəbəkələrdə hadisələrin kontekstdən çıxarılaraq yayılması artıq yeni tipli problemlər yaradıb. Bir neçə saniyəlik görüntü bəzən bütöv bir hadisənin yerini tutur və insanlar həmin görüntüyə əsasən hökm verirlər. Halbuki bir hadisənin həqiqəti yalnız onun kameraya düşən hissəsindən ibarət olmaya bilər. Sosial şəbəkə bəzən müzakirə meydanından çox, emosional məhkəməyə çevrilir. İnsanlar hadisənin bütün tərəflərini bilmədən hökm verir, bir şəxsi müdafiə edir, digərini günahlandırır və çox vaxt həmin qərarın arxasında duran psixoloji, pedaqoji və sosial səbəbləri araşdırmırlar. Bu isə xüsusilə məktəb mühitində təhlükəlidir. Çünki həm uşağın, həm də müəllimin ləyaqəti qorunmalıdır. Heç bir tərəfin hüququ digər tərəfin hüququnu məhv etməklə qoruna bilməz. Müəllimin də insan olduğunu unutmaq olmaz. O da yorulur, emosional gərginlik keçirir, şəxsi problemləri olur, bəzən səhv edir. Ondan hər vəziyyətdə mükəmməl davranış gözləmək insan təbiətini nəzərə almamaqdır. Müəllimin psixoloji vəziyyəti birbaşa sinifdəki atmosferə təsir göstərir. Davamlı təzyiq altında işləyən, hər addımının yanlış anlaşılacağından qorxan, nüfuzunun daim təhlükə altında olduğunu hiss edən müəllimin işə olan həvəsi və emosional dayanıqlığı zəifləyə bilər. Buna görə müəllimin sosial və psixoloji rifahı yalnız onun şəxsi problemi deyil, təhsilin keyfiyyəti ilə bağlı məsələdir. Lakin bütün bunlar müəllimi səhvdən azad etmir. Müəllim də öz davranışına görə məsuliyyət daşımalıdır. Uşağı alçaltmaq, ayrı-seçkilik etmək, təhqir etmək və zorakılığa yol vermək pedaqoji nüfuz deyil. Əsl nüfuz biliyin, ədalətin, səbrin, şəxsiyyətin və peşəkarlığın nəticəsidir. Müəllimə hörmət tələb etmək müəllimi tənqiddən qorumaq demək deyil. Əksinə, sağlam cəmiyyət həm müəllimdən yüksək peşəkarlıq tələb etməli, həm də onun əməyinə hörmət etməlidir. Eyni tarazlıq valideynə münasibətdə də olmalıdır. Valideynin uşağı üzərində böyük məsuliyyəti var. Övladın bütün uğurlarını məktəbin, bütün uğursuzluqlarını isə müəllimin üzərinə qoymaq məsuliyyətdən qaçmaqdır. Uşağın davranışında problem varsa, ilk növbədə həmin problemin səbəbləri araşdırılmalıdır. Bəlkə uşağın diqqətə ehtiyacı var? Bəlkə ailədə münasibətlər onu narahat edir? Bəlkə sosial şəbəkələrin təsiri güclüdür? Bəlkə uşaq özünü ifadə edə bilmir? Bəlkə də ona həddindən artıq sərbəstlik verilib və sərhəd anlayışı formalaşmayıb? Problemi həll etmək üçün əvvəlcə problemin kökünü görmək lazımdır. Əslində cəmiyyətin bu gün qarşısında duran ən böyük sual müəllimin necə cəzalandırılması deyil, necə daha sağlam tərbiyə sistemi qurulmasıdır. Biz daim nəticədən danışırıq, amma nəticəni yaradan mühiti kifayət qədər müzakirə etmirik. Uşağın savadlı olmasını istəyirik, amma onun xarakterinə eyni səviyyədə diqqət yetirmirik. İmtahan nəticələrinə sevinirik, amma həmin uşağın ictimai davranışına bəzən göz yumuruq. Halbuki cəmiyyətin inkişafını yalnız diplomların sayı müəyyən etmir. Bir ölkənin həqiqi inkişafını onun küçələrində, ictimai nəqliyyatında, məktəblərində, insanlarının bir-birinə münasibətində görmək mümkündür. Yaşlı insana yer verən gənc, növbəsini gözləyən insan, başqasının haqqını tapdalamayan vətəndaş, küçəni çirkləndirməyən şəxs, zəifə qarşı kobud davranmayan insan, səhv etdikdə üzr istəməyi bacaran şəxs — bunların hamısı təhsilin görünən nəticələridir. Çünki təhsil yalnız məlumatın beyinə yerləşdirilməsi deyil; insanın davranışında özünü göstərən mədəniyyət və məsuliyyət də təhsilin nəticəsidir. Bəlkə də biz təhsilin məqsədini yenidən düşünməliyik. Uşağa yalnız “nə bilirsən?” sualını deyil, “bildiklərinlə nə edəcəksən?” sualını da verməliyik. Ona yalnız “hansı universitetə daxil olacaqsan?” deməməli, “necə insan olacaqsan?” sualını da düşündürməliyik. Çünki gələcəyin cəmiyyətini yalnız peşəkarlar deyil, xarakterli insanlar quracaq. Müəllimin sinifdə dediyi hər sözün gələcəkdə haraya gedib çıxacağını heç kim əvvəlcədən bilmir. Bu gün onun qarşısında oturan şagird sabah həkim, mühəndis, müəllim, hakim, dövlət qulluqçusu, sahibkar və ya başqa bir peşənin nümayəndəsi ola bilər. Bu gün müəllimin ona öyrətdiyi dürüstlük sabah başqa bir insanın haqqının qorunmasına səbəb ola bilər. Bu gün öyrətdiyi məsuliyyət sabah bir təşkilatın fəaliyyətinə təsir edə bilər. Bu gün verdiyi mənəvi istiqamət illər sonra bütöv bir ailənin və ya kollektivin həyatında özünü göstərə bilər. Müəllim çox vaxt toxum əkir və həmin toxumun hansı ağaca çevriləcəyini illər sonra cəmiyyət görür. Ona görə müəllimlik sadəcə peşə deyil, gələcəyə təsir edən sosial missiyadır. Amma bu missiyanı müəllimin təkbaşına daşımasını gözləmək ədalətli deyil. Valideyn öz məsuliyyətini, məktəb öz vəzifəsini, dövlət öz öhdəliyini, cəmiyyət isə öz mənəvi borcunu yerinə yetirməlidir. Uşağın tərbiyəsi bir-birinə ötürüləcək məsuliyyət deyil. Əgər biz gələcək nəsildən hörmət istəyiriksə, bu gün onlara hörmətin nə olduğunu göstərməliyik. Əgər məsuliyyətli vətəndaş istəyiriksə, ona məsuliyyətin yalnız söz olmadığını öyrətməliyik. Əgər savadlı və mədəni cəmiyyət istəyiriksə, məktəbdə verilən biliklə ailədə və küçədə gördüyü nümunə arasında uçurum yaratmamalıyıq. Müəllimi bütün problemlərin səbəbi kimi görmək nə qədər yanlışdırsa, onu heç vaxt səhv etməyən və toxunulmaz bir varlıq kimi qəbul etmək də bir o qədər yanlışdır. Sağlam münasibət bu iki ifratın arasında qurulur. Müəllimin nüfuzu qorunmalıdır, amma müəllim də öz məsuliyyətini anlamalıdır. Uşağın hüquqları müdafiə edilməlidir, amma onun məsuliyyətləri də unudulmamalıdır. Valideynin səsi eşidilməlidir, amma müəllimin səsi də susdurulmamalıdır.
Bizə keçmişin kor-koranə sərtliyi də lazım deyil, bu günün sərhədsiz və məsuliyyətsiz yanaşması da. Bizə insan ləyaqətini qoruyan, amma intizamı da yaşadan; uşağın hüquqlarını müdafiə edən, amma onun məsuliyyətini də formalaşdıran; müəllimin nüfuzunu saxlayan, amma müəllimi tənqiddən azad etməyən balanslı bir model lazımdır. Çünki gələcəyin məktəbi yalnız uşaqlara deyil, böyüklərə də sual verir. Biz hansı nəsli yetişdiririk?, Biz onlara nə öyrədirik?, Onlar bizim hansı davranışlarımızı təkrar edəcəklər?, Biz onlara yalnız uğur qazanmağı, yoxsa insan olaraq qalmağı da öyrədə bilirikmi? Bu sualların cavabını sabah axtarmaq gec ola bilər. Çünki gələcək məktəbdən məzun olduqdan sonra başlamır. Gələcək uşağın xarakterində bu gündən formalaşır. Sinif otağında müəllim, evdə valideyn, küçədə cəmiyyət və ekran qarşısında gördüyü hər bir nümunə həmin gələcəyin ayrı-ayrı cümlələrini yazır. Bir gün bu uşaqlar böyüyəcək və biz onların davranışlarında əslində özümüzün onlara nə öyrətdiyimizi görəcəyik. O zaman məsələ artıq hansı müəllimin haqlı, hansı valideynin haqsız olduğu olmayacaq. Məsələ bizim bütöv bir nəsil qarşısında nə qədər məsuliyyətli olduğumuz olacaq. Çünki uşağı yalnız böyütmək asandır. Onu insan kimi yetişdirmək isə bütöv bir cəmiyyətin vicdanını tələb edir.
Həsən Nağıyev, filosof
